fish 680

Για τη συλλογή διηγημάτων της Λένας Κιτσοπούλου Το μάτι του ψαριού (εκδ. Μεταίχμιο).

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Γνωρίσαμε το αδυσώπητο και οξύ βλέμμα της Λένας Κιτσοπούλου ήδη από την πρώτη, βραβευμένη, συλλογή διηγημάτων της με τίτλο Νυχτερίδες (2006).

Γνωρίσαμε τις προκλητικές της κατευθύνσεις στις παραστάσεις στις οποίες επέλεξε να παίξει ή να σκηνοθετήσει. Κι αυτά φαντάζουνε λαοφιλή, επειδή είναι υπερβολικά, ακραία, προβοκατόρικα, επειδή βγάζουν από τα ρούχα του τον μέσο βολεμένο Έλληνα, επειδή προκαλούν ένα απρόσμενο σοκ. Αυτή η σκόπιμη υπερβολή είναι τελικά μια τάση ναρκισσισμού (τα φώτα σε μένα) ή κοινωνικής κριτικής (τα φώτα στα σκοτεινά δρομάκια της ψυχής μας);

Και σ’ αυτήν τη συλλογή η διηγηματογράφος δεν παύει να είναι προκλητική και βωμολόχος. Δεν παύει να στρέφει τα βέλη της προς διάφορες κατευθύνσεις και να γράφει με νεανική ορμή κι ενίοτε αγανάκτηση.

Και σ’ αυτήν τη συλλογή η διηγηματογράφος δεν παύει να είναι προκλητική και βωμολόχος. Δεν παύει να στρέφει τα βέλη της προς διάφορες κατευθύνσεις και να γράφει με νεανική ορμή κι ενίοτε αγανάκτηση. Άλλοτε καταγγελτικά και μετωπικά, άλλοτε σκωπτικά, άλλοτε με κωμικές κι άλλοτε με τραγικές πινελιές. Δεν λείπει η γρήγορη αφήγηση, η σάτιρα, το άμεσο ή έμμεσο γέλιο, το καρναβαλικό αναποδογύρισμα της ομαλής πραγματικότητας, η έντεχνη σκηνοθεσία των σεναρίων της, η απόκρυψη της ταυτότητας του αφηγητή, ο σεξοθηρικός χαρακτήρας μερικών ιστοριών της, ο καλπάζων ρυθμός, ο χειμωρρώδης μονόλογος κι η πολύκροτη εκπυρσοκρότηση των ανατροπών.

Στα καλά της διηγήματα, όμως, ο βασικός της στόχος δεν είναι η σάπια κοινωνία ή οι παραδοσιακοί θεσμοί, αλλά ο ίδιος ο βολεμένος άνθρωπος, συχνά ο ίδιος ο πρωταγωνιστής που ναι μεν καταδικάζει όσα συμβαίνουν γύρω του, αλλά κατά βάθος αντιλαμβάνεται ότι ο ίδιος είναι πιο αδύναμος, πιο αλλόκοτος, πιο στρεβλός, ότι ο ίδιος κουβαλά ανάλογα κουσούρια με όσα βλέπει στους άλλους, ότι το πρόβλημα δεν είναι αυτό που φαίνεται αλλά ένα άλλο, εξίσου ή και χειρότερο από το οφθαλμοφανές. Το «τέρας» δεν είναι ο άλλος αλλά εμείς οι ίδιοι, πρόβλημα κατ’ ουσίαν δεν είναι οι κακοί τρίτοι αλλά οι μικροαστοί· αυτοί που βολεύονται με τη ζωούλα τους, κατηγορώντας συχνά τους «αφύσικους»· αυτοί που νομίζουν ότι έχουν μια ηθική και φυσική ανωτερότητα, καυτηριάζοντας την κατωτερότητα των άλλων· αυτοί που επαναπαύονται στην εύτακτη καθημερινότητά τους. Κατά βάθος όμως είναι οι ίδιοι συμπλεγματικοί, μίζεροι, βαθιά δυστυχισμένοι…

Στα «Θαλάσσια τέρατα» λ.χ. η αφηγήτρια απολαμβάνει τις διακοπές της και έχει εύκολη την κοροϊδία για μια χοντρή στην παραλία που βασανίζει τον αδύνατο άνδρα της· εντέλει όμως η ίδια δεν στερείται σωματικών μειονεκτημάτων, όπως τα αυτιά της που μοιάζουν με τεράστια σαλάχια. Στον «Τραπεζικό λογαριασμό» αντίστοιχα ο Αθανάσιος Κονδύλης αποφασίζει να δωρίσει στην οικογένεια με το «κουλό» αγόρι έναν τραπεζικό λογαριασμό, αλλά, όταν τρώει μαζί τους, συνειδητοποιεί ότι ο ίδιος είναι περισσότερο μίζερος και αξιολύπητος από τους χαρούμενους αυτούς ανθρώπους.

Η συγγραφέας, όταν δεν θέτει σε προτεραιότητα την ίδια την πρόκληση, όταν δεν την τραβάει δηλαδή επίτηδες στα άκρα ως αυτοσκοπό, πετυχαίνει να σοκάρει γονιμότατα με την παρουσίαση της κοινωνικής και ηθικής σήψης και όχι με την εκκωφαντικότητα των λόγων και των σκηνών της.

Η Λένα Κιτσοπούλου ανατρέπει την καθιερωμένη ιεραρχία που θέλει τη σάτιρα να στοχεύει πάντα τον κατώτερο άλλο· προεκτείνει ακόμα και τη δική της γραφή, που στις προηγούμενες συλλογές της ήταν τυφλά καταγγελτική, και προχωρά σε έναν αυτοσαρκασμό, ο οποίος ενέχει σπέρματα αυτογνωσίας και αυτοσυνειδησίας. Η ίδια η κοινωνία δεν μπορεί να μένει στα επιφανειακά, να βάζει ταμπέλες και να χωρίζει ρατσιστικά τους ανθρώπους, αλλά να κρίνει με βάση βαθύτερα κριτήρια. Στο «Τέρας» λ.χ. τέρας δεν αποτελεί στην πραγματικότητα ο μικρός ήρωας που είναι άτομο με ειδικές ανάγκες, μάλλον υπερκινητικό και με μειωμένη νοημοσύνη, ένας μικρός δαίμονας που αλωνίζει και μπουρδολογεί ασυστόλως. Τέρας, ηθικό και κοινωνικό, είναι ο θείος του, που ως γιατρός έχει δεσμό με μάνα και κόρη και μάλιστα αφαιρεί τα γεννητικά όργανα της μικρής Αφροδίτης για να μην τη χαίρεται άλλος.

Έγραψα και προηγουμένως ότι στο στόχαστρο της διηγηματογράφου είναι ο μικροαστισμός και το βόλεμα, σαν τον Μάριο Χάκκα στο «Ψαράκι της γυάλας». Έτσι, και οι χαρακτήρες της Λένας Κιτσοπούλου αναζητούν την αξιοπρεπή και καλοκουρδισμένη ζωή, έστω κι αν μέσα τους σπαράσσονται από ένα βαθύ τραύμα· σαν τον πενηντάρη αφηγητή του διηγήματος «Ο καραφλομπέκατσος» που ξεκινά στο καινούργιο του σπίτι μια νέα ζωή μετά τον χωρισμό του, ανακουφισμένος και ορεξάτος για μια αισιόδοξη αρχή. Αλλά τελικά αποδεικνύεται ότι είναι ακόμα εξαρτημένος από την παλιά του αγάπη. Ή ακόμα χειρότερα στους «Χαρταετούς» προβάλλεται η πετυχημένη πορεία του Πάνου, ο οποίος ξεκίνησε σαν παιδί-θαύμα και πέθανε ευτυχής, ως η χαζοχαρούμενη θεώρηση της ζωής που επιβεβαιώνει την εδραιωμένη αίσθηση περί εφησυχασμένης ευτυχίας. Όλα αυτά είναι αέρας, ματαιότητα, εύκολος και άκοπος ευδαιμονισμός, όλα είναι μικρά «όταν τα δεις από ψηλά», όπως αποδεικνύεται π.χ. με την εμφάνιση του καρκίνου στον Μένιο των «Άσχημων νέων». Κι αυτός, αντί να μεμψιμοιρεί και να κλαίγεται, αντιλαμβάνεται πόσο ανόητα είναι όλα τα άλλα και αντιμετωπίζει τη ματαιότητα με ακραίο, ακράτητο, «ανάρμοστο» γέλιο.

Η διηγηματογράφος αποδεικνύεται επιδέξια χειρίστρια της αφήγησης, καθώς συστρέφει την ιστορία σε απρόσμενες εξελίξεις. Κι εκεί φαίνεται πως τα βέλη του καθενός αξίζουν, όταν κατευθύνονται πού και πού και σ’ αυτόν τον ίδιο. Η συγγραφέας, όταν δεν θέτει σε προτεραιότητα την ίδια την πρόκληση, όταν δεν την τραβάει δηλαδή επίτηδες στα άκρα ως αυτοσκοπό, πετυχαίνει να σοκάρει γονιμότατα με την παρουσίαση της κοινωνικής και ηθικής σήψης και όχι με την εκκωφαντικότητα των λόγων και των σκηνών της. 

* Ο ΓΙΩΡΓΟΣ Ν. ΠΕΡΑΝΤΩΝΑΚΗΣ είναι Διδάκτορας Νεοελληνικής Φιλολογίας και κριτικός βιβλίου.

altΤο μάτι του ψαριού
Λένα Κιτσοπούλου
Μεταίχμιο 2015
Σελ. 248, τιμή εκδότη € 12,20

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΗΣ ΛΕΝΑΣ ΚΙΤΣΟΠΟΥΛΟΥ


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Οδοντόκρεμα με χλωροφύλλη, του Η.Χ. Παπαδημητρακόπουλου: Η λεπτουργία της αφήγησης

Οδοντόκρεμα με χλωροφύλλη, του Η.Χ. Παπαδημητρακόπουλου: Η λεπτουργία της αφήγησης

Για την επανέκδοση της πρώτης συλλογής διηγημάτων του Η.Χ. Παπαδημητρακόπουλου «Οδοντόκρεμα με χλωροφύλλη» (εκδ. Κίχλη).

Της Διώνης Δημητριάδου

Έχουν περάσει πολλά χρόνια από τότε που πρωτοεμφανίστηκαν (Τραμ, 1973) τα έντεκα μικρά διηγήματα (γραμμ...

Σασμός, του Σπύρου Πετρουλάκη - Το βιβλίο πίσω από την σειρά

Σασμός, του Σπύρου Πετρουλάκη - Το βιβλίο πίσω από την σειρά

Για το μυθιστόρημα του Σπύρου Πετρουλάκη «Σασμός», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Μίνωας.

Του Κυριάκου Αθανασιάδη

Εξαιρετικά παραγωγικός, ο Σπύρος Πετρουλάκης είναι συγγραφέας πολλών μπεστ-σέλερ μυθιστορημάτων, αλλά ο «Σασμός» (Μίνωας 2019), χάρη πλέο...

Πολιτισμικά σενάρια στα μυθιστορήματα της Σώτης Τριανταφύλλου (κριτική)

Πολιτισμικά σενάρια στα μυθιστορήματα της Σώτης Τριανταφύλλου (κριτική)

Μια επισκόπηση του συγγραφικού έργου της Σώτης Τριανταφύλλου με αφορμή το τελευταίο της μυθιστόρημα «Σικελικό ειδύλλιο» (εκδ. Πατάκη).

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Ονομάζω «πολιτισμικό σενάριο» την προσπάθεια του συγγραφέα να εντάξει τη μυθοπλασία του σε...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Ένα σκοτεινό δωμάτιο 1967-1974, το νέο βιβλίο του Αλέξη Παπαχελά

Ένα σκοτεινό δωμάτιο 1967-1974, το νέο βιβλίο του Αλέξη Παπαχελά

Είκοσι πέντε χρόνια έρευνας χρειάστηκε ο δημοσιογράφος και διευθυντής της εφημερίδας «Η Καθημερινή» Αλέξης Παπαχελάς για να καταλήξει στο αδημοσίευτο και σπάνιο υλικό που περιλαμβάνεται στο βιβλίο του «Ένα σκοτεινό δωμάτιο 1967-1974», το οποίο αφορά την επταετία που καθόρισε την ιστορική πορεία της χώρας μας και ανα...

Πέντε παραστάσεις που ξεχώρισαν

Πέντε παραστάσεις που ξεχώρισαν

Τάσεις, στάσεις και το γυμνό μετέωρο σώμα του χορευτή. Πέντε παραστάσεις που ξεχώρισαν.

Του Νίκου Ξένιου

Η σύγχρονη περφόρμανς αρνείται τον παραδοσιακό δυϊσμό σώματος και μυαλού και αναζητά τη συνείδηση που εδράζει στο γυμνό σώμα. Η εκτός πλαισίου χρήσ...

Οδοντόκρεμα με χλωροφύλλη, του Η.Χ. Παπαδημητρακόπουλου: Η λεπτουργία της αφήγησης

Οδοντόκρεμα με χλωροφύλλη, του Η.Χ. Παπαδημητρακόπουλου: Η λεπτουργία της αφήγησης

Για την επανέκδοση της πρώτης συλλογής διηγημάτων του Η.Χ. Παπαδημητρακόπουλου «Οδοντόκρεμα με χλωροφύλλη» (εκδ. Κίχλη).

Της Διώνης Δημητριάδου

Έχουν περάσει πολλά χρόνια από τότε που πρωτοεμφανίστηκαν (Τραμ, 1973) τα έντεκα μικρά διηγήματα (γραμμ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Μπλε ήλιος, του Διονύση Μαρίνου (προδημοσίευση)

Μπλε ήλιος, του Διονύση Μαρίνου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Διονύση Μαρίνου «Μπλε ήλιος», το οποίο κυκλοφορεί στις 14 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

[Μαριάννα]

Μία φλοίδα φως, σαν κάτι ζωντανό που ανασα...

Γιοζεφίνε η αοιδός, του Φραντς Κάφκα (προδημοσίευση)

Γιοζεφίνε η αοιδός, του Φραντς Κάφκα (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση ενός διηγήματος από την ανθολογία του Franz Kafka «Γιοζεφίνε η αοιδός και άλλα διηγήματα» (μτφρ. Μαργαρίτα Ζαχαριάδου, επίμετρο: Κατερίνα Καρακάση) που κυκλοφορεί στις 6 Αυγούστου από τις εκδόσεις Κίχλη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Στὴ συναγωγή μας... ...

Σάγκι Μπέιν, του Ντάγκλας Στιούαρτ (προδημοσίευση)

Σάγκι Μπέιν, του Ντάγκλας Στιούαρτ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βραβευμένο με Booker 2020 μυθιστόρημα του Douglas Stuart «Σάγκι Μπέιν» (μτφρ. Σταυρούλα Αργυροπούλου), που κυκλοφορεί στις 30 Ιουνίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Η Άγκνες αναδύθηκε έγκαιρα α...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

Είκοσι χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από τα γεγονότα που μας εισήγαγαν στον 21ο αιώνα. Ήταν η μεγαλύτερη και πιο σοκαριστική αλληλουχία τρομοκρατικών ενεργειών που έγινε ποτέ, με μερικά λεπτά διαφορά: οι επιθέσεις στους Δίδυμους Πύργους στη Νέα Υόρκη, και στο Πεντάγωνο στην Ουάσιγκτον, την 11η Σεπτεμβρίου του 2001. Α...

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Οι περισσότεροι από τα τίτλους που παρουσιάζονται εδώ έφτασαν στα χέρια μας πολύ πρόσφατα. Πρόκειται για ενδιαφέροντα βιβλία που στην πλειονότητά τους πέρασαν «κάτω από τα ραντάρ» των βιβλιοπροτάσεων για το καλοκαίρι. Ιδού μερικά από τα καλύτερα. 

Ε...

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα βιβλία ιστορίας, εθνολογίας, σύγχρονων οικονομικών και κοινωνικών ζητημάτων για τους εναπομείναντες στην πόλη αλλά και για όσους ακόμη αναζητούν βιβλία για τις διακοπές τους που να αξίζουν το βάρος τους.

Του Γιώργου Σιακαντάρη

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

14 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Τα βιβλία του χειμώνα: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται (ανανεωμένο)

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών και δοκιμίων από 34 εκδοτικούς οίκους. Επιμέλεια: Κώστας Αγορα

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ

ΞΕΧΩΡΙΣΑΜΕ

ΝΑ ΑΛΛΟ ΕΝΑ