alt

Για το μυθιστόρημα της Έλενας Χουζούρη Ο θείος Αβραάμ μένει πάντα εδώ (εκδ. Πατάκη).

Του Νίκου Ξένιου

Γραμμένο σε βιβλικό κλίμα και με αφήγηση ιδιαίτερα λυρική και συναισθηματικά φορτισμένη, το βιβλίο της Έλενας Χουζούρη Ο θείος Αβραάμ μένει πάντα εδώ (εκδ. Πατάκη) εντάσσεται στο είδος εκείνο των μυθιστορημάτων που εστιάζουν στον κοινωνικοϊστορικό περίγυρο και πλάθουν τους χαρακτήρες στο έδαφος ενός σύγχρονου νατουραλισμού.

Η Θεσσαλονίκη παλαιότερα ονομαζόταν «μητέρα του Ισραήλ» (εβρ. ir v’em beyisrael) και η καταγωγή του μεγαλύτερου μέρους του εβραϊκού ελληνισμού της ήταν σεφαραδίτικη. Η γενοκτονία των Γερμανών παρουσιάστηκε ως «εκτοπισμός» των Εβραϊκών πληθυσμών. Το μυθιστόρημα θέτει επί τάπητος την αναγκαιότητα υπόμνησης της αλήθειας και ως προτεραιότητα το «θέλω να θυμάμαι» έναντι της αμνημοσύνης.

Ο ιστορικός χρόνος

Αναζητώντας τον «θείο Αβραάμ» η νεαρή ιστορικός αναφέρεται εμμέσως στον σοσιαλιστή διεθνιστή Αβραάμ Μπεναρόγια (1887-1979), ισπανοεβραϊκής καταγωγής, πρωτεργάτη της ίδρυσης της Φεντερασιόν και πρωταγωνιστή του ελληνικού εργατικού κινήματος.

Προερχόμενη από ευκατάστατη φιλόμουση οικογένεια, η Αλίζα σπουδάζει Ιστορία στο Ισραήλ αλλά θέτει στο στόχαστρο της έρευνάς της τη Θεσσαλονίκη του 2012. Η μεταπήδησή της σε ένα άλλο πολιτιστικό περιβάλλον βιώνεται τραυματικά από την υπερευαίσθητη αλλά και ορθολογική Αλίζα, που είναι σε θέση να κάνει μια προσωπική εντρύφηση, αναδρομή και νοερή περιήγηση στην εποχή του αντάρτικου και στην προπολεμική πόλη, εκείνη του 1930.  

Αναζητώντας τον «θείο Αβραάμ» η νεαρή ιστορικός αναφέρεται εμμέσως στον σοσιαλιστή διεθνιστή Αβραάμ Μπεναρόγια (1887-1979), ισπανοεβραϊκής καταγωγής, πρωτεργάτη της ίδρυσης της Φεντερασιόν και πρωταγωνιστή του ελληνικού εργατικού κινήματος, βουλευτή της εβραϊκής κοινότητας Θεσσαλονίκης και επικεφαλής της κεντρώας ιδεολογικοπολιτικής τάσης του νεοσύστατου ΚΚΕ και της ΓΣΕΕ.

Ο Μπεναρόγια, επιστρέφοντας από εξορία, τάχθηκε ενάντια στην Μικρασιατική Εκστρατεία στρέφοντας όλη την ισραηλιτική κοινότητα κατά του Ε. Βενιζέλου και στη διάρκεια της κατοχής συνελήφθη από τους Γερμανούς στη Θεσσαλονίκη και μεταφέρθηκε σε στρατόπεδο συγκέντρωσης στη Γερμανία, όπου εξοντώθηκε η οικογένειά του. Απελευθερώθηκε από τους συμμάχους και το 1945 επέστρεψε στην Ελλάδα, για να συνεργαστεί με το σοσιαλιστικό κόμμα των Α. Σβώλου και Η. Τσιριμώκου.Το 1953 μετανάστευσε στο Τελ Αβίβ, για να ασκήσει σφοδρή κριτική στην Ε.Σ.Σ.Δ. μέχρι τον θάνατό του, το 1979.    

Οι Εβραίοι της Σαλονίκης και η αντιπάθεια των Ελλήνων

Το 96% των μελών της εβραϊκής κοινότητας της Θεσσαλονίκης, δηλαδή 46.091 άνθρωποι, εστάλησαν στο Άουσβιτς. Μόνο 1950 επέστρεψαν και βρήκαν τις περισσότερες από τις εξήντα συναγωγές τους κατεστραμμένες, το νεκροταφείο τους συλημένο και τα σχολεία τους ερειπωμένα.

Στις 11 Ιουλίου 1942 οι Γερμανοί, καθοδηγούμενοι από τον Αλόις Μπρούνερ περικύκλωσαν τους Εβραίους της Θεσσαλονίκης με σκοπό να τους εκτοπίσουν στα στρατόπεδα συγκεντρώσεως. Η κοινότητα πλήρωσε το ποσόν των 2,5 δισεκατομμυρίων δραχμών για την ελευθερία της, αλλά το μόνο που κατάφερε ήταν να καθυστερήσει ο εκτοπισμός ώς τον επόμενο Μάρτιο. Το 96% των μελών της εβραϊκής κοινότητας της Θεσσαλονίκης, δηλαδή 46.091 άνθρωποι, εστάλησαν στο Άουσβιτς. Μόνο 1950 επέστρεψαν και βρήκαν τις περισσότερες από τις εξήντα συναγωγές τους κατεστραμμένες, το νεκροταφείο τους συλημένο και τα σχολεία τους ερειπωμένα. Αρκετοί επιζώντες μετανάστευσαν στο Ισραήλ και στις Ηνωμένες Πολιτείες. Μισή χιλιετία σεφαραδίτικης κληρονομιάς μιας ακμάζουσας κοινότητας της πόλης κυριολεκτικά αφανίστηκε. Κάποιοι για να γλιτώσουν καταφεύγουν στα βουνά και εντάσσονται στον ΕΛΑΣ και την Αντίσταση. Ανάμεσα σε αυτούς η ηρωίδα του βιβλίου γιαγιά Λούνα.

Στα αίτια καταλέγονται η περιορισμένη ενσωμάτωση της εβραϊκής κοινότητας στην ευρύτερη κοινωνία της Θεσσαλονίκης και αφετέρου το κλίμα αντισημιτισμού στον Μεσοπόλεμο, που είχε μάλλον εθνικιστικές παρά φυλετικές ρίζες, καθώς σχετίζεται με την ιστορία της ένταξης της Θεσσαλονίκης στο ελληνικό κράτος μόλις το 1913. Η ελληνική ελίτ δεν είδε ποτέ με καλό μάτι την περίοπτη θέση του εβραϊκού στοιχείου, καθώς ακόμη και μετά την άφιξη των προσφύγων από τη Μικρά Ασία, η εθνολογική σύνθεση της πόλης δεν ήταν 100% ελληνική. Για παράδειγμα, δεν υπάρχουν στοιχεία στα ιστορικά αρχεία για οιανδήποτε παρέμβαση της ελληνορθόδοξης κοινότητας προκειμένου να ματαιωθεί η καταστροφή του εβραϊκού νεκροταφείου και αργότερα των συναγωγών από τις αρχές κατοχής και τους συνεργάτες τους. Σύμφωνα με αναφορές, 12.000 άτομα (συνεργάτες και δωσίλογοι) εκμεταλλεύτηκαν την κατάσταση.

alt

O χρόνος της αφήγησης

Εξήντα έξι χρόνια μετά, η επιλεγείσα ως αφηγήτρια Αλίζα τάδε με τα εναλλασσόμενα εβραϊκά επίθετα (μια οποιαδήποτε Εβραία της νέας γενιάς, δηλαδή) επιστρέφει στο θέατρο του δράματος και στοχεύει την έρευνά της στο έτος 5491 του Από Γενέσεως Κόσμου εβραϊκού ημερολογίου, δηλαδή στο σωτήριον έτος 1931 και στον εμπρησμός της συνοικίας Κάμπελ. Η απόδραση της γιαγιάς Λούνα στο βουνό, η επιστροφή της γιαγιάς Ρέινα από το στρατόπεδο, το κοινό περιπετειώδες ταξίδι στο Ισραήλ, η νέα ζωή στο κιμπούτς, όλα δοσμένα με μιαν απόλυτα μελετημένη τοπογραφία, με πανοραμικά πλάνα της Θεσσαλονίκης και υπό κινηματογραφικές οπτικές γωνίες λήψης, πραγματικά ντοκουμέντα σε μιαν αφήγηση με παντόπτη αφηγητή.

Η μνήμη ως όχημα της συγκίνησης, η αναφορά σε αγαπητά πρόσωπα και η χρήση του ερεθίσματος της φωτογραφίας, όλα αυτά είναι τα αφηγηματικά ευρήματα μιας φροντισμένης λογοτεχνίας.

Η μνήμη ως όχημα της συγκίνησης, η αναφορά σε αγαπητά πρόσωπα και η χρήση του ερεθίσματος της φωτογραφίας, όλα αυτά είναι τα αφηγηματικά ευρήματα μιας φροντισμένης λογοτεχνίας, με κορυφαία στιγμή την αποκάλυψη του τατουάζ με το νούμερο των στρατοπέδων συγκέντρωσης που έχει στο χέρι της η γιαγιά Ρέινα κάτω από την ομπρέλα της παραλίας.

Η ανάδυση μιας δύστοκης μνήμης

Το «Salonico» λοιπόν γίνεται, στο βιβλίο αυτό, θέατρο ενός τραύματος γενοκτονίας και, παράλληλα, «δικαστήριο» αιτίασης του ντόπιου πληθυσμού. Ένα τοπίο που ασθμαίνει, σε μια διαρκή πάλη μνήμης και εσκεμμένης λήθης. Αν θεωρηθεί υπό αυτήν την οπτική γωνία, το μυθιστόρημα της κυρίας Χουζούρη λειτουργεί ως ντοκουμέντο αφύπνισης και θραύει τους δεσμούς του ατομικού με το ιστορικό. Με άλλα λόγια, εντάσσει την επιμέρους ιστορία της γιαγιάς και τις καταγραφές που φτάνουν ως το τώρα σε μιαν ευρύτερη ιστορική εικόνα του πογκρόμ.

Η Έλενα Χουζούρη επιστρατεύει κλασική τεχνική ιστορικού μυθιστορήματος, όπου η αλήθεια του «πριν» θα αντικριστεί, με αναδρομική αφήγηση, μέσα από το πρίσμα του παρόντος.

Το πώς η συγγραφέας κατόρθωσε να φτιάξει μιαν εύπλαστη μυθοπλασία μέσα στο τόσο στατικό ιστορικό πλαίσιο που επέλεξε, αυτό είναι άξιο θαυμασμού. Πάντως η Έλενα Χουζούρη επιστρατεύει κλασική τεχνική ιστορικού μυθιστορήματος, όπου η αλήθεια του «πριν» θα αντικριστεί, με αναδρομική αφήγηση, μέσα από το πρίσμα του παρόντος. Τούτη η προσέγγιση, βεβαίως, εξιδανικεύει ως ένα βαθμό το «πριν». Και οριοθετώντας το «τότε» ως το εκλυτικό σημείο της πλοκής, φτάνει στο «μετά» για να εναρμονίσει το φιλέρευνο πνεύμα της πρωταγωνίστριας με τη δική της ανάγκη για συγχώρηση.

Στο ιστορικό της συγγραφέως εντάσσονται έξι ποιητικές συλλογές, δοκίµια και µελέτες για πρόσωπα (Γιώργος Ιωάννου) και θέµατα της ελληνικής λογοτεχνίας, µία συγκεντρωτική έκδοση κριτικών της για Έλληνες ποιητές και µία συγκεντρωτική έκδοση των ποιηµάτων της (2011). Τα μυθιστορήματά της: 2004 Σκοτεινός Βαρδάρης (εκδ. Κέδρος), 2009 Πατρίδα από βαµβάκι (εκδ. Κέδρος), 2013 Δύο φορές αθώα (εκδ. Κέδρος), έχουν µεταφραστεί στα γερµανικά, σερβικά, βουλγαρικά και τουρκικά. Εκτός από συγγραφέας, η Έλενα Χουζούρη είναι και κριτικός λογοτεχνίας, σύµβουλος έκδοσης σε εκδοτικούς οίκους, δηµοσιογράφος στον ηµερήσιο και περιοδικό Τύπο, στο ραδιόφωνο και στην τηλεόραση, µέλος της Εταιρείας Συγγραφέων και της συντακτικής επιτροπής του ηλεκτρονικού περιοδικού Ο Αναγνώστης.

* Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας.


Αποσπάσματα από το βιβλίο

«Σαν να την αγγίζουν τρυφερές και απελπισμένες συγχρόνως σκιές, πώς τις ονομάζει ο φημισμένος ιστορικός; Φαντάσματα, μάλιστα, φαντάσματα, μα είσαι στην πόλη των φαντασμάτων, Αλίζα, δεν το έχεις καταλάβει;» (σ. 121). 

«(Ο Ιακώβ Τζάκο) δεν έχανε την ευκαιρία να δηλώνει με περισσή περηφάνια ότι ήταν Σαλονικιός και αμέσως μετά Ευρωπαίος και να νιώθει θαυμάσια σ’ αυτήν τη διττή ταυτότητά του»

«Η ηλικιωμένη (μητέρα της Αλίζα και παραλήπτης της επιστολής της) μένει για λίγο στην ίδια θέση με το ντοσιέ ανοιχτό πάνω στα γόνατά της. Έπειτα, αργά αλλά αποφασιστικά, σχζίει και το έγγραφο και την επιστολή σε μικρά κομματάκια και τα ρίχνει σ’ ένα καλαθάκι που βρίσκεται μπροστά από το κομοδίνο. Αυτό ήταν. Επιτέλους, τέλειωσε, ακούγεται να σιγοψιθυρίζει καθώς γέρνει να ξαπλώσει στο κρεβάτι».


altΟ θείος Αβραάμ μένει πάντα εδώ
Έλενα Χουζούρη
Εκδ. Πατάκη 2016
Σελ. 256, τιμή εκδότη €12,50

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΗΣ ΕΛΕΝΑΣ ΧΟΥΖΟΥΡΗ

 

 

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Κιθαιρώνας» του Νίκου Α. Μάντη (κριτική) – Στη μαγική ενδοχώρα των Βακχών

«Κιθαιρώνας» του Νίκου Α. Μάντη (κριτική) – Στη μαγική ενδοχώρα των Βακχών

Για το μυθιστόρημα του Νίκου Α. Μάντη «Κιθαιρώνας» (εκδ. Καστανιώτη). Στην κεντρική εικόνα, ένας άντρας και μια γυναίκα κοιτάζουν τον διάσημο πίνακα του William-Adolphe Bouguereau (1825-1905) - The Youth of Bacchus. Νέο βλέμμα, σε ένα αρχέγονο θέμα. 

Γράφει ο Διονύση...

«Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον» του Μιχάλη Μακρόπουλου (κριτική) – Μικροί συμπυκνωμένοι κόσμοι

«Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον» του Μιχάλη Μακρόπουλου (κριτική) – Μικροί συμπυκνωμένοι κόσμοι

Για τη συλλογή διηγημάτων του Μιχάλη Μακρόπουλου «Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον» (εκδ. Κίχλη). Στην κεντρική εικόνα, στιγμιότυπο από την ταινία «Στάλκερ» του Αντρέι Ταρκόφσκι. 

Γράφει ο Γιώργος Ν. Περαντωνάκης

Μπορεί τα διηγήματα του Μιχάλη Μα...

«Όσο περιμένεις να συμβεί», του Γιάννη Τσίρμπα (κριτική)

«Όσο περιμένεις να συμβεί», του Γιάννη Τσίρμπα (κριτική)

Για το βιβλίο του Γιάννη Τσίρμπα με τίτλο «Όσο περιμένεις να συμβεί» (εκδ. Gutenberg).

Γράφει ο Σόλωνας Παπαγεωργίου

Ο Γιάννης Τσίρμπας πρωτοε...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Ματίνα Αποστόλου (Intellectual thighs): «Οτιδήποτε διαβάζουμε μας διαμορφώνει»

Ματίνα Αποστόλου (Intellectual thighs): «Οτιδήποτε διαβάζουμε μας διαμορφώνει»

Συνέντευξη της πρωτοεμφανιζόμενης Ματίνας Αποστόλου, η οποία διαχειρίζεται τον γνωστό βιβλιοφιλικό λογαριασμό του Instagram με το όνομα Intellectual thighs. Τα «Σωματίδια», το πρώτο της βιβλίο, κυκλοφόρησε προσφάτως από τις εκδόσεις Ποταμός.

Του Σόλωνα Παπαγεωργίου ...

Η Εταιρεία Συγγραφέων καταδικάζει τη σύλληψη του Πέτρου Τατσόπουλου

Η Εταιρεία Συγγραφέων καταδικάζει τη σύλληψη του Πέτρου Τατσόπουλου

Η Εταιρεία Συγγραφέων εξέδωσε ανακοίνωση για τη σύλληψη του συγγραφέα Πέτρου Τατσόπουλου έξω από το βιβλιοπωλείο Free Thinking Zone μετά το τέλος εκδήλωσης με θέμα «Είναι παιδεία και θρησκεία έννοιες ασύμβατες;». 

Επιμέλεια: Book Press

...
«ELENIT» του Ευριπίδη Λασκαρίδη στη Στέγη – Ένα σύμπαν με δεινόσαυρους, ανεμογεννήτριες και λαμαρίνες

«ELENIT» του Ευριπίδη Λασκαρίδη στη Στέγη – Ένα σύμπαν με δεινόσαυρους, ανεμογεννήτριες και λαμαρίνες

Το ανατρεπτικό έργο του καταξιωμένου Ευριπίδη Λασκαρίδη παρουσιάζεται για δεύτερη φορά στην Κεντρική Σκηνή της Στέγης, από τις 16 έως τις 19 Φεβρουαρίου 2023. Φωτογραφίες: Julian Mommert.

Επιμέλεια: Book Press

16 – ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» του Θόδωρου Σούμα (προδημοσίευση)

«Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» του Θόδωρου Σούμα (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το πεζογράφημα - πολιτική μαρτυρία του Θόδωρου Σούμα, «Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» το οποίο θα κυκλοφορήσει την ερχόμενη εβδομάδα από τις εκδόσεις Επίκεντρο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
«Τις μέρες που λιγόστευε το φως» του Όιγκεν Ρούγκε (προδημοσίευση)

«Τις μέρες που λιγόστευε το φως» του Όιγκεν Ρούγκε (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Όιγκεν Ρούγκε [Eugen Ruge] «Τις μέρες που λιγόστευε το φως» (μτφρ. Τεό Βότσος), το οποίο θα κυκλοφορήσει την ερχόμενη εβδομάδα από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

1 ΟΚΤΩΒΡΙ...

«Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον» του Μιχάλη Μακρόπουλου (προδημοσίευση)

«Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον» του Μιχάλη Μακρόπουλου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη συλλογή διηγημάτων του Μιχάλη Μακρόπουλου «Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον», που θα κυκλοφορήσει στις 19 Δεκεμβρίου από τις εκδόσεις Κίχλη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Γιανγκσὶ-ντιέναο (τρεῖς σκηνὲς)  ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

7 μυθιστορήματα από όλον τον κόσμο για τους φίλους του φανταστικού

7 μυθιστορήματα από όλον τον κόσμο για τους φίλους του φανταστικού

Πρώτος μήνας του νέου έτους και πριν δούμε τι θα φέρει η φετινή πραγματικότητα ας επιτρέψουμε στον εαυτό μας ένα φανταστικό λογοτεχνικό ταξίδι. Οι εκδόσεις Βακχικόν προτείνουν επτά μυθιστορήματα για τους φίλους του φανταστικού. Γιατί η φαντασία σε πάει παντού...

Επιμέλεια: Book Press

...
Γουίλιαμ Χ. Γκας: «Τα δώδεκα σημαντικότερα βιβλία που διάβασα στη ζωή μου»

Γουίλιαμ Χ. Γκας: «Τα δώδεκα σημαντικότερα βιβλία που διάβασα στη ζωή μου»

Στο βιβλίο του με τίτλο «The William H. Gass Reader», ο Αμερικανός πεζογράφος William H. Gass επέλεξε τα δώδεκα βιβλία που διαμόρφωσαν τη λογοτεχνική ματιά του. Μια λίστα που, όπως σημειώνει και ο ίδιος στην εισαγωγή του, δεν περιλαμβάνει απαραιτήτως τα «δώδεκα καλύτερα βιβλία» που έχει διαβάσει, καθώς «κάθε σπουδαί...

Τα 100 καλύτερα μυθιστορήματα στην αγγλόφωνη πεζογραφία σύμφωνα με τον Γκάρντιαν

Τα 100 καλύτερα μυθιστορήματα στην αγγλόφωνη πεζογραφία σύμφωνα με τον Γκάρντιαν

Ο κριτικός λογοτεχνίας της βρετανικής εφημερίδας, Guardian, Robert McCrum επέλεξε τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία γραμμένα στα αγγλικά. Στη λίστα του εντοπίζουμε έργα που θεωρούνται πλέον κλασικά, από συγγραφείς όπως οι Ντίκενς, Μέλβιλ, κ.ά., καθώς και μυθιστορήματα από τους ΝτεΛίλο, Ισιγκούρο, Ροθ, Κουτσί, κ.ά. ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

13 Δεκεμβρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2022

Έφτασε η στιγμή και φέτος για την καθιερωμένη εδώ και χρόνια επιλογή των εκατό από τα καλύτερα βιβλία λογοτεχνίας της χρονιάς που φτάνει σε λίγες μέρες στο τέλος της. Ε

ΦΑΚΕΛΟΙ