alt

Σκέψεις με αφορμή την έκδοση τα τελευταία χρόνια αρκετών δυστοπικών πεζογραφικών κειμένων από Έλληνες συγγραφείς.

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Βλέπω τα τελευταία χρόνια αρκετά μυθιστορήματα ή νουβέλες και διηγήματα που διακρίνονται για ένα κλίμα μυστηρίου, στα όρια της δυστοπίας. Βλέπω κείμενα που μας μεταφέρουν σε τόπους κακοτοπίας, όπου η πραγματικότητα είναι ημιρεαλιστική, τα πρόσωπα συχνά ανώνυμα, οι κινήσεις τους οριακά φυσιολογικές.

altΠρόκειται για έργα που χαρακτηρίζονται από ένα κλίμα ασάφειας, το οποίο προσλαμβάνεται από τους ήρωες ή τους αναγνώστες ως απειλή, γεμάτο οριακώς λογικά φαινόμενα ή μερικές φορές εμφανώς άλογα ή ανεξήγητα. Μέσα σ’ αυτήν την ατμόσφαιρα, εμφανίζονται παράδοξα περιστατικά που δεν εξηγούνται λογικά· ενώ δηλαδή ενδέχεται να έχουν μια λογική αιτία, η αίσθηση που αφήνουν είναι μυστηριακή και αλλόκοτη.

altΤο Κράτα μου το χέρι (Ψυχογιός 2012) του Δημήτρη Μαμαλούκα συναιρεί αλληγορία και αδιέξοδο, πολλά έργα του Δημήτρη Σωτάκη με αντιπροσωπευτικότερο τον Θάνατο των ανθρώπων (Κέδρος 2012), Η αρχή του κακού (Καστανιώτης 2012) της Μαρίας Φακίνου και το Κι αν δεν ξημερώσει (Καστανιώτης 2013) της Μαρίας Κουγιουμτζή (μαζί με πολλά διηγήματά της) αποτελούν έργα συμβολιστικής γενίκευσης, το Γίνε ο ήρωάς μου! (Γαβριηλίδης 2015) του Θωμά Συμεωνίδη αποκαλύπτει τις πολιτικές ευθύνες σε ένα λαβυρινθώδες τοπίο, Η νυχτερινή βάρδια του καλλιγράφου (Καλέντης 2015) της Μαρίας Ξυλούρη αναφέρεται σε ένα κλειστοφοβικό χωριό που μετακινείται, ο Ιάκωβος (Αντίποδες 2016) του πρωτοεμφανιζόμενου Κωνσταντίνου Χατζηνικολάου δομεί σχέσεις και υπόγεια συναισθήματα, καθώς και πολλά άλλα μυθιστορήματα όπως της Ιωάννας Μπουραζοπούλου, της Αργυρώς Μαντόγλου κ.ο.κ.

Κυριαρχεί συχνά ένα καφκικό κλίμα αοριστίας και κινδύνου, κλίμα ενός κόσμου ο οποίος κινείται πίσω από το ορατό και λογικοφανές προσκήνιο.

b183913Όλα αυτά τα κείμενα, που ενδεικτικά αναφέρω, παρά τις διαφορές τους, είναι φορτωμένα ερωτηματικά που μένουν εκκρεμή μέχρι τέλους ή απαντιώνται με αόριστες ή συμβολιστικές απαντήσεις. Καθετί μοιάζει οικείο και συνάμα παραπέμπει σε κάτι άλλο επέκεινα της μορφής και της συνηθισμένης του χρήσης. Κυριαρχεί συχνά ένα καφκικό κλίμα αοριστίας και κινδύνου, κλίμα ενός κόσμου ο οποίος κινείται πίσω από το ορατό και λογικοφανές προσκήνιο. Ο αναγνώστης κάπου νιώθει, σαν σε ταινία θρίλερ, να καιροφυλακτεί το κακό, σε όποια μορφή κι αν το υπονοεί το κείμενο και το αισθάνεται ο καθένας. Το φανταστικό ή το μεταφυσικό είναι αόριστα παρόν, αν και δεν είναι αναγκαίο αυτά τα δύο να εμφανίζονται μέσα στο κατά τ’ άλλα ρεαλιστικό πλαίσιο, που στήνεται σε ένα άχρονο και άτοπο σκηνικό.

altΤο βασικό ερώτημα φυσικά αφορά στον σκοπό τέτοιων δυστοπιών που πολλαπλασιάζονται τα τελευταία χρόνια, ιδίως από νέους συγγραφείς. Αν λάβουμε υπόψη την εποχή κατά την οποία εμφανίζονται έτσι μαζικά, αν δηλαδή δούμε την αβεβαιότητα, την οικονομική κρίση με όλη την ανασφάλεια που αυτή συνεπάγεται, την ανεργία, την κινδυνολογία που εντείνεται από τα μέσα μαζικής ενημέρωσης, το δυσοίωνο μέλλον κ.λπ., απορρέει εύκολα η εντύπωση ότι, ενώ όλα κυλούν και ακολουθούν τους κανόνες της Ιστορίας, υπάρχει πάντα κάτι, εκεί στον περιβάλλοντα χώρο, που απειλεί, που μπορεί ξαφνικά να σκάσει σαν βόμβα, που εγκυμονεί κινδύνους και αναταράξεις.

Αυτές οι δυστοπικές αφηγήσεις δείχνουν ότι η ζωή που ζούμε στην Ελλάδα των τελευταίων χρόνων είναι ανεξέλεγκτη, καθώς ποικίλοι εξωγενείς παράγοντες επηρεάζουν απρόοπτα την καθημερινότητα του Νεοέλληνα.

altΑυτή η υπαρκτή πραγματικότητα σε άλλους μετατρέπεται σε μια ρεαλιστική δημοσιογραφικού τύπου αφήγηση, ενώ στους δυστοπικούς συγγραφείς παίρνει –μέσω πολλών μεσολαβήσεων– τη μορφή μυστηριακού τοπίου, με ανώνυμους συχνά αντι-ήρωες και με καφκικής σύλληψης εχθρότητα από ένα περιβάλλον που δεν είναι καθόλου ευνοϊκό. Με άλλα λόγια, τα ίδια τα γεγονότα που μας κατακλύζουν δεν μεταφέρονται στην πεζογραφία ως τέτοια, αλλά από αυτά αποστάζεται η θριλερική αίσθηση, η απειλή, η απόγνωση, η διαρκής έκθεση σε κίνδυνο, αίσθηση που τελικά μετουσιώνεται σε λογοτεχνική γραφή και επιστρέφει στον αναγνώστη μέσω αυτών των μυθιστορημάτων.

altΑυτές οι δυστοπικές αφηγήσεις δείχνουν ότι η ζωή που ζούμε στην Ελλάδα των τελευταίων χρόνων είναι ανεξέλεγκτη, καθώς ποικίλοι εξωγενείς παράγοντες επηρεάζουν απρόοπτα την καθημερινότητα του Νεοέλληνα. Το περιβάλλον στο οποίο αυτός ζει, όπως το εκφράζει η λογοτεχνία, είναι ανασφαλές, με ποικίλους αδιόρατους κινδύνους που δεν μπορούν να προβλεφθούν, ενώ συνάμα ο παγκόσμιος χώρος γίνεται χαοτικός εξαιτίας της παγκοσμιοποίησης, της κραταίωσης γιγάντιων οργανισμών και της εκμηδένισης της δύναμης κάθε ατόμου ξεχωριστά. Η λογοτεχνία εκφράζει εν πολλοίς αυτήν την αδυναμία του ατόμου να προνοήσει για μια πλειάδα από κινδύνους που, αν και είναι αφανείς κατά βάση, εμφανίζονται τόσο ξαφνικά απειλητικοί και αλλοιώνουν την σε πρώτη ματιά αρυτίδωτη επιφάνεια της λίμνης.

* Ο ΓΙΩΡΓΟΣ Ν. ΠΕΡΑΝΤΩΝΑΚΗΣ είναι Διδάκτορας Νεοελληνικής Φιλολογίας και κριτικός βιβλίου.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Άρης», του Μιχάλη Μακρόπουλου και της Ελένης Κοφτερού (κριτική)

«Άρης», του Μιχάλη Μακρόπουλου και της Ελένης Κοφτερού (κριτική)

Για τη νουβέλα του Μιχάλη Μακρόπουλου και της Ελένης Κοφτερού «Άρης» (εκδ. Κίχλη).

Της Χρύσας Φάντη

Στην επιστολική νουβέλα του ...

«Οι σκιές της Κλυταιμνήστρας», του Μάνου Κοντολέων (κριτική)

«Οι σκιές της Κλυταιμνήστρας», του Μάνου Κοντολέων (κριτική)

Για το μυθιστόρημα του Μάνου Κοντολέων «Οι σκιές της Κλυταιμνήστρας» (εκδ. Πατάκη). Φωτογραφία: Λεπτομέρεια του πίνακα του John Collier «Κλυταιμνήστρα» (1914) © Worcester City Museums.

Της Λεύκης Σαραντινού

Στο μυαλό δύο διάσημων «φ...

«Caput mortuum [1392] – Φάρσα αφανισμού», του Μισέλ Φάις: Πινγκ πονγκ στο σκοτεινό δάσος

«Caput mortuum [1392] – Φάρσα αφανισμού», του Μισέλ Φάις: Πινγκ πονγκ στο σκοτεινό δάσος

Για τη νουβέλα του Μισέλ Φάις «Caput mortuum [1392] – Φάρσα αφανισμού» (εκδ. Πατάκη). Φωτογραφία: «Βάκχες» (1986), θέατρο Άττις, σκηνοθεσία Θεόδωρου Τερζόπουλου.

Της Μαρίνας Αγαθαγγελίδου

Στο υλικό των Βακχών, του τελευταίου, οριακού και ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Η Ελλάδα τιμώμενη χώρα της 53ης Διεθνούς Έκθεσης Βιβλίου Καΐρου

Η Ελλάδα τιμώμενη χώρα της 53ης Διεθνούς Έκθεσης Βιβλίου Καΐρου

Η Ελλάδα θα είναι η τιμώμενη χώρα της 53ης Διεθνούς Έκθεσης Βιβλίου Καΐρου, που θα πραγματοποιηθεί από τις 26 Ιανουαρίου μέχρι τις 7 Φεβρουαρίου και η οποία αποτελεί ένα από τα μεγαλύτερα πολιτιστικά γεγονότα στον αραβικό κόσμο και σε όλη την Μέση Ανατολή. Στην φωτογραφία, ο Έλληνας πρέσβης στην Αίγυπτο, Νίκος ...

«Το αντίδωρο», της Μαίρης Σπυριδογιαννάκη (προδημοσίευση)

«Το αντίδωρο», της Μαίρης Σπυριδογιαννάκη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Μαίρης Σπυριδογιαννάκη «Το αντίδωρο – Αφού σκέφτομαι θετικά, γιατί μου πάνε όλα στραβά;» το οποίο κυκλοφορεί αυτές τις μέρες από τις εκδόσεις «Η Τέχνη της Ζωής».

Επιμέλεια: Book Press

01 ...

«Διαφωτισμός ΤΩΡΑ», του Στίβεν Πίνκερ – Τα ιδανικά των Φώτων με τη γλώσσα και τις αντιλήψεις του 21ου αιώνα

«Διαφωτισμός ΤΩΡΑ», του Στίβεν Πίνκερ – Τα ιδανικά των Φώτων με τη γλώσσα και τις αντιλήψεις του 21ου αιώνα

Σκέψεις με αφορμή το βιβλίο «Διαφωτισμός τώρα: Λογική, επιστήμη και ουμανισμός για μια καλύτερη ζωή» (μτφρ. Παναγιώτης Δρεπανιώτης), του Στίβεν Πίνκερ, που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Διόπτρα.

Του Κ.Β. Κατσουλάρη

Το βιβλίο ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Το αντίδωρο», της Μαίρης Σπυριδογιαννάκη (προδημοσίευση)

«Το αντίδωρο», της Μαίρης Σπυριδογιαννάκη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Μαίρης Σπυριδογιαννάκη «Το αντίδωρο – Αφού σκέφτομαι θετικά, γιατί μου πάνε όλα στραβά;» το οποίο κυκλοφορεί αυτές τις μέρες από τις εκδόσεις «Η Τέχνη της Ζωής».

Επιμέλεια: Book Press

01 ...

«Η εξαφάνιση του δόκτορος Μίε», του Όλιβερ Χίλµες (προδημοσίευση)

«Η εξαφάνιση του δόκτορος Μίε», του Όλιβερ Χίλµες (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Oliver Hilmes «Η εξαφάνιση του δόκτορος Μίε» (μτφρ. Βασίλης Τσαλής), που κυκλοφορεί στις 19 Ιανουαρίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΔΡ ΒΙΚΤΟΡ ΜΙΛΕΡ-ΧΕΣ,
ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ ΤΟΥ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟΥ ...

«Τις Κυριακές που πετούν τα αεροπλάνα», του Γιώργου Πετράκη (προδημοσίευση)

«Τις Κυριακές που πετούν τα αεροπλάνα», του Γιώργου Πετράκη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση ενός αποσπάσματος από τη συλλογή τριών ιστοριών του Γιώργου Πετράκη «Τις Κυριακές που πετούν τα αεροπλάνα», η οποία θα κυκλοφορήσει τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Πληθώρα.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ο Μάρκου στέκεται πίσω απ’ τ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Φέτος περιμέναμε την εκπνοή της χρονιάς πριν συντάξουμε την καθιερωμένη μας πια λίστα με τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία της χρονιάς. Ο λόγος είναι ότι τούτες τις Γιορτές, εντονότερα από άλλες χρονιές, έφταναν βιβλία στο γραφείο μας ακόμη και παραμονές Πρωτοχρονιάς. Ακόμη και σημαντικά μυθιστορήματα διεθνώς αναγνωρισ...

100 βιβλία ποίησης του 2021 που αξίζει να προσέξετε

100 βιβλία ποίησης του 2021 που αξίζει να προσέξετε

Η εκδοτική κίνηση περί την ποίηση και φέτος στη χώρα μας εντονότατη, και σε ένα μεγάλο της κομμάτι πολύ ενδιαφέρουσα και ποιοτική. Οι μεταφράσεις σπουδαίων ξένων ποιητών και ποιητριών, όπως για παράδειγμα έγινε φέτος με τις νομπελίστριες Λουίζ Γκλικ και Βισουάβα Σιμπόρσκα, είναι σημαντικές εκδοτικές χειρονομίες. Πολ...

Τα καλύτερα δώρα για την Πρωτοχρονιά: 15 ξεχωριστά βιβλία

Τα καλύτερα δώρα για την Πρωτοχρονιά: 15 ξεχωριστά βιβλία

Την ώρα της αλλαγής του χρόνου, τη μαγική στιγμή που φέρει την υπόσχεση της επανεκκίνησης και την ελπίδα πως αυτή τη νέα χρονιά όλα μπορούν να γίνουν καλύτερα, το ωραιότερο δώρο που μπορούμε να κάνουμε στους αγαπημένους μας είναι ένα βιβλίο. Επιλέξαμε και προτείνουμε δεκαπέντε όμορφα, εμπνευσμένα, ξεχωριστά βιβλία, ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

07 Ιανουαρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Φέτος περιμέναμε την εκπνοή της χρονιάς πριν συντάξουμε την καθιερωμένη μας πια λίστα με τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία της χρονιάς. Ο λόγος είναι ότι τούτες τις Γιορτέ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

14 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Τα βιβλία του χειμώνα: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται (ανανεωμένο)

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών και δοκιμίων από 34 εκδοτικούς οίκους. Επιμέλεια: Κώστας Αγορα

ΦΑΚΕΛΟΙ

ΞΕΧΩΡΙΣΑΜΕ

ΝΑ ΑΛΛΟ ΕΝΑ