Στο όριο του ονείρου

Ο πρωτοπρόσωπος και ομοδιηγητικός αφηγητής με βαρύ περιεχόμενο εσωτερικού ανθρώπου στη βαθειά διαστρωμάτωσή του, επιδιώκει με απέλπιδες προσπάθειες να ανακτήσει αυτόν ακριβώς τον ατομικό χωρόχρονο, πράγμα όμως που παραμένει σε εκκρεμότητα μέχρι το τέλος του βιβλίου.

Ο κειμενικός κόσμος αποτελεί ένα εκτενές πεδίο αμείλικτης σύγκρουσης ανάμεσα στον παρόντα χρόνο ως το εδώ-και-τώρα της αφήγησης που αντιπροσωπεύει η Φιλιώ, και στον παρελθόντα χρόνο που αντιπροσωπεύει η Άννα και που εξακολουθεί να επιμένει στη δεσμευτική όσο και οδυνηρή παρουσία του. Στη διελκυστίνδα ανάμεσα στον παρόντα και στον παρελθόντα χρόνο αιωρείται ο αφηγητής του βιβλίου.

Ο Κώστας Γ. Παπαγεωργίου έχει συνθέσει μια πολυεπίπεδη πινακοθήκη εξωτερικών και εσωτερικών τοπίων με την προβολή στοιχείων που προέρχονται από το παρελθόν.

Είναι σαφές ότι το παρελθόν επιβάλλει τους όρους του. Με αυτές τις προϋποθέσεις ο Κώστας Γ. Παπαγεωργίου έχει συνθέσει μια πολυεπίπεδη πινακοθήκη εξωτερικών και εσωτερικών τοπίων με την προβολή στοιχείων που προέρχονται από το παρελθόν, όπως είναι η σιδερένια γυριστή σκάλα της κουζίνας «με ήχο καμπάνας μακρινής», τα αγκαθωτά κλαδιά τριανταφυλλιάς και τα ξερόκλαδα κληματαριάς, το θεονήστικο σκυλί, η αυλή, το σινεμά, άδειοι δρόμοι «σαν βρεγμένοι αλλά χωρίς βροχή», το κελάηδημα του κότσυφα μέσα στο αθηναϊκό αστικό τοπίο, το ψάθινο καπέλο, ο τριψήφιος αριθμός του ΟΤΕ για τα τηλεγραφήματα εξωτερικού, επίσης οι Δελφοί, η Ιτέα, το Σούνιο, το Καβούρι, τα νησιά Λοφούτεν στο αρχιπέλαγος της Νορβηγίας, και ακόμα: τα δάκρυα, οι πληγές, η οδύνη, ο πόνος. Στο πλαίσιο αυτό, οι λεπτομέρειες από ένα ταξίδι του αφηγητή με τη Φιλιώ στους Δελφούς (όπου η χαράδρα κάτω από το φως του φεγγαριού) ως στοιχεία του κειμενικού παρόντος αποτελούν παραπομπή ή πρόφαση για την ανάκληση στοιχείων του παρελθόντος, πράγμα που δηλώνει τη διαδικασία καλειδοσκοπικής και παλινδρομικής ανάπτυξης του περιεχομένου της μνήμης.

Δεσπόζουσα θέση στο περιεχόμενο αυτό κατέχει μια ραδιοφωνική εκπομπή που ο αφηγητής είχε «κάθε Τετάρτη αργά… στις δύο η ώρα το πρωί» και αφιέρωνε στην Άννα. Η εκπομπή αντιπροσωπεύει κωδικοποίηση για την αρχή, τη διάρκεια και τη διακοπή της πολύμορφης και πολυδιάστατης σχέσης ανάμεσα στον αφηγητή και στην Άννα, δηλαδή κωδικοποίηση για τη σχέση του αφηγητή με μια σύνθετη περιοχή του ατομικού του χωρόχρονου: Η Άννα έπρεπε να ξαγρυπνά για να ακούσει την αφιέρωση της εκπομπής και για να περιμένει τον αφηγητή να επιστρέψει: «η Άννα να μην κοιμηθεί, να περιμένει ώσπου να ’ρθω», ενώ με το τέλος της σχέσης η Άννα δεν χρειάζεται πλέον να ξαγρυπνά, όπως είναι δυνατόν να προσληφθεί το σημασιολογικό ισοδύναμο του τίτλου του βιβλίου Άννα τώρα κοιμήσου, όπου ακούγεται στη διάσταση της συνδήλωσης η απελπισία του χωρισμού και ταυτόχρονα αποτυπώνεται η ιδιαίτερη ευαισθησία που έχει διαβρώσει τον κειμενικό κόσμο.

Η σχέση αυτή βρίσκεται σε αντιστικτική αναφορά προς τη σχέση του αφηγητή με τη Φιλιώ, που αναγνωρίζεται ως προσωπείο για τη διαδικασία επιβολής του παρόντος επάνω στο παρελθόν, και περαιτέρω ως μοχλός για την αντιπαράθεση του αφηγητή με τις συνθήκες ακριβώς του παρόντος.

Οι δύο αυτές σχέσεις αποτελούν παραμέτρους για την κειμενική συμπεριφορά του αφηγητή, η οποία (συμπεριφορά) αποδίδει τη συνέχεια των βιωμάτων ως προβολή του παρελθόντος στο παρόν, την αξιολόγηση όσων συνέβησαν ή δεν συνέβησαν με την ευθύνη του αφηγητή, τη συνακόλουθη (αμφιλεγόμενη) αυτοκριτική του και τον εξαναγκασμό του για την ομολογία ευθυνών και παραλείψεων κάτω από την οπτική του παρόντος ως προϊόν αναδρομικών ενοχών.

Ο Παπαγεωργίου πραγματεύεται μείζονα ζητήματα, όπως είναι τα διφυή σχήματα αγάπη-έρως και ζωή-θάνατος, η σχέση εξωτερικής και εσωτερικής πραγματικότητας, ο φόβος, η αμφιβολία, η ενοχή, η αφοσίωση, η βούληση, η επιθυμία, η λύπη, η σχέση ανάμεσα στον έρωτα και στον θάνατο ή ανάμεσα στην ψυχή και στην ύπαρξη.

Με τον παραστατικό αυτόν τρόπο ο Παπαγεωργίου πραγματεύεται μείζονα ζητήματα, όπως είναι τα διφυή σχήματα αγάπη-έρως και ζωή-θάνατος, η σχέση εξωτερικής και εσωτερικής πραγματικότητας, ο φόβος, η αμφιβολία, η ενοχή, η αφοσίωση, η βούληση, η επιθυμία, η λύπη, η σχέση ανάμεσα στον έρωτα και στον θάνατο ή ανάμεσα στην ψυχή και στην ύπαρξη. Στο πλαίσιο αυτό επισημαίνεται με έμφαση η συμμετοχή των ονείρων στη σύνθεση της εσωτερικής πραγματικότητας, η παλινδρομική σχέση και η αντιπαλότητα των βαθμίδων του χρόνου ως παραγόντων για τη διαμόρφωση του περιεχομένου του εσωτερικού ανθρώπου, η μνήμη ως εστίαση στην ανθρώπινη συμπεριφορά και ως διαχωριστικό όριο ανάμεσα στην αντικειμενική και στην εσωτερική πραγματικότητα, η σχέση ανάμεσα στη μνήμη και στο όνειρο, η επιλεκτική μνήμη ή ο ανθρώπινος έλεγχος επάνω στο αποθεματικό της μνήμης αλλά και της λήθης, η σχέση της μνήμης με τη ζωή και με τον θάνατο, το όνομα ως ιερό στοιχείο και άβατο συνώνυμο της ύπαρξης, ακόμα: η έννοια του τέλους και η μη-αποδοχή αυτού από τον εσωτερικό άνθρωπο.

Για την απόδοση αυτών των δεδομένων, ο Παπαγεωργίου εμπλέκει στη θεματική οργάνωση του βιβλίου τον αφηγητή, τη Φιλιώ και κυρίως την Άννα ως παραστατικούς διαύλους για τη διέλευση υλικού από το πλούσιο περιεχόμενο του εσωτερικού ανθρώπου, και περαιτέρω ως «συναισθηματικούς οδοδείκτες» (απαραίτητη εν προκειμένω η παραπομπή στον Ρίχαρντ Βάγκνερ) σε ό,τι αφορά την επικοινωνία ή τη διασύνδεση του κειμενικού κόσμου με την αντικειμενική πραγματικότητα.

Υπ’ αυτές τις προϋποθέσεις, στο βιβλίο αποτυπώνεται λόγος βιωματικός, απροσδόκητος, παραστατικός, πλήρης συναισθήματος, ενίοτε παραβολικός και απολογητικός με τον χαρακτήρα του λόγου προς εαυτόν, με ακατάσχετη ροή και πάθος σε ό,τι αφορά την εξόρυξη ύλης από τα βαθύτερα στρώματα της συνείδησης.

Κυρίως την ποιότητα στη χρήση της γλώσσας στοιχειοθετούν οι επαναλήψεις που καλύπτουν σχεδόν το σύνολο του κειμένου με ιδιαίτερη έμφαση στις λεπτομέρειες. Οι επαναλήψεις μετρούν τον ρυθμό κατά την παλινδρόμηση του λόγου, καθώς αυτός (ο λόγος) παρακολουθεί μέχρι κυριολεκτικά το τέλος του βιβλίου τις παλινδρομήσεις του εσωτερικού ανθρώπου στη ροή του χρόνου και στη συνακόλουθη ανάπτυξη ή αποκάλυψη του περιεχομένου της μνήμης.

Ο Κώστας Γ. Παπαγεωργίου

Επιπλέον, την αισθητική του κειμένου εξασφαλίζει η χρήση της μεταφοράς όπως ενισχύει και την οργάνωση των γραμματικών εικόνων, π. χ.: «Η Άννα … θα είναι για μένα το όριο του ονείρου», «όπως ένα αδέσποτο σκυλί γυρνάει παντού ασταμάτητα, έτσι και η μνήμη μου είναι αδέσποτη εντελώς, γυρνάει παντού και μου είναι δύσκολο να την περιμαζέψω», «σαν να ήταν… το μοναδικό στέρεο πάτημα στα γλιστερά σκοτάδια του έρωτα που είχα βυθιστεί», «Ανοίγοντας τα μάτια μου το πρωί είχα μιαν αίσθηση ότι είμαι ραγισμένος», «οι λέξεις ανασαίνουν πλαγιασμένες στις γραμμές στο τελευταίο της γράμμα» (όπου και ένα μεταγλωσσικό στοιχείο), σε συνδυασμό και με αφοριστικές διατυπώσεις, π. χ.: «ο άνθρωπος … πρέπει να έχει το κουράγιο να ξεφεύγει από τις μνήμες του … ειδαλλιώς … χάνει την επαφή του με το σήμερα».

Εξάλλου, εντοπίζεται και η διακειμενική όσο και ευρηματική αξιοποίηση του αμέσως συναγόμενου από τα συμφραζόμενα ποιήματος «Οι νεκροί είναι μεθυσμένοι» του Τσέσλαφ Μίλος (Czeslaw Milosz 1911-2004, Βραβείο Nobel Λογοτεχνίας 1980) για τη διατύπωση συνδήλωσης σε ό,τι αφορά το βιωματικό φορτίο του αφηγητή (η σχέση ανάμεσα στον χαμένο έρωτα και στον θάνατο, ή ο ζωντανός που έχει έναν ματαιωμένο έρωτα είναι περισσότερο νεκρός από τους νεκρούς) στο πλαίσιο των δεδομένων του ατομικού του χωρόχρονου.

Αυτά τα υφολογικά στοιχεία ανήκουν στις ενδιαφέρουσες παραδειγματικές εφαρμογές δημιουργικής γραφής που προτείνει επί σειρά ετών με τα κείμενά του ο Παπαγεωργίου για τη χρήση της γλώσσας κατά παραβίαση των συμβατικών ορίων ανάμεσα στην ποίηση και στην πεζογραφία, με την προϋπόθεση ότι τα δύο αυτά γραμματολογικά είδη αποτελούν διαφορετικά κατά την κοινή αντίληψη πεδία λογοτεχνικής παραγωγής.

Η δημιουργική χρήση της γλώσσας προσδιορίζει τόσο τη μακρά (από το 1966) σειρά των ποιητικών συλλογών του Παπαγεωργίου, όπως (σε αμιγώς ενδεικτική και όχι εξαντλητική αναφορά): Το σκοτωμένο αίμα (1982), Κάτω στον ύπνο (1986), Ραμμένο στόμα (1990), Κλεμμένη ιστορία (2000), Το μαύρο κουμπί (2006), Η λύπη των άλλων (2009), Παιδικό κουρείο (2013), όσο και τη μικρότερης παραγωγής (από το 1977) πεζογραφία του, π. χ.: Των αγίων πάντων (1992), Πήρε φως (1998), Αντί σιωπής (2003), Νερό (2011), όπου εντάσσεται και η πρώτη μορφή του βιβλίου Άννα τώρα κοιμήσου (1995).

Συνεπής στην τακτική και ιδιαίτερης ποιότητας επικοινωνία του με την κοινότητα των αναγνωστών, ο Παπαγεωργίου προσφέρει και πάλι με την παρούσα έκδοση μια καλή ευκαιρία για προσωπικές διαδρομές καταρχήν μέσα σε σημασιολογικά τοπία δημιουργικής γραφής, αλλά και περαιτέρω μέχρι τον αισθητικόν ορίζοντα αυτών σύμφωνα με την οπτική καθώς και με το βιωματικό φορτίο των αποδεκτών.

* Η ΑΛΚΗΣΤΙΣ ΣΟΥΛΟΓΙΑΝΝΗ είναι διδάκτωρ Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών και κριτικός βιβλίου.

Άννα τώρα κοιμήσου
Κώστας Γ. Παπαγεωργίου
Εκδ. Γκοβόστη 2015
Σελ. 192, τιμή εκδότη €8,20

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΚΩΣΤΑ Γ. ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ