Για τη νουβέλα Η αναπαλαίωση του Φαίδωνα Ταμβακάκη (εκδ. Εστία)
Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη
Η νουβέλα ως είδος, παρόλο που δεν φαίνεται να έχει χαραγμένα σαφώς τα όριά της σε σχέση με το διήγημα και το μυθιστόρημα, προσφέρει τη δυνατότητα στον συγγραφέα να δώσει την ατμόσφαιρα, η οποία χρειάζεται συνήθως έκταση, χωρίς να επιμείνει σε αυτονόητες λεπτομέρειες και εκτενέστερες περιγραφές. Ενώ δεν παρουσιάζει ένα ευρύ όραμα του κόσμου, δεν υστερεί σε αυτοτέλεια, ολότητα και ατμοσφαιρική πληρότητα. Έτσι, είδαμε τον τελευταίο καιρό να την προτιμούν τόσο οι νέοι πεζογράφοι όσο και οι πιο δοκιμασμένοι λογοτέχνες, από τον Γ. Μητά ώς τον Μ. Μακρόπουλο κι από τον Άκ. Παπαντώνη έως τον Φ. Ταμβακάκη, για να παραθέσω μερικά πρόσφατα παραδείγματα.
Αξιοποιεί τη λειτουργικότητα του είδους, για να περιλάβει στις 77 σελίδες του έργου του κλίμα νοσταλγίας, ταξίδι, υπαρξιακά ερωτήματα και γενναίες αποφάσεις που δεν παίρνονται πάντα αυτόματα.
Ο τελευταίος αξιοποιεί τη λειτουργικότητα του είδους, για να περιλάβει στις 77 σελίδες του έργου του κλίμα νοσταλγίας, ταξίδι, υπαρξιακά ερωτήματα και γενναίες αποφάσεις που δεν παίρνονται πάντα αυτόματα. Μιλάει για τον Κωνσταντίνο, ο οποίος, χάρη στην αγάπη του για τα πλοία, αγοράζει ένα παλιό ιστιοφόρο και έχει κατά νου ένα υπερωκεάνιο ταξίδι, αλλά η αναγκαστική συντήρηση του πλοίου τον αποκλείει στη Σύρο. Εκεί ξανασυναντά την παλιά του αγάπη Πηνελόπη και εκών άκων (μάλλον εκών) αποπειράται να αποκαταστήσει τη σχέση του μαζί της, ξαναρχίζοντας τη ρότα της ζωής του.
Θα ξεκινήσω από την ήρωα-αφηγητή, γιατί πάνω στην ψυχοσύνθεσή του χτίζεται όλο το κείμενο, χωρίς να μας χρειάζονται στοιχεία για το παρελθόν του και τη μέχρι εδώ πορεία του. Πρόκειται για έναν άνθρωπο, από σπόντα καραβοκύρη, μάλλον συντηρητικό, με δημιουργικές εμμονές που τον κρατούν σε ένα (εξιδανικευμένο) παρελθόν, όπως το μεσοπολεμικό σκαρί, ο τηλεφωνικός κατάλογος στην εποχή του διαδικτύου και η επάνοδος στην πρώτη αγάπη μέσα σε ένα ναυτικό σκηνικό, όπου τα λιμάνια και οι γυναίκες ποτέ δεν λείπουν. Μάλλον λοιπόν έχουμε έναν ιδεαλιστή, που αναζητεί το ταξίδι, ως πηγή εμπειριών και όχι με τα ιδιοτελή κίνητρα άλλων φημισμένων ποντοπόρων, και τη γυναίκα με τα υποσυνείδητα ένστικτα που δεν μπαίνουν στη βάσανο της λογικής.
Είναι εν τέλει ο ήρωας ένας κλασικός Οδυσσέας που επιθυμεί το γνώριμο έδαφος της Ιθάκης ή ένας καζαντζακικός ταξιδευτής που αναζητά μονίμως την περιπλάνηση;
Καθώς βρίσκεται ακούσια στη Σύρο, ξανασυνδέεται με την Πηνελόπη, η οποία αντικατοπτρίζει τον στεριανό, στέρεο βίο, σε αντίθεση με έναν άλλο έρωτά του, την Τίνα, που αντιπροσώπευε τη θάλασσα και τη φυσικότητα της. Κι εκεί αρχίζει να ξεδιπλώνεται το δίλημμα για τον (επανα)καθορισμό της ζωής ανάμεσα στο ταξίδι και την άστατη φύση τού ανθρώπου από τη μία, και το απάγκιο στην ξηρά με όλες τις δεσμεύσεις της από την άλλη. Η επιδιωκόμενη σύνδεση με την Πηνελόπη δείχνει ως επιλογή το σταθερό έδαφος της στεριάς, αλλά χωρίς κανείς να ξέρει αν πρόκειται για άρνηση της περιήγησης ή αφετηρία για επανεκκίνηση. Είναι εν τέλει ο ήρωας ένας κλασικός Οδυσσέας που επιθυμεί το γνώριμο έδαφος της Ιθάκης ή ένας καζαντζακικός ταξιδευτής που αναζητά μονίμως την περιπλάνηση;
Τελικά, η απόφαση για μια αναπαλαίωση (του μικρού καϊκιού «Ανδρέας Ζέππος» αντί του μεγάλου ιστιοφόρου και της σχέσης του με την Πηνελόπη) λαμβάνεται, αλλά σπάνια η ζωή δικαιώνει τις επιλογές μας, ειδικά αν αυτές είναι όψιμες και καθυστερημένες. Η ρότα για πίσω δύσκολα χαράσσεται και γι' αυτό η ματαίωση έρχεται ακάλεστη να συνοδεύσει την ύπαρξή μας «σαν σκιά μεγάλου ρολογιού». Ο Φ. Ταμβακάκης συνδέει τη θάλασσα και τη γυναίκα, υποδεικνύοντας ότι η επιστροφή στην Ιθάκη δεν σημαίνει κατ' ανάγκην μια πετυχημένη αναπαλαίωση. Ανάμεσα στον Οδυσσέα του Όμηρου και του Καζαντζάκη, αυτός του Καβάφη είναι μάλλον το θαλασσινό πρότυπο που καθορίζει τη νεοελληνική μοίρα μας.
* Ο ΓΙΩΡΓΟΣ Ν. ΠΕΡΑΝΤΩΝΑΚΗΣ είναι Διδάκτορας Νεοελληνικής Φιλολογίας και κριτικός βιβλίου.
Η αναπαλαίωσηΦαίδων Ταμβακάκης
Εστία 2015
ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΦΑΙΔΩΝΑ ΤΑΜΒΑΚΑΚΗ
