alt

Για τη συλλογή διηγημάτων του Δημοσθένη Παπαμάρκου, Γκιακ (εκδ. Αντίποδες).

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Αν η ηθογραφία του 19ου αιώνα και των αρχών του 20ού στηριζόταν στον χρονότοπο της ιδιαίτερης πατρίδας κάθε διηγηματογράφου (ο Γ. Βιζυηνός για τη Θράκη, ο Αλ. Παπαδιαμάντης για τη Σκιάθο, ο Γ. Κονδυλάκης για την Κρήτη), η γλώσσα με τη σειρά της ακολουθούσε τα σουσούμια της περιοχής και φυσικά περιελάμβανε στοιχεία της ντόπιας διαλέκτου. Σε μια νέο-ηθογραφία των τελών του 20ού και των αρχών του 21ου αιώνα, που γράφεται με άλλους όρους και διαφορετικές αναζητήσεις, η γλώσσα εξακολουθεί να παίζει ρόλο, είτε μιλάμε λ.χ. για τη βορειοηπειρωτική του Σ. Δημητρίου είτε για την κρητική της Ρ. Γαλανάκη κ.λπ. Ο ίδιος παρονομαστής τίθεται και στα εννέα διηγήματα (οκτώ συν μία έμμετρη παραλογή) της συλλογής του Δημοσθένη Παπαμάρκου, τα οποία τοποθετούνται στην περιοχή της Μαλεσίνας και ντύνονται με το ελληνο-αρβανίτικο ιδίωμά της.

Αν κάθε ιστορία μοιάζει κοινότοπη ως προς την εξέλιξή της και αναμενόμενη στην κατάληξή της, όλες μαζί συνθέτουν ένα ψηφιδωτό γηγενών ηθών και αρβανίτικων νοοτροπιών, που μοιάζουν με τα αντίστοιχα άλλων περιοχών της Ελλάδας, όπως της Κρήτης ή της Μάνης.

«Γκιακ» στα αρβανίτικα σημαίνει, πέρα από το αίμα, και το δίκαιο του αίματος, δηλαδή την ηθική της εκδίκησης που καθόριζε τον τρόπο δράσης των κατοίκων της. Ο δραματικός χρόνος που επελέγη είναι λίγα χρόνια πριν ή μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή και με κάποιον τρόπο τα πρόσωπα και η δράση σχετίζονται μ’ αυτήν, χωρίς πάντα να περιέχεται εκδίκηση ή άλλης μορφής βεντέτα. Κι αν κάθε ιστορία μοιάζει κοινότοπη ως προς την εξέλιξή της και αναμενόμενη στην κατάληξή της, όλες μαζί συνθέτουν ένα ψηφιδωτό γηγενών ηθών και αρβανίτικων νοοτροπιών, που μοιάζουν με τα αντίστοιχα άλλων περιοχών της Ελλάδας, όπως της Κρήτης ή της Μάνης.

Η έννοια της τιμής ήταν σε παλιότερες εποχές πολύ πιο έντονη και στην αρβανίτικη κοινωνία της Φθιώτιδας συνδέεται με τον Κανούν, τον αλβανικό ηθικό κανόνα. Αυτός στηρίζεται στην κωδικοποίηση τέτοιων στάσεων στην Αλβανία από τον Lekë Dukagjini και καθόριζε μέχρι πρόσφατα (και καθορίζει;) τον τρόπο αντίδρασης του συγγενή του δολοφονημένου θύματος. Ο τρόπος πληρωμής ήταν το αίμα (σε άλλες περιπτώσεις η εξαγορά), αφού ο φόνος ή ο βιασμός δεν συγχωρείται ούτε υπάγεται στις αρμοδιότητες των δικαστηρίων. Ο άγραφος δηλαδή νόμος υπερτερεί σε τέτοιες προ-νεωτερικές κοινωνίες του γραπτού και αρμόδιος να τον επιβάλλει είναι ένας από τους συγγενείς του θύματος.

Πολλά βέβαια από τα κείμενα του Δ. Παπαμάρκου δεν αναφέρονται στην εκδίκηση, αλλά συνανήκουν στη συλλογή χάρη στο ηθογραφικό πλαίσιο της Μαλεσίνας. Ο βλάμης, ο γάμος, ο λόγος και η τιμή, οι σχέσεις συγγένειας και σεβασμού, οι ληστές, οι λαϊκές αντιλήψεις για στοιχειά και τελώνια, η μετανάστευση, όλα είναι χωνεμένα σε ένα λαϊκό, αυθεντικό, γνήσιο και ατόφυο σκηνικό. Οι ίδιες οι ιστορίες θα έμοιαζαν παλαιικές και για πολλούς αδιάφορες, αν δεν ψήνονταν με πυρίμαχα υλικά και δεν γαλβανίζονταν με τον διάλογο, πραγματικό ή υπολανθάνοντα, με την ορμή του προφορικού λόγου, με την πηγαιότητα του Στρατή Δούκα και τις λαϊκότροπες συνταγές του Θανάση Βαλτινού.

Οι ίδιες οι ιστορίες θα έμοιαζαν παλαιικές και για πολλούς αδιάφορες, αν δεν ψήνονταν με πυρίμαχα υλικά και δεν γαλβανίζονταν με τον διάλογο, με την ορμή του προφορικού λόγου, με την πηγαιότητα του Στρατή Δούκα και τις λαϊκότροπες συνταγές του Θανάση Βαλτινού.

Μέσα στα διηγήματα σιγοψήνονται ποικίλα υλικά· ο πόλεμος και κυρίως οι θηριωδίες των ελληνικών στρατευμάτων, όταν ήταν στη Μικρά Ασία· η μαγκιά των στρατιωτών απέναντι στους Τούρκους, το νταηλίκι, οι φιλίες μεταξύ των φαντάρων, που μπορεί να φτάσουν και σε άλλα πλαίσια, η Σμύρνη και οι χάρες της. Αυτά και άλλα είναι μοτίβα που επιπολάζουν σε πολλά διηγήματα, όλα βγαλμένα σαν εξομολόγηση, σαν απομνημονεύματα από τη φωνή των απλών ανθρώπων, που βρέθηκαν 19-20 χρονών στην απέναντι ακτή του Αιγαίου και ανδρώθηκαν μέσα στη σκόνη των πυρών.

Θα έλεγα ότι ο Δ. Παπαμάρκος έγραψε μια ωδή στην πατρίδα και στην τιμή των ανθρώπων της. Τα κείμενά του δεν έχουν τη (βίαιη) αψάδα των διηγημάτων της προηγούμενης συλλογής, αλλά γονατίζουν στο έδαφος κι από εκεί παίρνουν δύναμη και εκπέμπουν συγκίνηση. Κατεβαίνουν επίπεδο ως προς τον αναγνωστικό αιφνιδιασμό, αλλά δεν παύουν να διατηρούν το γλωσσικό τους αισθητήριο σε υψηλό επίπεδο και να αναδίδουν οσμές ηθικών νόμων και άγραφων επιταγών. Οι χαρακτήρες του είναι ατόφιοι τύποι που αναπαριστούν έξοχα το κλίμα της κοινωνίας τους από την οποία δραπετεύουν. Το τελικό αποτέλεσμα ισορροπεί ανάμεσα στη δεινότητα ενός καλού αφηγητή και στο οριοθετημένο ενδιαφέρον με το οποίο ο αναγνώστης διαβάζει παρόμοια περιστατικά, γνωστά κι από αλλού, χωρίς το απαραίτητο ξάφνιασμα που θα τον ξεσήκωνε.

* Ο ΓΙΩΡΓΟΣ Ν. ΠΕΡΑΝΤΩΝΑΚΗΣ είναι Διδάκτορας Νεοελληνικής Φιλολογίας και κριτικός βιβλίου.

alt

Γκιακ
Δημοσθένης Παπαμάρκος
Αντίποδες 2014
Σελ. 128, τιμή εκδότη € 9,20

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΔΗΜΟΣΘΕΝΗ ΠΑΠΑΜΑΡΚΟΥ

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Όλες μας» του Λύο Καλοβυρνά (κριτική) – Ισχύς εν τη ενώσει

«Όλες μας» του Λύο Καλοβυρνά (κριτική) – Ισχύς εν τη ενώσει

Για το μυθιστόρημα του Λύο Καλοβυρνά «Όλες μας» (εκδ. Gutenberg). Κεντρική εικόνα: © Diego San / Unsplash.

Γράφει η Χριστίνα Μουκούλη

Γυναικοκτο...

«Η τρέλα ν’ αλλάξουν τον κόσμο» του Ξενοφώντα Κοντιάδη (κριτική) – Μυθιστορηματική και συναισθηματική προσέγγιση του Νίκου Μπελογιάννη και των συντρόφων του

«Η τρέλα ν’ αλλάξουν τον κόσμο» του Ξενοφώντα Κοντιάδη (κριτική) – Μυθιστορηματική και συναισθηματική προσέγγιση του Νίκου Μπελογιάννη και των συντρόφων του

Για το μυθιστόρημα του Ξενοφώντα Κοντιάδη «Η τρέλα ν’ αλλάξουν τον κόσμο» (εκδ. Τόπος). Στην κεντρική εικόνα, ο Νίκος Μπελογιάννης. 

Γράφει ο Γιώργος Σιακαντάρης

Τι άνθρωποι ήταν αυτοί που μετά την ήττα του ΚΚΕ κα...

«Ακούω φωνές» της Λουκίας Δέρβη (κριτική) – Ιστορίες που δεν βούτηξαν στα μαύρα νερά της λήθης

«Ακούω φωνές» της Λουκίας Δέρβη (κριτική) – Ιστορίες που δεν βούτηξαν στα μαύρα νερά της λήθης

Για τη συλλογή διηγημάτων της Λουκίας Δέρβη «Ακούω φωνές» (εκδ. Μεταίχμιο).

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος

Ο συγγραφέας ως αντηχείο ενός παλλόμενου κόσμου. Ο δημιουργός ως γόνιμος υποδοχέας γεγονότων, αδιαμόρφωτων κατά βάση, όπω...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

«Βίος και Πολιτεία» – μια νέα εκπομπή για τους ανθρώπους του βιβλίου απευθείας από το «υπόγειο» της Πολιτείας

«Βίος και Πολιτεία» – μια νέα εκπομπή για τους ανθρώπους του βιβλίου απευθείας από το «υπόγειο» της Πολιτείας

Το πρώτο επεισόδιο της εκπομπής «Βίος και Πολιτεία» μεταδόθηκε ζωντανά την Παρασκευή και βρίσκεται ήδη στον «αέρα» του διαδικτύου. Μια πρωτοβουλία του μεγαλύτερου και πιο εν...

Λάνα Μπάστασιτς: «Στο βιβλίο μου, η Βοσνία θυμίζει τη Χώρα των Θαυμάτων του Λιούις Κάρολ»

Λάνα Μπάστασιτς: «Στο βιβλίο μου, η Βοσνία θυμίζει τη Χώρα των Θαυμάτων του Λιούις Κάρολ»

Σε συνέντευξή της στο American Booksellers Association, η Βόσνια συγγραφέας Lana Bastašić μίλησε για το βιβλίο της «Πιάσε το λαγό», που κυκλοφορεί στα ελληνικά από τις εκδόσεις Gutenberg, σε μετάφραση Ισμήνης Ραντούλοβιτς.

Επιμέλεια: Book Press

...
Φεστιβάλ ΛΕΑ: Ανακοινώθηκε η λίστα με τους φιναλίστ για το 3ο Βραβείο Λογοτεχνικής Μετάφρασης

Φεστιβάλ ΛΕΑ: Ανακοινώθηκε η λίστα με τους φιναλίστ για το 3ο Βραβείο Λογοτεχνικής Μετάφρασης

Δημοσιοποιήθηκε η λίστα με τους φιναλίστ για το 3ο Βραβείο Λογοτεχνικής Μετάφρασης ΛΕΑ.

Επιμέλεια: Book Press

Δημοσιοποιείται η λίστα των φιναλίστ για το 3ο Βραβείο Λογοτεχνικής Μετάφρασης ΛΕΑ, υπό την Αιγίδα της Α.Ε. ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Τα ρόδα δεν πεθαίνουν ποτέ» του Γκούναρ Στόλεσεν (προδημοσίευση)

«Τα ρόδα δεν πεθαίνουν ποτέ» του Γκούναρ Στόλεσεν (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Γκούναρ Στόλεσεν [Gunnar Staalesen] «Τα ρόδα δεν πεθαίνουν ποτέ» (μτφρ. Βαγγέλης Γιαννίσης), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 7 Ιουνίου από τις εκδόσεις Διόπτρα.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Υπάρχουν κάποιε...

«Αρκτικό καλοκαίρι» του Ντέιμον Γκάλγκατ (προδημοσίευση)

«Αρκτικό καλοκαίρι» του Ντέιμον Γκάλγκατ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Ντέιμον Γκάλγκατ [Damon Galgut] «Αρκτικό καλοκαίρι» (μτφρ. Κλαίρη Παπαμιχαήλ), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 24 Μαΐου από τις εκδόσεις Διόπτρα.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Οι δύο άντρες κάθονταν στις πο...

«Ο γυάλινος κήπος» της Τατιάνας Τσιμπουλεάκ (προδημοσίευση)

«Ο γυάλινος κήπος» της Τατιάνας Τσιμπουλεάκ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Τατιάνας Τσιμπουλεάκ [Tatiana Ţîbuleac] «Ο γυάλινος κήπος» (μτφρ. Άντζελα Μπράτσου), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 15 Μαΐου από τις εκδόσεις Βακχικόν.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Πατριαρχία, φεμινισμός και κουίρ λογοτεχνία – Μιχαλοπούλου, Αλεξάνδρα Κ* και Καλοβυρνάς δίνουν απαντήσεις

Πατριαρχία, φεμινισμός και κουίρ λογοτεχνία – Μιχαλοπούλου, Αλεξάνδρα Κ* και Καλοβυρνάς δίνουν απαντήσεις

Λογοτεχνία, έμφυλες ταυτότητες, πατριαρχία, φεμινιστικό κίνημα, γυναικεία γραφή. Αμάντα Μιχαλοπούλου, Αλεξάνδρα Κ*, Λύο Καλοβυρνάς φωτίζουν όψεις ενός ζητήματος που μας αφορά περισσότερο απ΄ όσο ίσως πιστεύουμε, ενώ ακολουθεί επιλογή βιβλίων ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας από τις πρόσφατες ...

Τα 25 καλύτερα λογοτεχνικά έργα γραμμένα από γυναίκες συγγραφείς – από τη Μέρι Σέλεϊ στην Έλενα Φερράντε

Τα 25 καλύτερα λογοτεχνικά έργα γραμμένα από γυναίκες συγγραφείς – από τη Μέρι Σέλεϊ στην Έλενα Φερράντε

Σε δημοσίευσή της στον Independent, η αρθρογράφος Clarisse Loughrey ξεχώρισε τα εικοσιπέντε σημαντικότερα λογοτεχνικά έργα που γράφτηκαν από γυναίκες συγγραφείς. Στη φωτογραφία, μία από αυτές, η Octavia E. Butler [1947 - 2006], συγγραφέας μυθιστορημάτων επιστημονικής φαντασίας με έντονο κοινωνικό και πολιτικό υ...

«Φάκελος αρχαιοκαπηλία»: Νικόλας Ζηργάνος, Ανδρέας Αποστολίδης και Γιάννης Μαρής

«Φάκελος αρχαιοκαπηλία»: Νικόλας Ζηργάνος, Ανδρέας Αποστολίδης και Γιάννης Μαρής

Φάκελος αρχαιοκαπηλία με προτάσεις τριών βιβλίων: «Επιχείρηση “Νόστος”: Ένα χρυσό στεφάνι και μια Κόρη για τον Αλέξη Καρρά» (εκδ. Τόπος), του Νικόλα Ζηργάνου, «Αρχαιοκαπηλία και εμπόριο αρχαιοτήτων – Μουσεία, έμποροι τέχνης, οίκοι δημοπρασιών, ιδιωτικές συλλογές» (εκδ. Άγρα), του Ανδρέα Αποστολίδη και  «Ίλ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

13 Δεκεμβρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2022

Έφτασε η στιγμή και φέτος για την καθιερωμένη εδώ και χρόνια επιλογή των εκατό από τα καλύτερα βιβλία λογοτεχνίας της χρονιάς που φτάνει σε λίγες μέρες στο τέλος της. Ε

ΦΑΚΕΛΟΙ