alt

Για τις μυθιστορίες του Κώστα Ακρίβου Τελευταία νέα από την Ιθάκη (εκδ. Μεταίχμιο).

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Παρόλο που ο τίτλος του βιβλίου θυμίζει, εκτός από την απήχηση πολεμικών απομνημονευμάτων (λ.χ. «Ουδέν νεώτερον από το δυτικό μέτωπο»), και δημοσιογραφικό λόγο, η σύγχρονη πολιτική δεν κυριαρχεί στα διηγήματα του τόμου. Περισσότερο, αυτά αναφέρονται σε κοινωνικές μικροπραγματικότητες που στηρίζονται τόσο στην Ιστορία όσο και στη σημερινή κατάσταση και ταυτόχρονα κρέμονται από τον ομηρικό μύθο.

Οι ιστορίες καλύπτουν την περίοδο από τον 17ο αιώνα έως τη σύγχρονη εποχή, ενώ πουθενά δεν ακούγονται ομηρικά ονόματα ή δεν φαίνονται ευθέως σκηνές της Ιλιάδας και της Οδύσσειας.

Βέβαια, τα είκοσι έξι κείμενα αφορούν σε νεότερες πραγματικότητες από αυτήν της μυκηναϊκής και αρχαϊκής εποχής του Ομήρου: αν εξαιρέσει κανείς τον Βασίλειο Α' τον Μακεδόνα, οι ιστορίες καλύπτουν την περίοδο από τον 17ο αιώνα έως τη σύγχρονη εποχή, ενώ πουθενά δεν ακούγονται ομηρικά ονόματα ή δεν φαίνονται ευθέως σκηνές της Ιλιάδας και της Οδύσσειας. Επομένως, πώς όσα γράφονται σχετίζονται με τα ομηρικά πρότυπα; Πριν όμως απαντήσω σ’ αυτό το πρώτο ερώτημα, ας δούμε τα ίδια τα διηγήματα.

Θα τα χώριζα χοντρικά σε δύο κατηγορίες, τα κοινωνικά και τα ιστορικά. Στα πρώτα, το σκηνικό είναι η σημερινή Ελλάδα, όχι στην πολιτική της διάσταση, αλλά στα μικρά δρώμενα ανώνυμων Ελλήνων, που μυθοπλαστικά αναπαριστούν σκηνές του σύγχρονου βίου. Από τον μικρό που ζει σε ίδρυμα ώς τους κυνηγούς που βρέθηκαν στα βουνά κι από τη χαρτορίχτρα που προσφέρει τις υπηρεσίες της στην τρόικα μέχρι τον χήρο πατέρα που βρίσκει ερωτικό καταφύγιο στη σπιτονοικοκυρά του γιου του. Αυτά είτε αναφέρονται στο σήμερα είτε σε ένα άχρονο ελληνικό παρόν που ενέχει και ένα παρελθοντικό βάθος.

Στα δεύτερα, στα «ιστορικά», πραγματικά ως επί το πλείστον στιγμιότυπα από τη νεότερη ελληνική ιστορία αναπλάθονται αφηγηματικά, καθώς τονίζονται οι πτυχές που έχουν δραματικό στίγμα. Από τον Θεόδωρο Κολοκοτρώνη και τον εμφύλιο μέσα στην Επανάσταση μέχρι τους ταγματασφαλίτες στην Κατοχή κι από τους Βαλκανικούς πολέμους και το 1922 έως τον Πέτρο Κόκκαλη την εποχή του Εμφύλιου ’46 - ’49. Η Ιστορία δηλαδή και το παρελθόν εμπνέουν τον συγγραφέα (βλ. το Κίτρινο ρώσικο κερί και το Ποιος θυμάται τον Αλφόνς), καθώς μέσα της ο Κώστας Ακρίβος βρίσκει σταθερούς τόπους και γνώριμα εδάφη, και κυρίως αφανή πρόσωπα που εμπλέκονται με αυτήν.

Τα περισσότερα διηγήματα στηρίζονται πάνω σε ένα υπαρκτό ή μυθοπλαστικό πρόσωπο, του οποίου ένα στιγμιότυπο από τη ζωή είτε αναδεικνύει το «είναι» του –μια ιδιαίτερη πτυχή του που προσέλκυσε το ενδιαφέρον του πεζογράφου-, είτε αποκαλύπτει πτυχές μιας διαχρονικής Ελλάδας.

Τα περισσότερα διηγήματα στηρίζονται πάνω σε ένα υπαρκτό ή μυθοπλαστικό πρόσωπο, του οποίου ένα στιγμιότυπο από τη ζωή είτε αναδεικνύει το «είναι» του –μια ιδιαίτερη πτυχή του που προσέλκυσε το ενδιαφέρον του πεζογράφου-, είτε αποκαλύπτει πτυχές μιας διαχρονικής Ελλάδας. Το πρόσωπο αυτό συνδέεται μέσω του τίτλου κάθε κειμένου με έναν ομηρικό χαρακτήρα· έτσι ο Κώστας Ακρίβος προσεγγίζει τον μύθο μέσα από την Ιστορία ή ανάγει την Ιστορία σε μια διαχρονική αχρονία. Τα πρόσωπα που επιλέγει ενσαρκώνουν το άχρονο, αλλά ταυτόχρονα το συγκεκριμενοποιούν, δίνοντας στην Ιστορία επίκαιρο χαρακτήρα.

Ας συνοψίσω μερικές πρώτες παραδοχές, διαβάζοντας τα «ιστορικά» διηγήματα του τόμου, τα οποία είναι και τα περισσότερα: α) οι ανθρώπινοι τύποι μέσα στο ιστορικό άνυσμα μένουν στην εποχή τους, αλλά συνάμα διαπερνούν τις περιόδους αλλάζοντας «ενδυμασία»: λ.χ. ο αγράμματος υπενωμοτάρχης πιστεύει ότι μπορεί να επιβάλει την εξουσία του. β) Η νεότερη Ελλάδα διατηρεί εν πολλοίς τους ίδιους τρόπους ζωής και σκέψης, ασχέτως των εξωτερικών αλλαγών που παρατηρούνται: λ.χ. ο Εμφύλιος το 1821 που αφαίρεσε τη ζωή από τον γιο του Θεόδωρου Κολοκοτρώνη είναι γνώριμος σε διάφορες εποχές της ιστορίας μας. γ) Συνέχεια του προηγούμενου: φαινόμενα, θεσμοί, συνήθειες κ.ά. λειτουργούν με έναν αέναα επαναλαμβανόμενο τρόπο σαν να μην έχει αλλάξει τίποτα: η αγράμματη εξουσία, οι σφετερισμοί, οι παράνομοι έρωτες, η προσφυγιά που δεν γνωρίζει λαούς και σύνορα, η προσπάθεια για κοινωνική άνοδο… δ) Η τραγωδία δικαίως γεννήθηκε στην Ελλάδα, αφού αναδεικνύει μορφές που μπορεί να είχαν μεν εξαιρετικά χαρίσματα, αλλά δεν μπόρεσαν ίσως να τα χρησιμοποιήσουν σωστά. Γράφει ο Κώστας Ακρίβος «Ο Έλληνας με το πάθος που τον διακρίνει δεν διστάζει πολλές φορές να πάρει αποφάσεις ακραίες. Να ζήσει καταστάσεις που θα τον φέρουν σε σύγκρουση με οτιδήποτε και τελικά θα τον καταστρέψουν» (σελ. 175).

alt

O τίτλος γίνεται το αναγκαίο νήμα που κάνει τον αναγνώστη να ξαναδιαβάσει το διήγημα, ώστε να δει παράπλευρες ιδιότητες των ηρώων, να συνειδητοποιήσει προθέσεις και κίνητρα, να ερμηνεύσει ενέργειες και πρόσωπα.

Πώς όλα αυτά συνδέονται με τον μύθο; Ευτυχώς ο λογοτέχνης δεν κάνει μια ευθεία σύνδεση: δεν μετατρέπει σε λογοτεχνικό θέμα τον μύθο του Ομήρου ούτε χρησιμοποιεί ονόματα και ομηρικές σκηνές, με λίγα λόγια δεν κάνει καμία μονοσήμαντη επικαιροποίηση των επικών θεμάτων. Αν έλειπε ο τίτλος σε κάθε διήγημα, δεν θα μπορούσαμε «Ακρίβον εξ Ομήρου σαφηνίζειν», αφού η ίδια η υπόθεση δεν θυμίζει την Οδύσσεια. Έτσι, ο τίτλος γίνεται το αναγκαίο νήμα που κάνει τον αναγνώστη να ξαναδιαβάσει το διήγημα, ώστε να δει παράπλευρες ιδιότητες των ηρώων, να συνειδητοποιήσει προθέσεις και κίνητρα, να ερμηνεύσει ενέργειες και πρόσωπα. Ο τίτλος είναι η αρχή που υποδεικνύει μια συγκεκριμένη ανάγνωση…

Ακόμα περισσότερο, ο συγγραφέας επιχειρεί ένα είδος «μυθικής μεθόδου» παρά μια ιστορική ερμηνεία του ελληνισμού. Ακολουθώντας τον τρόπο με τον οποίο η Αφροδίτη Αθανασοπούλου προσεγγίζει τη μέθοδο αυτή (στο βιβλίο της Ιστορία και λογοτεχνία σε διάλογο ή Περί μυθικής και ιστορικής μεθόδου: Μια ανίχνευση στη νεοελληνική ποίηση του 19ου και του 20ού αιώνα, Επίκεντρο 2016), βλέπω ότι ο Κώστας Ακρίβος λειτουργεί ανάλογα με πολλούς άλλους ποιητές και πεζογράφους.

Η μυθική μέθοδος «κατατείνει όχι στην απο-ιστορικοποίηση», αφού το ιστορικό παρελθόν κυριαρχεί, «αλλά στην υπερ-ιστορικότητα», καθώς κάθε συμβάν ανάγεται μέσω του ομηρικού παράλληλου σε μια διαχρονική πραγματικότητα.

Με σημείο αναφοράς δηλαδή το παρόν και μέσο την Ιστορία επιχειρεί να υπονοήσει τον μύθο ως τρόπο ερμηνείας. Η μυθική μέθοδος, το κάνω πιο σαφές, «κατατείνει όχι στην απο-ιστορικοποίηση», αφού το ιστορικό παρελθόν κυριαρχεί, «αλλά στην υπερ-ιστορικότητα», καθώς κάθε συμβάν ανάγεται μέσω του ομηρικού παράλληλου σε μια διαχρονική πραγματικότητα. Το καθ’ έκαστον αποκτά ευρύτερες διαστάσεις. Η μυθική μέθοδος στα Τελευταία νέα από την Ιθάκη «είναι ένας άλλος τρόπος προσέγγισης της ανθρώπινης εμπειρίας που διεκδικεί κύρος αλήθειας με διαχρονική ισχύ». Ο ανθρώπινος τύπος που συναντάμε τον 19ο και 20ό αιώνα είναι ένας πανανθρώπινος τύπος που ήδη από τον Όμηρο κατείχε σημαίνουσα θέση και αναγνωρίζεται σε κάθε εποχή.

Γι’ αυτό οι συγγραφείς, όπως ο Κώστας Ακρίβος, που πραγματεύονται την Ιστορία με τη μυθική μέθοδο «την εννοούν με όρους ταυτοχρονίας, σε ένα σχήμα που κρυσταλλώνει τον ιστορικό χρόνο και προβάλλει εις το διηνεκές την ιδιοπροσωπία του λαού […] ή προβάλλει, σε ένα πιο κοσμοθεωρητικό επίπεδο, τη μοίρα του ανθρώπου εν γένει».

Το τελευταίο διήγημα είναι το αποκορύφωμα ενός ολοκληρωμένου συνόλου διηγημάτων που φτάνουν εδώ στο ζενίθ της ομηρικής κλίμακας: ο άνθρωπος που συμβολίζεται με τον καλύτερο δυνατό τρόπο με τον Οδυσσέα είναι ο Σλιμ Γκέιλαρντ. Γεννημένος το 1916 στην Κούβα από Έλληνα πατέρα και Αφροκουβανή μητέρα ενσαρκώνει το πρότυπο του πολυταξιδεμένου, του πολυτεχνίτη, του πολυγενούς τετραπέρατου ανθρώπου. Έμεινε στην Κρήτη για έξι μήνες, γνώρισε την ελληνική μουσική, ταξίδεψε και πλούτισε τα ακούσματά του, έπαιζε τέσσερα μουσικά όργανα, μιλούσε οκτώ γλώσσες, μεσουράνησε τη δεκαετία του ’40 και του ’50. Η Ιθάκη λοιπόν μιλάει ακόμα… 

* Στην κεντρική φωτογραφία λεπτομέρεια από το έργο του Γιάννη Κουνέλλη (1936 - 2017), Χωρίς τίτλο, 1993.

* Ο ΓΙΩΡΓΟΣ Ν. ΠΕΡΑΝΤΩΝΑΚΗΣ είναι Διδάκτορας Νεοελληνικής Φιλολογίας και κριτικός βιβλίου.


Απόσπασμα από το βιβλίο

«17 Σεπτεμβρίου 1943, ημέρα Παρασκευή. Ένα γερμανικό βομβαρδιστικό πέρασε πάνω από το χωριό μου, αφήνοντας αρκετούς νεκρούς, μεταξύ αυτών και τον 20 ετών σύζυγό μου και πατέρα της κόρης μου. Ήμουν τότε 27 ετών και η κόρη μου 5 μηνών. Σήμερα είμαι 97 ετών. Έχουν περάσει 79 χρόνια και ακόμα δεν μπορώ να ξεχάσω τη φοβερή συμφορά που μου έτυχε στα καλύτερα χρόνια της ζωής μου.

Ήθελα να μάθω από σας πώς θα νιώθατε απέναντι σε αυτούς τους ανθρώπους αν σας συνέβαινε κάτι τέτοιο. Θα ξεχνούσατε; Δεν επιρρίπτω την ευθύνη στους σημερινούς Γερμανούς, διότι οι περισσότεροι δεν είχαν γεννηθεί. Ούτε ζητώ ηθική ή υλική ικανοποίηση. Γιατί όλη τη Γερμανία να μου χαρίσετε, ο σύζυγός μου δεν πρόκειται να γυρίσει, ούτε η κόρη μου να δει τον πατέρα της. Το μόνο που ζητώ από σας είναι να μην ξεχάσετε, όπως δεν ξεχνώ εγώ και όλοι όσοι έζησαν τη δική μου δυστυχία.

Χαρίκλεια Θ.

Επιστολή προς την Άνγκελα Μέρκελ, που δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα ΤΑ ΝΕΑ, το Σάββατο 8 Ιουνίου 2013».


altΤελευταία νέα από την Ιθάκη
Κώστας Ακρίβος
Μεταίχμιο 2016
Σελ. 280, τιμή εκδότη €14,40

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΚΩΣΤΑ ΑΚΡΙΒΟΥ

Ακολουθήστε την boopress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Τέχνη κι επιστήμη, σε σημείο βρασμού

Τέχνη κι επιστήμη, σε σημείο βρασμού

Για το μυθιστόρημα του Βασίλειου Φ. Δρόλια Nyos. Η τελετή της αθωότητας (εκδ. Κέδρος), που διαδραματίζεται στην Αφρική. 

Του Γ.Ν. Περαντωνάκη

Τ...

Το παρελθόν που επιμένει

Το παρελθόν που επιμένει

Για το μυθιστόρημα της Έλενας Χουζούρη Ο θείος Αβραάμ μένει πάντα εδώ (εκδ. Πατάκη).

Του Νίκου Ξένιου

Γραμμένο σε βιβλικό κλίμα και με αφήγηση ...

Ταξιδεύοντας πάνω στη σχεδία ενός βιβλίου

Ταξιδεύοντας πάνω στη σχεδία ενός βιβλίου

Για τη συλλογή διηγημάτων του Κώστα Ακρίβου Τελευταία νέα από την Ιθάκη (εκδ. Μεταίχμιο).

Της Έλενας Μαρούτσου

«Μυθιστορίες» ονομάζει τις ιστορ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Στην Αλίς Ζενιτέρ και την «Τέχνη της απώλειας» το Διεθνές Βραβείο Λογοτεχνίας του Δουβλίνου

Στην Αλίς Ζενιτέρ και την «Τέχνη της απώλειας» το Διεθνές Βραβείο Λογοτεχνίας του Δουβλίνου

Η Γαλλίδα Αλίς Ζενιτέρ (Alice Zeniter) και ο μεταφραστής της στα αγγλικά Φρανκ Γουίν (Frank Wynne) τιμήθηκαν με το Διεθνές Βραβείο Λογοτεχνίας του Δουβλίνου, για το μυθιστόρημα «Η τέχνη της απώλειας». Το βιβλίο κυκλοφορεί στα ελληνικά από τις εκδόσεις Πόλις, σε μετάφραση Έφης Κορομηλά. Σημειωτέον, το συγκεκριμένο βρ...

«Οδός Μακεδονομάχων» της Αντωνίας Γουναροπούλου (κριτική)

«Οδός Μακεδονομάχων» της Αντωνίας Γουναροπούλου (κριτική)

Για τη συλλογή διηγημάτων της Αντωνίας Γουναροπούλου «Οδός Μακεδονομάχων» (εκδ. Petites Maisons). Κεντρική εικόνα: Πίνακας της © Christine Cousineau.

Της Χριστίνας Μουκούλη

Η παιδική ηλικία είναι κατά τον Piaget η περίοδος κατά την οποία...

«Σπίτια και τάφοι» του Μπερνάρντο Ατσάγα (προδημοσίευση)

«Σπίτια και τάφοι» του Μπερνάρντο Ατσάγα (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Μπερνάρντο Ατσάγα (Bernardo Atzaga) «Σπίτια και τάφοι» (μτφρ. Κώστας Αθανασίου), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 3 Ιουνίου από τις εκδόσεις Εκκρεμές. 

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Σπίτια και τάφοι» του Μπερνάρντο Ατσάγα (προδημοσίευση)

«Σπίτια και τάφοι» του Μπερνάρντο Ατσάγα (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Μπερνάρντο Ατσάγα (Bernardo Atzaga) «Σπίτια και τάφοι» (μτφρ. Κώστας Αθανασίου), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 3 Ιουνίου από τις εκδόσεις Εκκρεμές. 

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός ...

«Ο πατέρας δεν μιλούσε γι' αυτά» του Γιάννη Καρκανέβατου (προδημοσίευση)

«Ο πατέρας δεν μιλούσε γι' αυτά» του Γιάννη Καρκανέβατου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Γιάννη Καρκανέβατου «Ο πατέρας δεν μιλούσε γι' αυτά», που θα κυκλοφορήσει τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Εστία.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Μέχρι κάποια ηλικία η μνήμη θυμίζει πατάρι· στοιβάζεις ό,...

«Το γεγονός» της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

«Το γεγονός» της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το αυτοβιογραφικό μυθιστόρημα της Annie Ernaux «Το γεγονός» (μτφρ. Ρίτα Κολαΐτη), στο οποίο βασίστηκε η ομώνυμη –βραβευμένη με τον Χρυσό Λέοντα στο Φεστιβάλ της Βενετίας πέρσι– ταινία. Το βιβλίο θα κυκλοφορήσει στις 26 Μαΐου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

«Σταυροδρόμια», «Σάγκι Μπέιν», «Η υπόσχεση»: Τρία σπουδαία σύγχρονα μυθιστορήματα

«Σταυροδρόμια», «Σάγκι Μπέιν», «Η υπόσχεση»: Τρία σπουδαία σύγχρονα μυθιστορήματα

Το μυθιστόρημα, ακόμη και την τρίτη δεκαετία του 21ου αιώνα, παραμένει το μεγάλο χωνευτήρι της πεζογραφικής φόρμας, ένας αφηγηματικός κόσμος ευρύχωρος και δεκτικός, που έχει τη μοναδική δύναμη να κινεί μεγάλους όγκους αφηγηματικού υλικού και να τους κατανέμει ομαλά μέσα στη διάρκεια μίας ή και πολλών δεκαετιών. ...

Έξι αστυνομικά μυθιστορήματα και ένα δοκίμιο του Όργουελ

Έξι αστυνομικά μυθιστορήματα και ένα δοκίμιο του Όργουελ

Έξι προσφατα αστυνομικά μυθιστορήματα και ένα δοκίμιο του George Orwell. Κλασικό και σύγχρονο βρετανικό, σκανδιναβικό αλλά και μια αυτοέκδοση ελληνικού αστυνομικού μυθιστορήματος μεταξύ των προτάσεων. Κεντρική εικόνα: Εικονογράφηση του Λιθουανού © Karolis Strautniekas.

Της Χίλντας Παπαδημητρίου ...

Πόλεμος στην Ουκρανία: Οκτώ βιβλία για το «πώς φτάσαμε ως εδώ»

Πόλεμος στην Ουκρανία: Οκτώ βιβλία για το «πώς φτάσαμε ως εδώ»

Οκτώ βιβλία που μας βοηθούν να καταλάβουμε, ακόμη και σε καταστάσεις κρίσιμες και τραγικές όπως αυτές που ζούμε σήμερα, «Πώς φτάσαμε ως εδώ». Τα έξι είναι βιβλία ιστορίας, έρευνας και γεωπολιτικής και τα δύο είναι λογοτεχνικά έργα Ουκρανών συγγραφέων. Στην κεντρική εικόνα: Από διαδήλωση στο Βερολίνο την περασμένη Κυ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

14 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Τα βιβλία του χειμώνα: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται (ανανεωμένο)

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών και δοκιμίων από 34 εκδοτικούς οίκους. Επιμέλεια: Κώστας Αγορα

ΦΑΚΕΛΟΙ