alt

Για τη συλλογή διηγημάτων του Κώστα Ακρίβου Τελευταία νέα από την Ιθάκη (εκδ. Μεταίχμιο).

Της Έλενας Μαρούτσου

«Μυθιστορίες» ονομάζει τις ιστορίες που περιλαμβάνονται στην τελευταία του συλλογή Τελευταία νέα από την Ιθάκη ο συγγραφέας Κώστας Ακρίβος. Στην πραγματικότητα, η σύγχρονη ελληνική φιλολογία χρησιμοποιεί τον όρο «μυθιστορία» για να αναφερθεί στα εκτενή ερωτικά αφηγήματα των Βυζαντινών, όμως αν και φιλόλογος δεν νομίζω πως ο συγγραφέας χρησιμοποιεί εδώ τον όρο με την παραδοσιακή φιλολογική του σημασία. Παίρνω το θάρρος να υποθέσω πως οι «μυθιστορίες» του έχουν παιγνιωδώς βαφτισθεί έτσι, καθώς πατούν με το ένα πόδι στο μυθιστόρημα και με το άλλο στις ιστορίες, τα μικρά δηλαδή διηγήματα, καθώς θα μπορούσε κανείς να τα δει ως πολύχρωμες ψηφίδες που συνθέτουν μια ευρύτερη εικόνα. Σε μια δεύτερη ανάγνωση βέβαια, ο όρος θα μπορούσε να παραπέμπει επίσης στην ταυτόχρονη χρήση του «μύθου» αλλά και της «Ιστορίας».

Η Σχεδία κι η Κιβωτός

Ήρωες της Οδύσσειας μαζί με μορφές από την ιστορία του έθνους, την ιστορία της λογοτεχνίας ή την καθημερινή ιστορία, ενώνοντάς τους ανά δύο με έναν ειρμό αρκετά ελεύθερο και υπαινικτικό.

Τα Τελευταία Νέα από την Ιθάκη περιλαμβάνουν είκοσι έξι ολιγοσέλιδα διηγήματα, το καθένα εκ των οποίων φέρει ως τίτλο ένα πρόσωπο απ’ την Οδύσσεια. Το πρόσωπο αυτό συνοδεύεται με μια ιδιότητα κι ένα απόσπασμα από το έπος που φωτίζει την σχέση του εκάστοτε ομηρικού ήρωα με το συγκεκριμένο διήγημα. Ο συγγραφέας μας εξομολογείται στο «Υστερόγραφο» του βιβλίου πως τη σύλληψη της αρχικής ιδέας (καθώς και την μετάφραση κάθε αποσπάσματος) την οφείλει στον προσφάτως εκλιπόντα Δ. Ν. Μαρωνίτη, όταν ο τελευταίος ανέγνωσε δημόσια στο Αρχαίο Ωδείο της Πάτρας τη μετάφραση από την ε ραψωδία της Οδύσσειας (Οδυσσέως Σχεδία). Τότε ο συγγραφέας συνειδητοποίησε ότι «οι ήρωες ή οι λιγότερο ήρωες της Οδύσσειας δεν είναι για ρηχά ή λιμνάζοντα νερά. Καθένας από αυτούς διεκδικεί την ατομική του "σχεδία" για να ξανοιχτεί στο πέλαγος της ιστορίας και να φτάσει άλλος ναυαγός κι άλλος σώος, ως τις μέρες μας».

Κι εγώ σαν «σχεδία» είδα αυτό το βιβλίο, σαν μια σχεδία ή μια Κιβωτό που κατασκεύασε ο Ακρίβος για να διασώσει «ζευγάρια» ηρώων: ήρωες της Οδύσσειας μαζί με μορφές από την ιστορία του έθνους, την ιστορία της λογοτεχνίας ή την καθημερινή ιστορία, ενώνοντάς τους ανά δύο με έναν ειρμό αρκετά ελεύθερο και υπαινικτικό. Έτσι, ο Τηλέμαχος «δένεται» με το τσιγγανάκι που νοσταλγεί το σπίτι του, ο Λαέρτης με τον Κολοκοτρώνη, όταν σπαράζει για τον αδικοχαμένο του γιο, ο Μέντορας με τον Καβάφη, όταν προσπαθεί να προστατεύσει και να καθοδηγήσει έναν νεότερο αγαπημένο του, η Πηνελόπη με μια νιόπαντρη που έχασε τον άντρα της στην Κατοχή. Μέσω αυτής της σχεδίας-Κιβωτού ο Ακρίβος στην πραγματικότητα επιχειρεί να διασώσει τον κρίκο που ενώνει το παρελθόν με το παρόν, την Ιστορία με την ιστορία, τον συλλογικό με τον ατομικό μύθο.

Νεωτερικότητα: φόρμα και περιεχόμενο

Η αναζωογόνηση των παλαιών μύθων και η μεταλαμπάδευσή τους σε νέα, σύγχρονα περιβάλλοντα, έχει υπάρξει ως αίτημα του μοντερνισμού με χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτό του Οδυσσέα, του Τζέημς Τζόυς, ενώ αξίζει να θυμηθούμε το αντίστοιχο ελληνικό κίνημα νεωτερικότητας που εγκαινιάστηκε με το Μυθιστόρημα του Σεφέρη.

Η αναζωογόνηση των παλαιών μύθων και η μεταλαμπάδευσή τους σε νέα, σύγχρονα περιβάλλοντα, έχει υπάρξει ως αίτημα του μοντερνισμού με χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτό του Οδυσσέα, του Τζέημς Τζόυς, ενώ αξίζει να θυμηθούμε το αντίστοιχο ελληνικό κίνημα νεωτερικότητας που εγκαινιάστηκε με το Μυθιστόρημα του Σεφέρη – ένα ποιητικό έργο με 24 ποιήματα που λειτουργούσαν ως ψηφίδες ενός μύθου εμβαπτισμένου στην Ιστορία. Ο Κώστας Ακρίβος, με ευρεία φιλολογική παιδεία, εγγράφει συνειδητά τις δικές του «μυθιστορίες» στα βήματα αυτού του «νέου λόγου», μια προσπάθεια που σε αυτό το βιβλίο δεν περιορίζεται στο περιεχόμενο (τη σύζευξη δηλαδή των παλαιών μύθων με τη σύγχρονη εκδοχή τους) αλλά ανακλάται ποικιλοτρόπως και στη μορφή.

Τα Τελευταία νέα από την Ιθάκη χρησιμοποιούν μια ευρεία ποικιλία από φόρμες. Το διήγημα «Μέντορας, ο φίλος», επί παραδείγματι, είναι γραμμένο υπό μορφήν επιστολών που στέλνει ο Καβάφης στον νεότερο προστατευόμενό του. Ο «Ελπήνορας, ο άτυχος» χρησιμοποιεί τη μορφή του ημερολογίου. Τα διηγήματα «Ναυσικά, η πριγκίπισσα» και «Μενέλαος, ο βασιλιάς» έχουν τη μορφή ντοκουμέντου, μιμούμενα στο ύφος και τη γλώσσα ένα προικοσύμφωνο το πρώτο, και μια σειρά αστυνομικών διαταγών το δεύτερο. Στο «Αντίνοος, ο μνηστήρας» αντιδιαμετρικά παραβάλλονται δυο αφηγήσεις που σχετίζονται με τον εμφύλιο, με την παράθεση στο τέλος των δύο blogs από τα οποία προέρχονται.

Αφηγηματική επιδεξιότητα και όραμα

Αν δεχτούμε πως πατρίδα του συγγραφέα, αλλά και όλων μας είναι η γλώσσα, τότε εδώ η περιπλάνηση στη γλώσσα αποτελεί κι αυτή ένα «ταξίδι» σαν αυτό του Οδυσσέα κι έτσι υπηρετεί ουσιαστικά το όραμα του βιβλίου.

Κι αν τα ντοκουμέντα στέκουν στη μια άκρη της λογοτεχνικής πλάστιγγας, εκείνης που μιμείται πιο πειστικά την πραγματικότητα και διεκδικεί εύσημα αντικειμενικότητας, στην άλλη άκρη είναι η ποίηση, με την υποκειμενική της ματιά να «τραγουδάει» την αντανάκλαση των πραγμάτων στον καθρέφτη της ματιάς του ατόμου, όπως στον «Φήμιο, τον τραγουδιστή». Εδώ το διήγημα-ποίημα μιλάει για το επάγγελμα του χασάπη, ένα εξαιρετικό, κατά τη γνώμη μου, δείγμα ποιητικής γραφής από μέρους του Ακρίβου, που αποκαλύπτει μια σχεδόν ακροβατική ευχέρεια να κινείται ανάμεσα στα διάφορα είδη και τις φόρμες γραφής, χρησιμοποιώντας κάθε φορά τη γλώσσα που αρμόζει στην ιστορική περίοδο καθώς και στο μορφωτικό επίπεδο και την καταγωγή του αφηγητή, αφηγούμενος άλλοτε με χιούμορ κι άλλοτε με αποστασιοποιημένη σοβαρότητα, εναλλάσσοντας πρωτοπρόσωπη με τριτοπρόσωπη γραφή, χαρίζοντας αφηγηματική φωνή ακόμα και σε μια αιωνόβια ελιά, στο διήγημα «Ευρύκλεια, η τροφός».

Ο κίνδυνος που εγκυμονεί ένα τέτοιο μεγαλεπήβολο μορφολογικά και υφολογικά εγχείρημα είναι να εξαντλήσει τις προθέσεις του σε αυτή την «επιδεξιότητα», να γίνει δηλαδή ένα παιγνιώδες ξεδίπλωμα μιας τεράστιας πράγματι βεντάλιας αφηγηματικών εκδοχών και δυνατοτήτων. Όμως αν δεχτούμε πως πατρίδα του συγγραφέα, αλλά και όλων μας, είναι η γλώσσα, τότε εδώ η περιπλάνηση στη γλώσσα αποτελεί κι αυτή ένα «ταξίδι» σαν αυτό του Οδυσσέα κι έτσι υπηρετεί ουσιαστικά το όραμα του βιβλίου.  

alt
   Ο Κώστας Ακρίβος
 

Η πανταχού παρούσα κι απούσα πατρίδα

«Να νοσταλγείς τον τόπο σου, ζώντας στον τόπο σου, τίποτε δεν είναι πιο πικρό», γράφει ο Σεφέρης στις Μέρες Γ΄ κι αυτό το απόσπασμα επιλέγει ως μότο για να ξεκινήσει τα Τελευταία Νέα από την Ιθάκη ο Ακρίβος. Ταξιδεύοντάς μας ο συγγραφέας σε πλείστους ιστορικούς και λογοτεχνικούς «σταθμούς» αυτού του νόστου, μιλώντας μέσα από όλα τα πρόσωπα αυτής της περιπέτειας, θέτοντας μέσω της πλοκής ερωτήματα για το νόημα της πατρίδας και του ταξιδιού, δεν θα μπορούσε παρά να τερματίσει με το πρόσωπο του Οδυσσέα.

«Τι σε μέλει εσένανε από πού είμαι εγώ;» τραγουδάει ο Σλιμ Γκέιλαρντ, ένας Κουβανός τραγουδιστής από Έλληνα πατέρα κι Αφροκουβανή μητέρα, το λογοτεχνικό εδώ alter ego του Οδυσσέα που προσδίδει στον διαχρονικό ήρωα οικουμενικότητα. Κι αν οι εισαγωγικοί στίχοι του Σεφέρη υποβάλουν μια μελαγχολική ατμόσφαιρα «απώλειας» της πατρίδας όντας στην πατρίδα, το τελευταίο διήγημα είναι ποτισμένο με το αίσθημα της χαράς, με το αίσθημα του ανήκειν σε μια πατρίδα που ταξιδεύει σαν σχεδία σε όλο τον κόσμο. «Ευτυχισμένος που έκανε το ταξίδι του Οδυσσέα», ας παραθέσω κι εγώ με τη σειρά μου έναν στίχο του Σεφέρη κι ας τον παραλλάξω λίγο: «Ευτυχισμένη που έκανα το ταξίδι του Οδυσσέα μέσα από ετούτο το βιβλίο». Άξιζε τον κόπο.

* Στη φωτογραφία ο πίνακας The Return of Odysseus (Homage to Pintoricchio and Benin), 1977, του Romare Bearden.

* Η ΕΛΕΝΑ ΜΑΡΟΥΤΣΟΥ είναι συγγραφέας και εκπαιδευτικός.


Απόσπασμα από το βιβλίο

«Πρωτάνοιξα τα μάτια στις σφαγές του πρώτου πολέμου, στα μεγάλα φόβια. Τότες, τι ήμουνα εγώ τότες; Ένα πλάσμα τόσο δα μικρούτσικο, έτσι να φύσαγε πιο δυνατά ο τραμουντάνης, θα με σήκωνε πατόκορφα και θα με ξερίζωνε. Στο μεγάλο μαχαίρι το ’22 είχα πετάξει μπόι, είχα δέσει για τα καλά, χώραγε να μπει κατωθέ μου άντρας ψηλός κι ολόρθος. Τότες θυμάμαι, είδα τους πρώτους ξεριζωμένους. Ίσα που πρόφτασαν να γλιτώσουν το μαχαίρι. Έρχονταν μέσα από τα κύματα, το μάτι τους ορθάνοιχτο απ’ την τρομάρα. Ένας τους σήκωσε το χέρι και μ’ έδειξε. «Εκεί, σ’ εκείνη την ελιά να πάμε να κουρνιάσουμε». Ήρθαν, μπήκαν κάτω απ’ τον ίσκιο μου τον λιγοστό, πήραν μιαν ανάσα. Κι ύστερα έμπηξαν τα κλάματα».


altΤελευταία νέα από την Ιθάκη
Κώστας Ακρίβος
Μεταίχμιο 2016
Σελ. 280, τιμή εκδότη €14,40

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΚΩΣΤΑ ΑΚΡΙΒΟΥ


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Ουρανός απ’ άλλους τόπους, του Σωτήρη Δημητρίου (κριτική)

Ουρανός απ’ άλλους τόπους, του Σωτήρη Δημητρίου (κριτική)

Για το μυθιστόρημα του Σωτήρη Δημητρίου «Ουρανός απ’ άλλους τόπους» (εκδ. Πατάκη). Οικογενειακή φωτογραφία: Άγνωστος δημιουργός  © Λαογραφικό και Εθνολογικό Μουσείο Μακεδονίας-Θράκης.

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Έχετε δει χειροποίητους σεμέδες...

Στη σκοτεινή πλευρά του φεγγαριού, της Έλενας Χουζούρη (κριτική)

Στη σκοτεινή πλευρά του φεγγαριού, της Έλενας Χουζούρη (κριτική)

Για το μυθιστόρημα της Έλενας Χουζούρη «Στη σκοτεινή πλευρά του φεγγαριού – Μια παλιά ιστορία» (εκδ. Πατάκη). Στην κεντρική εικόνα, αστυνομικοί μεταφέρουν νεκρό τον Μιχάλη Πρέκα, στην Καλογρέζα, την 1η Οκτωβρίου του 1987. 

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

...
Οδοντόκρεμα με χλωροφύλλη, του Η.Χ. Παπαδημητρακόπουλου: Η λεπτουργία της αφήγησης

Οδοντόκρεμα με χλωροφύλλη, του Η.Χ. Παπαδημητρακόπουλου: Η λεπτουργία της αφήγησης

Για την επανέκδοση της πρώτης συλλογής διηγημάτων του Η.Χ. Παπαδημητρακόπουλου «Οδοντόκρεμα με χλωροφύλλη» (εκδ. Κίχλη).

Της Διώνης Δημητριάδου

Έχουν περάσει πολλά χρόνια από τότε που πρωτοεμφανίστηκαν (Τραμ, 1973) τα έντεκα μικρά διηγήματα (γραμμ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Ανακοινώθηκαν τα Κρατικά Βραβεία Λογοτεχνίας Κύπρου 2020

Ανακοινώθηκαν τα Κρατικά Βραβεία Λογοτεχνίας Κύπρου 2020

Στην Λουΐζα Παπαλοΐζου για το μυθιστόρημά της «Το Βουνί» (εκδ. Το Ροδακιό) και τον Ρήσο Χαρίση για την ποιητική συλλογή του «Θάλασσα εσωτερικού χώρου» (εκδ. Κίχλη) απονέμονται τα Κρατικά Βραβεία Λογοτεχνίας Κύπρου για την βιβλιοπαραγωγή του 2020. Όλα τα βραβεία σε όλες τις κατηγορίες.

Επιμέλεια: Book...

Λάσα Μπουγάτζε: «Συγχωρούν το ψέμα, την αλήθεια ποτέ»

Λάσα Μπουγάτζε: «Συγχωρούν το ψέμα, την αλήθεια ποτέ»

Επιβιβαζόμαστε με τον Lasha Bugadze στο «Λογοτεχνία Εξπρές». Μια συζήτηση με τον Γεωργιανό συγγραφέα με αφορμή την πρώτη έκδοση βιβλίου του στα ελληνικά.

Της Αγγελικής Δημοπούλου

Τι νομίζετε ότι μπορεί να συμβεί όταν Γερμανοί συγκεντρώνουν 100 αλλόγλωσ...

Ο νομπελίστας Αμπντουλραζάκ Γκούρνα στις εκδόσεις Ψυχογιός

Ο νομπελίστας Αμπντουλραζάκ Γκούρνα στις εκδόσεις Ψυχογιός

Τον φετινό νομπελίστα λογοτεχνίας Αμπντουλραζάκ Γκούρνα θα συστήσουν στους Έλληνες αναγνώστες οι εκδόσεις Ψυχογιός, ξεκινώντας με το τελευταίο του μυθιστόρημα, Afterlives.

Επιμέλεια: ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Χωρίς πυξίδα, της Χριστίνας Πουλίδου (προδημοσίευση)

Χωρίς πυξίδα, της Χριστίνας Πουλίδου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Χριστίνας Πουλίδου «Χωρίς πυξίδα», που θα κυκλοφορήσει στις 27 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΣ 2025

«Βρομοκατάσταση» συνόψισε ο Μορ...

Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες, του Δημήτρη Ινδαρέ (προδημοσίευση)

Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες, του Δημήτρη Ινδαρέ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Δημήτρη Ινδαρέ «Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες. Με αφορμή ένα δημοτικό τραγούδι του Μοριά», το οποίο κυκλοφορεί τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Εστία.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ι. ΠΗΓΕΣ ΚΑΙ ΡΙΖΕΣ

...
Πράκτορας Σόνυα, του Μπεν Μακιντάιρ (προδημοσίευση)

Πράκτορας Σόνυα, του Μπεν Μακιντάιρ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Ben Macintyre «Πράκτορας Σόνυα: Η κατάσκοπος που έκλεψε τα σχέδια της ατομικής βόμβας» (μτφρ. Γιώργος-Ίκαρος Μπαμπασάκης), το οποίο κυκλοφορεί στις 13 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

Είκοσι χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από τα γεγονότα που μας εισήγαγαν στον 21ο αιώνα. Ήταν η μεγαλύτερη και πιο σοκαριστική αλληλουχία τρομοκρατικών ενεργειών που έγινε ποτέ, με μερικά λεπτά διαφορά: οι επιθέσεις στους Δίδυμους Πύργους στη Νέα Υόρκη, και στο Πεντάγωνο στην Ουάσιγκτον, την 11η Σεπτεμβρίου του 2001. Α...

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Οι περισσότεροι από τα τίτλους που παρουσιάζονται εδώ έφτασαν στα χέρια μας πολύ πρόσφατα. Πρόκειται για ενδιαφέροντα βιβλία που στην πλειονότητά τους πέρασαν «κάτω από τα ραντάρ» των βιβλιοπροτάσεων για το καλοκαίρι. Ιδού μερικά από τα καλύτερα. 

Ε...

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα βιβλία ιστορίας, εθνολογίας, σύγχρονων οικονομικών και κοινωνικών ζητημάτων για τους εναπομείναντες στην πόλη αλλά και για όσους ακόμη αναζητούν βιβλία για τις διακοπές τους που να αξίζουν το βάρος τους.

Του Γιώργου Σιακαντάρη

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

20 Οκτωβρίου 2021 ΕΛΛΗΝΕΣ

Το Φανταστικό στην Ελλάδα: Ο λόγος στους εκδότες του

«Η Άγνωστη Καντάθ», «Αίολος», «Οξύ», «Φανταστικός Κόσμος», «Anubis», «Sελίνι»: Έξι εκδοτικοί οίκοι που αγαπούν την Επιστημονική Φαντασία, το Fantasy και τον Τρόμο τοποθ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ