Για το μυθιστόρημα του Τεύκρου Μιχαηλίδη Σφαιρικά κάτοπτρα, επίπεδοι φόνοι (εκδ. Πόλις).
Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη
Ο τρόπος με τον οποίο γράφει ο Τεύκρος Μιχαηλίδης, όχι μόνο στο παρόν μυθιστόρημα αλλά και σε πολλά άλλα, ανταποκρίνεται στο πρότυπο του homo universalis, αφού στα έργα του συναιρούνται η λογοτεχνία, τα μαθηματικά, η ιστορία, η πολιτική, το έγκλημα… Αυτό μπορεί να θυμίζει τη σχολή Νταν Μπράουν, αλλά ευτυχώς το λογοτεχνικό φορτίο του προκείμενου βιβλίου είναι σαφώς μεγαλύτερο.
Το έργο ωσμώνει δύο επίπεδα, χρονικά και αφηγηματικά, που παίζουν πινγκ πονγκ ανάμεσα στη δεκαετία του 1950 στην αγγλοκρατούμενη Κύπρο και στο τέλος του 12ου αιώνα, όταν το νησί είχε πέσει στα χέρια του Ριχάρδου του Λεοντόκαρδου.
Το έργο ωσμώνει δύο επίπεδα, χρονικά και αφηγηματικά, που παίζουν πινγκ πονγκ ανάμεσα στη δεκαετία του 1950 στην αγγλοκρατούμενη Κύπρο και στο τέλος του 12ου αιώνα, όταν το νησί είχε πέσει στα χέρια του Ριχάρδου του Λεοντόκαρδου. Τότε, η αφηγήτρια Εστεφάνα, που είναι γιατρός στην υπηρεσία της βασίλισσας Βερεγγάριας, αφενός αποτρέπει τις μηχανορραφίες της ερωμένης του βασιλιά, της Λωρ ντε Γκρεναντίν Μπουατέζ, η οποία βρίσκεται δηλητηριασμένη, με αποτέλεσμα οι υπόνοιες να πέσουν πάνω στην νεαρή γιατρό· αφετέρου, επειδή ξέρει αραβικά, μεταφράζει στα λατινικά το περίφημο «Εγχειρίδιο της Όρασης» του άραβα σοφού Αλ Χασάν ιμπν αλ Χαϊτάμ.
Το χειρόγραφο συνδέει τις δύο εποχές, επειδή ανακαλύπτεται σε κυπριακό μοναστήρι οκτώ αιώνες αργότερα και γίνεται η αφορμή, ώστε οι τρεις εμπειρογνώμονες που καλούνται να το μελετήσουν να βρεθούν άκοντες αυτόπτες μάρτυρες στον φόνο του άγγλου συνταγματάρχη Νίκολς. Και στους δύο χρόνους έχουμε έναν φόνο, της Λωρ τότε, του Νίκολς τον 20ό αιώνα, και στις δύο εποχές μια ομοφυλόφιλη σχέση παίζει καθοριστικό ρόλο, και στις δύο ιστορίες τα μαθηματικά αποτελούν διαφυγή από τη σκληρή πραγματικότητα και μάλιστα στη δεκαετία του 1950 γίνονται το μέσο για να διαλευκανθεί ο φόνος.
Η ανάγνωση κυλάει ακώλυτα, καθώς, πέρα από το μυστήριο για το ποιος δηλητηρίασε τη Λωρ και ποιος σκότωσε τον άγγλο αξιωματούχο, ο Τεύκρος Μιχαηλίδης ξέρει να αφηγείται με άνεση αλλά και να προσελκύει την προσοχή του αναγνώστη με το ιστορικό πλαίσιο, την ατμόσφαιρα, και τις δόσεις μαθηματικών που συνδέουν τη λογοτεχνία με την επιστήμη. Η πλοκή κρίνεται έντεχνη, παρόλο που θα μπορούσαν να λείπουν μερικά επεισόδια και οι χαρακτήρες είναι σχετικά αδρά απεικονισμένοι (νιώθει κανείς ότι ο συγγραφέας θα μπορούσε να αξιοποιούσε περισσότερο πτυχές που έμειναν εκκρεμείς, από τον συγγραφέα Λόρενς Ντάρελ, που βρισκόταν στην Κύπρο, ώς τον επαναστατικό αναβρασμό του νησιού).
 Ο Τεύκρος Μιχαηλίδης
|
Τελικά, μέσα στον πολιτικό λόγο της κατάκτησης της Κύπρου από τους Άγγλους, άλλοτε και νυν, και τον επιστημονικό της γεωμετρίας, το έγκλημα διαπράττεται με μηχανορραφίες εκκλησιαστικοπολιτικής υφής τον 12ο αιώνα, ενώ τον 20ό προκρίνονται τα προσωπικά κίνητρα και οι ερωτικές αντιζηλίες. Το έγκλημα, που απλώνεται αιώνες μέσα στην ανθρώπινη Ιστορία, επιλέγεται ως λύση σε πολιτικά αδιέξοδα αλλά και ως ψυχολογική αποφόρτιση από ερωτικές απαρνήσεις και προσβολές. Ο κόσμος αλλάζει, αλλά οι δύο αυτές σφαίρες, η δημόσια και η ιδιωτική, εξακολουθούν να κανοναρχούν το ανθρώπινο γίγνεσθαι. Το εγώ δεν παύει να εγείρεται μέσα σε πλείστα σοβαρά κοινωνικά θέματα και να διεκδικεί, ακόμα και με τον θάνατο του άλλου, τα δικά του… δικαιώματα.
Και τα μαθηματικά, αυτή η επιστήμη της απόλυτης –γεωμετρικής– λογικής, μπορεί να δώσουν λύση σε αστυνομικά αινίγματα, που επιλύονται με συλλογισμούς σαν αυτούς που επιλύουν τα μαθηματικά προβλήματα. Είναι κοινός τόπος και σε άλλα έργα που συνδέουν μαθηματικά και αστυνομική λογοτεχνία ότι ο ντετέκτιβ, επαγγελματίας ή ερασιτέχνης, πρέπει να σκέφτεται με μαθηματικό τρόπο, να συνδέει παραμέτρους και να συνυπολογίζει μεταβλητές, ώστε να βρει τον άγνωστο Χ.
Όποιος ελκύεται από το κράμα μυστήριο και Ιστορία, λογοτεχνία και μαθηματικά, θα βρει στα Σφαιρικά κάτοπτρα, επίπεδοι φόνοι μερικές ώρες θελκτικής ανάγνωσης. Θα δει σαν σε κάτοπτρο τον έναν τομέα να αντανακλάται στον άλλο, την Ιστορία να πέφτει θύμα των προσωπικών φιλοδοξιών, το μυστήριο να εξιχνιάζεται από τα μαθηματικά και τη λογοτεχνία να πηγαινοέρχεται σαν μπάλα φλίπερ από το ένα στο άλλο.
* Ο ΓΙΩΡΓΟΣ Ν. ΠΕΡΑΝΤΩΝΑΚΗΣ είναι Διδάκτορας Νεοελληνικής Φιλολογίας και κριτικός βιβλίου.
Σφαιρικά κάτοπτρα, επίπεδοι φόνοι
Τεύκρος Μιχαηλίδης
Πόλις 2016
Σελ. 328, τιμή εκδότη €16,00
