alt

Για το μυθιστόρημα του Κώστα Γ. Παπαγεωργίου Άννα τώρα κοιμήσου (εκδ. Γκοβόστη).

Της Άλκηστης Σουλογιάννη

Η Άννα με ρεαλιστική και ταυτόχρονα με μυθική μορφή ανήκει στο βιωματικό φορτίο του αφηγητή του βιβλίου, και με αυτή την αφετηρία η Άννα αποτελεί σταθερή αναφορά βίου ως φορέας συναισθημάτων και καταστάσεων, αναπόφευκτος προορισμός για εσωτερικές διαδρομές, κυρίως και πρωτίστως προσωπείο για το περιεχόμενο ενός ατομικού χωρόχρονου που έχει αμετάκλητα προωθηθεί στο (κοινό: το δικό της και του αφηγητή) υπο-/κειμενικό παρελθόν.

Ο πρωτοπρόσωπος και ομοδιηγητικός αφηγητής με βαρύ περιεχόμενο εσωτερικού ανθρώπου στη βαθειά διαστρωμάτωσή του, επιδιώκει με απέλπιδες προσπάθειες να ανακτήσει αυτόν ακριβώς τον ατομικό χωρόχρονο, πράγμα όμως που παραμένει σε εκκρεμότητα μέχρι το τέλος του βιβλίου.

Ο κειμενικός κόσμος αποτελεί ένα εκτενές πεδίο αμείλικτης σύγκρουσης ανάμεσα στον παρόντα χρόνο ως το εδώ-και-τώρα της αφήγησης που αντιπροσωπεύει η Φιλιώ, και στον παρελθόντα χρόνο που αντιπροσωπεύει η Άννα και που εξακολουθεί να επιμένει στη δεσμευτική όσο και οδυνηρή παρουσία του. Στη διελκυστίνδα ανάμεσα στον παρόντα και στον παρελθόντα χρόνο αιωρείται ο αφηγητής του βιβλίου.

Ο Κώστας Γ. Παπαγεωργίου έχει συνθέσει μια πολυεπίπεδη πινακοθήκη εξωτερικών και εσωτερικών τοπίων με την προβολή στοιχείων που προέρχονται από το παρελθόν.

Είναι σαφές ότι το παρελθόν επιβάλλει τους όρους του. Με αυτές τις προϋποθέσεις ο Κώστας Γ. Παπαγεωργίου έχει συνθέσει μια πολυεπίπεδη πινακοθήκη εξωτερικών και εσωτερικών τοπίων με την προβολή στοιχείων που προέρχονται από το παρελθόν, όπως είναι η σιδερένια γυριστή σκάλα της κουζίνας «με ήχο καμπάνας μακρινής», τα αγκαθωτά κλαδιά τριανταφυλλιάς και τα ξερόκλαδα κληματαριάς, το θεονήστικο σκυλί, η αυλή, το σινεμά, άδειοι δρόμοι «σαν βρεγμένοι αλλά χωρίς βροχή», το κελάηδημα του κότσυφα μέσα στο αθηναϊκό αστικό τοπίο, το ψάθινο καπέλο, ο τριψήφιος αριθμός του ΟΤΕ για τα τηλεγραφήματα εξωτερικού, επίσης οι Δελφοί, η Ιτέα, το Σούνιο, το Καβούρι, τα νησιά Λοφούτεν στο αρχιπέλαγος της Νορβηγίας, και ακόμα: τα δάκρυα, οι πληγές, η οδύνη, ο πόνος. Στο πλαίσιο αυτό, οι λεπτομέρειες από ένα ταξίδι του αφηγητή με τη Φιλιώ στους Δελφούς (όπου η χαράδρα κάτω από το φως του φεγγαριού) ως στοιχεία του κειμενικού παρόντος αποτελούν παραπομπή ή πρόφαση για την ανάκληση στοιχείων του παρελθόντος, πράγμα που δηλώνει τη διαδικασία καλειδοσκοπικής και παλινδρομικής ανάπτυξης του περιεχομένου της μνήμης.

Δεσπόζουσα θέση στο περιεχόμενο αυτό κατέχει μια ραδιοφωνική εκπομπή που ο αφηγητής είχε «κάθε Τετάρτη αργά… στις δύο η ώρα το πρωί» και αφιέρωνε στην Άννα. Η εκπομπή αντιπροσωπεύει κωδικοποίηση για την αρχή, τη διάρκεια και τη διακοπή της πολύμορφης και πολυδιάστατης σχέσης ανάμεσα στον αφηγητή και στην Άννα, δηλαδή κωδικοποίηση για τη σχέση του αφηγητή με μια σύνθετη περιοχή του ατομικού του χωρόχρονου: Η Άννα έπρεπε να ξαγρυπνά για να ακούσει την αφιέρωση της εκπομπής και για να περιμένει τον αφηγητή να επιστρέψει: «η Άννα να μην κοιμηθεί, να περιμένει ώσπου να ’ρθω», ενώ με το τέλος της σχέσης η Άννα δεν χρειάζεται πλέον να ξαγρυπνά, όπως είναι δυνατόν να προσληφθεί το σημασιολογικό ισοδύναμο του τίτλου του βιβλίου Άννα τώρα κοιμήσου, όπου ακούγεται στη διάσταση της συνδήλωσης η απελπισία του χωρισμού και ταυτόχρονα αποτυπώνεται η ιδιαίτερη ευαισθησία που έχει διαβρώσει τον κειμενικό κόσμο.

Η σχέση αυτή βρίσκεται σε αντιστικτική αναφορά προς τη σχέση του αφηγητή με τη Φιλιώ, που αναγνωρίζεται ως προσωπείο για τη διαδικασία επιβολής του παρόντος επάνω στο παρελθόν, και περαιτέρω ως μοχλός για την αντιπαράθεση του αφηγητή με τις συνθήκες ακριβώς του παρόντος.

Οι δύο αυτές σχέσεις αποτελούν παραμέτρους για την κειμενική συμπεριφορά του αφηγητή, η οποία (συμπεριφορά) αποδίδει τη συνέχεια των βιωμάτων ως προβολή του παρελθόντος στο παρόν, την αξιολόγηση όσων συνέβησαν ή δεν συνέβησαν με την ευθύνη του αφηγητή, τη συνακόλουθη (αμφιλεγόμενη) αυτοκριτική του και τον εξαναγκασμό του για την ομολογία ευθυνών και παραλείψεων κάτω από την οπτική του παρόντος ως προϊόν αναδρομικών ενοχών.

Ο Παπαγεωργίου πραγματεύεται μείζονα ζητήματα, όπως είναι τα διφυή σχήματα αγάπη-έρως και ζωή-θάνατος, η σχέση εξωτερικής και εσωτερικής πραγματικότητας, ο φόβος, η αμφιβολία, η ενοχή, η αφοσίωση, η βούληση, η επιθυμία, η λύπη, η σχέση ανάμεσα στον έρωτα και στον θάνατο ή ανάμεσα στην ψυχή και στην ύπαρξη.

Με τον παραστατικό αυτόν τρόπο ο Παπαγεωργίου πραγματεύεται μείζονα ζητήματα, όπως είναι τα διφυή σχήματα αγάπη-έρως και ζωή-θάνατος, η σχέση εξωτερικής και εσωτερικής πραγματικότητας, ο φόβος, η αμφιβολία, η ενοχή, η αφοσίωση, η βούληση, η επιθυμία, η λύπη, η σχέση ανάμεσα στον έρωτα και στον θάνατο ή ανάμεσα στην ψυχή και στην ύπαρξη. Στο πλαίσιο αυτό επισημαίνεται με έμφαση η συμμετοχή των ονείρων στη σύνθεση της εσωτερικής πραγματικότητας, η παλινδρομική σχέση και η αντιπαλότητα των βαθμίδων του χρόνου ως παραγόντων για τη διαμόρφωση του περιεχομένου του εσωτερικού ανθρώπου, η μνήμη ως εστίαση στην ανθρώπινη συμπεριφορά και ως διαχωριστικό όριο ανάμεσα στην αντικειμενική και στην εσωτερική πραγματικότητα, η σχέση ανάμεσα στη μνήμη και στο όνειρο, η επιλεκτική μνήμη ή ο ανθρώπινος έλεγχος επάνω στο αποθεματικό της μνήμης αλλά και της λήθης, η σχέση της μνήμης με τη ζωή και με τον θάνατο, το όνομα ως ιερό στοιχείο και άβατο συνώνυμο της ύπαρξης, ακόμα: η έννοια του τέλους και η μη-αποδοχή αυτού από τον εσωτερικό άνθρωπο.

Για την απόδοση αυτών των δεδομένων, ο Παπαγεωργίου εμπλέκει στη θεματική οργάνωση του βιβλίου τον αφηγητή, τη Φιλιώ και κυρίως την Άννα ως παραστατικούς διαύλους για τη διέλευση υλικού από το πλούσιο περιεχόμενο του εσωτερικού ανθρώπου, και περαιτέρω ως «συναισθηματικούς οδοδείκτες» (απαραίτητη εν προκειμένω η παραπομπή στον Ρίχαρντ Βάγκνερ) σε ό,τι αφορά την επικοινωνία ή τη διασύνδεση του κειμενικού κόσμου με την αντικειμενική πραγματικότητα.

Υπ’ αυτές τις προϋποθέσεις, στο βιβλίο αποτυπώνεται λόγος βιωματικός, απροσδόκητος, παραστατικός, πλήρης συναισθήματος, ενίοτε παραβολικός και απολογητικός με τον χαρακτήρα του λόγου προς εαυτόν, με ακατάσχετη ροή και πάθος σε ό,τι αφορά την εξόρυξη ύλης από τα βαθύτερα στρώματα της συνείδησης.

Κυρίως την ποιότητα στη χρήση της γλώσσας στοιχειοθετούν οι επαναλήψεις που καλύπτουν σχεδόν το σύνολο του κειμένου με ιδιαίτερη έμφαση στις λεπτομέρειες. Οι επαναλήψεις μετρούν τον ρυθμό κατά την παλινδρόμηση του λόγου, καθώς αυτός (ο λόγος) παρακολουθεί μέχρι κυριολεκτικά το τέλος του βιβλίου τις παλινδρομήσεις του εσωτερικού ανθρώπου στη ροή του χρόνου και στη συνακόλουθη ανάπτυξη ή αποκάλυψη του περιεχομένου της μνήμης.

alt
    Ο Κώστας Γ. Παπαγεωργίου
 

Επιπλέον, την αισθητική του κειμένου εξασφαλίζει η χρήση της μεταφοράς όπως ενισχύει και την οργάνωση των γραμματικών εικόνων, π. χ.: «Η Άννα … θα είναι για μένα το όριο του ονείρου», «όπως ένα αδέσποτο σκυλί γυρνάει παντού ασταμάτητα, έτσι και η μνήμη μου είναι αδέσποτη εντελώς, γυρνάει παντού και μου είναι δύσκολο να την περιμαζέψω», «σαν να ήταν… το μοναδικό στέρεο πάτημα στα γλιστερά σκοτάδια του έρωτα που είχα βυθιστεί», «Ανοίγοντας τα μάτια μου το πρωί είχα μιαν αίσθηση ότι είμαι ραγισμένος», «οι λέξεις ανασαίνουν πλαγιασμένες στις γραμμές στο τελευταίο της γράμμα» (όπου και ένα μεταγλωσσικό στοιχείο), σε συνδυασμό και με αφοριστικές διατυπώσεις, π. χ.: «ο άνθρωπος … πρέπει να έχει το κουράγιο να ξεφεύγει από τις μνήμες του … ειδαλλιώς … χάνει την επαφή του με το σήμερα».

Εξάλλου, εντοπίζεται και η διακειμενική όσο και ευρηματική αξιοποίηση του αμέσως συναγόμενου από τα συμφραζόμενα ποιήματος «Οι νεκροί είναι μεθυσμένοι» του Τσέσλαφ Μίλος (Czeslaw Milosz 1911-2004, Βραβείο Nobel Λογοτεχνίας 1980) για τη διατύπωση συνδήλωσης σε ό,τι αφορά το βιωματικό φορτίο του αφηγητή (η σχέση ανάμεσα στον χαμένο έρωτα και στον θάνατο, ή ο ζωντανός που έχει έναν ματαιωμένο έρωτα είναι περισσότερο νεκρός από τους νεκρούς) στο πλαίσιο των δεδομένων του ατομικού του χωρόχρονου.

Αυτά τα υφολογικά στοιχεία ανήκουν στις ενδιαφέρουσες παραδειγματικές εφαρμογές δημιουργικής γραφής που προτείνει επί σειρά ετών με τα κείμενά του ο Παπαγεωργίου για τη χρήση της γλώσσας κατά παραβίαση των συμβατικών ορίων ανάμεσα στην ποίηση και στην πεζογραφία, με την προϋπόθεση ότι τα δύο αυτά γραμματολογικά είδη αποτελούν διαφορετικά κατά την κοινή αντίληψη πεδία λογοτεχνικής παραγωγής.

Η δημιουργική χρήση της γλώσσας προσδιορίζει τόσο τη μακρά (από το 1966) σειρά των ποιητικών συλλογών του Παπαγεωργίου, όπως (σε αμιγώς ενδεικτική και όχι εξαντλητική αναφορά): Το σκοτωμένο αίμα (1982), Κάτω στον ύπνο (1986), Ραμμένο στόμα (1990), Κλεμμένη ιστορία (2000), Το μαύρο κουμπί (2006), Η λύπη των άλλων (2009), Παιδικό κουρείο (2013), όσο και τη μικρότερης παραγωγής (από το 1977) πεζογραφία του, π. χ.: Των αγίων πάντων (1992), Πήρε φως (1998), Αντί σιωπής (2003), Νερό (2011), όπου εντάσσεται και η πρώτη μορφή του βιβλίου Άννα τώρα κοιμήσου (1995).

Συνεπής στην τακτική και ιδιαίτερης ποιότητας επικοινωνία του με την κοινότητα των αναγνωστών, ο Παπαγεωργίου προσφέρει και πάλι με την παρούσα έκδοση μια καλή ευκαιρία για προσωπικές διαδρομές καταρχήν μέσα σε σημασιολογικά τοπία δημιουργικής γραφής, αλλά και περαιτέρω μέχρι τον αισθητικόν ορίζοντα αυτών σύμφωνα με την οπτική καθώς και με το βιωματικό φορτίο των αποδεκτών.

* Η ΑΛΚΗΣΤΙΣ ΣΟΥΛΟΓΙΑΝΝΗ είναι διδάκτωρ Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών και κριτικός βιβλίου.

altΆννα τώρα κοιμήσου
Κώστας Γ. Παπαγεωργίου
Εκδ. Γκοβόστη 2015
Σελ. 192, τιμή εκδότη €8,20

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΚΩΣΤΑ Γ. ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Στέφανος Δάνδολος - Ισίδωρος Ζουργός: Παράλληλες πορείες, παράλληλες αναγνώσεις

Στέφανος Δάνδολος - Ισίδωρος Ζουργός: Παράλληλες πορείες, παράλληλες αναγνώσεις

Για τα τα μυθιστορήματα των Ισίδωρου Ζουργού «Περί της εαυτού ψυχής» (εκδ. Πατάκη) και Στέφανου Δάνδολου «Η δίκη που άλλαξε τον κόσμο» (εκδ. Ψυχογιός).

Του Μάνου Κοντολέων

Ο Ισίδωρος Ζουργός (γεν. 1964) και ο Στέφανος Δάνδολος (γεν. 1970) ανή...

«Η ζωή κι οι θάνατοι της Αλεξάνδρας Δελλή», της Ελένης Κατσαμά (κριτική)

«Η ζωή κι οι θάνατοι της Αλεξάνδρας Δελλή», της Ελένης Κατσαμά (κριτική)

Για το μυθιστόρημα της Ελένης Κατσαμά «Η ζωή κι οι θάνατοι της Αλεξάνδρας Δελλή» (εκδ. Πατάκη). Κεντρική εικόνα: Ο πίνακας του Ανδρέα Βουρλούμη «Κορίτσι» © Εθνική Πινακοθήκη / Κουμαντάρειος Πινακοθήκη, Σπάρτη

Της Τιτίκας Δημητρούλια

Στο πρώτο μυθι...

«Περί της εαυτού ψυχής», του Ισίδωρου Ζουργού (κριτική)

«Περί της εαυτού ψυχής», του Ισίδωρου Ζουργού (κριτική)

Για το μυθιστόρημα του Ισίδωρου Ζουργού «Περί της εαυτού ψυχής» που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Πατάκη. Κεντρική εικόνα: Ο Μιχαήλ Ψελλός (αριστερά) με τον μαθητή του, αυτοκράτορα Μιχαήλ Ζ' Δούκα Παραπινάκη, (αγνώστου, Ιερά Μονή Παντοκράτορος, Άγιο Όρος).

Του Κώστα Δρ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Διαβάζοντας με τον Νίκο Κουφάκη

Διαβάζοντας με τον Νίκο Κουφάκη

Πρόσωπα από το χώρο των τεχνών, των ιδεών και του πολιτισμού, αποκαλύπτουν το δικό τους αναγνωστικό χαρακτήρα, τη μύχια σχέση τους με το βιβλίο και την ανάγνωση. Σήμερα, ο ηθοποιός Νίκος Κουφάκης απαντά σε 18 κλασικές ή απρόσμενες βιβλιοφιλικές ερωτήσεις.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
«Ξενοδοχείο Metropol», του Όιγκεν Ρούγκε (προδημοσίευση)

«Ξενοδοχείο Metropol», του Όιγκεν Ρούγκε (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Eugen Ruge «Ξενοδοχείο Metropol» (μτφρ. Γιώτα Λαγουδάκου), το οποίο κυκλοφορεί στις 6 Δεκεμβρίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Συζήτηση στον πέμπτο όροφο

...
Παγκόσμια Ημέρα κατά του AIDS: Δυο πολύ χρήσιμα βιβλία

Παγκόσμια Ημέρα κατά του AIDS: Δυο πολύ χρήσιμα βιβλία

Η επιδημία του AIDS επηρεάζει με πολλούς τρόπους τη ζωή χιλιάδων οροθετικών στη χώρα μας ενώ οι νέες μολύνσεις κάθε χρόνο είναι εκατοντάδες. Το 1988 ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας καθιέρωσε την 1η Δεκεμβρίου ως Παγκόσμια Ημέρα κατά του AIDS. Προσεγγίζουμε το θέμα με οδηγούς δύο καλά βιβλία, πολύ διακριτά μεταξύ τους...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Ξενοδοχείο Metropol», του Όιγκεν Ρούγκε (προδημοσίευση)

«Ξενοδοχείο Metropol», του Όιγκεν Ρούγκε (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Eugen Ruge «Ξενοδοχείο Metropol» (μτφρ. Γιώτα Λαγουδάκου), το οποίο κυκλοφορεί στις 6 Δεκεμβρίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Συζήτηση στον πέμπτο όροφο

...
«Τα πουλιά που ήθελαν να τραγουδήσουν», της Τσάρλι Τζέιν Άντερς (προδημοσίευση)

«Τα πουλιά που ήθελαν να τραγουδήσουν», της Τσάρλι Τζέιν Άντερς (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο της Charlie Jane Anders «Τα πουλιά που ήθελαν να τραγουδήσουν» (μτφρ. Πόλυ Μοσχοπούλου), το οποίο κυκλοφορεί στις 30 Νοεμβρίου από τις εκδόσεις Φουρφούρι.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Το Δέντρο δεν μιλούσε. ...

«Μακάβριες ιστορίες κατά Σαρλ Μποντλέρ», του Έντγκαρ Άλαν Πόε (προδημοσίευση)

«Μακάβριες ιστορίες κατά Σαρλ Μποντλέρ», του Έντγκαρ Άλαν Πόε (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση ενός διηγήματος του Edgar Allan Poe από το βιβλίο «Μακάβριες ιστορίες», έτσι όπως το μετέφρασε στα γαλλικά ο Charles Baudelaire. Η εικονογράφηση είναι του Benjamin Lacombe, ενώ η μετάφραση από τα γαλλικά είναι της Ιλέην Ρήγα. Το βιβλίο κυκλοφορεί στις 30 Νοεμβρίου από τις εκδόσεις Οξύ.

Επιμέλει...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Παγκόσμια Ημέρα κατά του AIDS: Δυο πολύ χρήσιμα βιβλία

Παγκόσμια Ημέρα κατά του AIDS: Δυο πολύ χρήσιμα βιβλία

Η επιδημία του AIDS επηρεάζει με πολλούς τρόπους τη ζωή χιλιάδων οροθετικών στη χώρα μας ενώ οι νέες μολύνσεις κάθε χρόνο είναι εκατοντάδες. Το 1988 ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας καθιέρωσε την 1η Δεκεμβρίου ως Παγκόσμια Ημέρα κατά του AIDS. Προσεγγίζουμε το θέμα με οδηγούς δύο καλά βιβλία, πολύ διακριτά μεταξύ τους...

Εδώ Πολυτεχνείο: Όλα όσα πρέπει να γνωρίζουν τα παιδιά σε δυο βιβλία

Εδώ Πολυτεχνείο: Όλα όσα πρέπει να γνωρίζουν τα παιδιά σε δυο βιβλία

Καθώς η χρονική απόσταση που μας χωρίζει από την εξέγερση του Πολυτεχνείου πλησιάζει τον μισό αιώνα, τίθεται το ερώτημα πώς να μιλήσουμε στα σημερινά παιδιά για ένα από τα κομβικότερα γεγονότα της σύγχρονης Ιστορίας της Ελλάδας που για τα ίδια δεν είναι παρά μια αργία μεταξύ 28ης Οκτωβρίου και Χριστουγέννων.

...
11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

Είκοσι χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από τα γεγονότα που μας εισήγαγαν στον 21ο αιώνα. Ήταν η μεγαλύτερη και πιο σοκαριστική αλληλουχία τρομοκρατικών ενεργειών που έγινε ποτέ, με μερικά λεπτά διαφορά: οι επιθέσεις στους Δίδυμους Πύργους στη Νέα Υόρκη, και στο Πεντάγωνο στην Ουάσιγκτον, την 11η Σεπτεμβρίου του 2001. Α...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ