alt

Για τη συλλογή διηγημάτων του Δημοσθένη Παπαμάρκου, Γκιακ (εκδ. Αντίποδες).

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Αν η ηθογραφία του 19ου αιώνα και των αρχών του 20ού στηριζόταν στον χρονότοπο της ιδιαίτερης πατρίδας κάθε διηγηματογράφου (ο Γ. Βιζυηνός για τη Θράκη, ο Αλ. Παπαδιαμάντης για τη Σκιάθο, ο Γ. Κονδυλάκης για την Κρήτη), η γλώσσα με τη σειρά της ακολουθούσε τα σουσούμια της περιοχής και φυσικά περιελάμβανε στοιχεία της ντόπιας διαλέκτου. Σε μια νέο-ηθογραφία των τελών του 20ού και των αρχών του 21ου αιώνα, που γράφεται με άλλους όρους και διαφορετικές αναζητήσεις, η γλώσσα εξακολουθεί να παίζει ρόλο, είτε μιλάμε λ.χ. για τη βορειοηπειρωτική του Σ. Δημητρίου είτε για την κρητική της Ρ. Γαλανάκη κ.λπ. Ο ίδιος παρονομαστής τίθεται και στα εννέα διηγήματα (οκτώ συν μία έμμετρη παραλογή) της συλλογής του Δημοσθένη Παπαμάρκου, τα οποία τοποθετούνται στην περιοχή της Μαλεσίνας και ντύνονται με το ελληνο-αρβανίτικο ιδίωμά της.

Αν κάθε ιστορία μοιάζει κοινότοπη ως προς την εξέλιξή της και αναμενόμενη στην κατάληξή της, όλες μαζί συνθέτουν ένα ψηφιδωτό γηγενών ηθών και αρβανίτικων νοοτροπιών, που μοιάζουν με τα αντίστοιχα άλλων περιοχών της Ελλάδας, όπως της Κρήτης ή της Μάνης.

«Γκιακ» στα αρβανίτικα σημαίνει, πέρα από το αίμα, και το δίκαιο του αίματος, δηλαδή την ηθική της εκδίκησης που καθόριζε τον τρόπο δράσης των κατοίκων της. Ο δραματικός χρόνος που επελέγη είναι λίγα χρόνια πριν ή μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή και με κάποιον τρόπο τα πρόσωπα και η δράση σχετίζονται μ’ αυτήν, χωρίς πάντα να περιέχεται εκδίκηση ή άλλης μορφής βεντέτα. Κι αν κάθε ιστορία μοιάζει κοινότοπη ως προς την εξέλιξή της και αναμενόμενη στην κατάληξή της, όλες μαζί συνθέτουν ένα ψηφιδωτό γηγενών ηθών και αρβανίτικων νοοτροπιών, που μοιάζουν με τα αντίστοιχα άλλων περιοχών της Ελλάδας, όπως της Κρήτης ή της Μάνης.

Η έννοια της τιμής ήταν σε παλιότερες εποχές πολύ πιο έντονη και στην αρβανίτικη κοινωνία της Φθιώτιδας συνδέεται με τον Κανούν, τον αλβανικό ηθικό κανόνα. Αυτός στηρίζεται στην κωδικοποίηση τέτοιων στάσεων στην Αλβανία από τον Lekë Dukagjini και καθόριζε μέχρι πρόσφατα (και καθορίζει;) τον τρόπο αντίδρασης του συγγενή του δολοφονημένου θύματος. Ο τρόπος πληρωμής ήταν το αίμα (σε άλλες περιπτώσεις η εξαγορά), αφού ο φόνος ή ο βιασμός δεν συγχωρείται ούτε υπάγεται στις αρμοδιότητες των δικαστηρίων. Ο άγραφος δηλαδή νόμος υπερτερεί σε τέτοιες προ-νεωτερικές κοινωνίες του γραπτού και αρμόδιος να τον επιβάλλει είναι ένας από τους συγγενείς του θύματος.

Πολλά βέβαια από τα κείμενα του Δ. Παπαμάρκου δεν αναφέρονται στην εκδίκηση, αλλά συνανήκουν στη συλλογή χάρη στο ηθογραφικό πλαίσιο της Μαλεσίνας. Ο βλάμης, ο γάμος, ο λόγος και η τιμή, οι σχέσεις συγγένειας και σεβασμού, οι ληστές, οι λαϊκές αντιλήψεις για στοιχειά και τελώνια, η μετανάστευση, όλα είναι χωνεμένα σε ένα λαϊκό, αυθεντικό, γνήσιο και ατόφυο σκηνικό. Οι ίδιες οι ιστορίες θα έμοιαζαν παλαιικές και για πολλούς αδιάφορες, αν δεν ψήνονταν με πυρίμαχα υλικά και δεν γαλβανίζονταν με τον διάλογο, πραγματικό ή υπολανθάνοντα, με την ορμή του προφορικού λόγου, με την πηγαιότητα του Στρατή Δούκα και τις λαϊκότροπες συνταγές του Θανάση Βαλτινού.

Οι ίδιες οι ιστορίες θα έμοιαζαν παλαιικές και για πολλούς αδιάφορες, αν δεν ψήνονταν με πυρίμαχα υλικά και δεν γαλβανίζονταν με τον διάλογο, με την ορμή του προφορικού λόγου, με την πηγαιότητα του Στρατή Δούκα και τις λαϊκότροπες συνταγές του Θανάση Βαλτινού.

Μέσα στα διηγήματα σιγοψήνονται ποικίλα υλικά· ο πόλεμος και κυρίως οι θηριωδίες των ελληνικών στρατευμάτων, όταν ήταν στη Μικρά Ασία· η μαγκιά των στρατιωτών απέναντι στους Τούρκους, το νταηλίκι, οι φιλίες μεταξύ των φαντάρων, που μπορεί να φτάσουν και σε άλλα πλαίσια, η Σμύρνη και οι χάρες της. Αυτά και άλλα είναι μοτίβα που επιπολάζουν σε πολλά διηγήματα, όλα βγαλμένα σαν εξομολόγηση, σαν απομνημονεύματα από τη φωνή των απλών ανθρώπων, που βρέθηκαν 19-20 χρονών στην απέναντι ακτή του Αιγαίου και ανδρώθηκαν μέσα στη σκόνη των πυρών.

Θα έλεγα ότι ο Δ. Παπαμάρκος έγραψε μια ωδή στην πατρίδα και στην τιμή των ανθρώπων της. Τα κείμενά του δεν έχουν τη (βίαιη) αψάδα των διηγημάτων της προηγούμενης συλλογής, αλλά γονατίζουν στο έδαφος κι από εκεί παίρνουν δύναμη και εκπέμπουν συγκίνηση. Κατεβαίνουν επίπεδο ως προς τον αναγνωστικό αιφνιδιασμό, αλλά δεν παύουν να διατηρούν το γλωσσικό τους αισθητήριο σε υψηλό επίπεδο και να αναδίδουν οσμές ηθικών νόμων και άγραφων επιταγών. Οι χαρακτήρες του είναι ατόφιοι τύποι που αναπαριστούν έξοχα το κλίμα της κοινωνίας τους από την οποία δραπετεύουν. Το τελικό αποτέλεσμα ισορροπεί ανάμεσα στη δεινότητα ενός καλού αφηγητή και στο οριοθετημένο ενδιαφέρον με το οποίο ο αναγνώστης διαβάζει παρόμοια περιστατικά, γνωστά κι από αλλού, χωρίς το απαραίτητο ξάφνιασμα που θα τον ξεσήκωνε.

* Ο ΓΙΩΡΓΟΣ Ν. ΠΕΡΑΝΤΩΝΑΚΗΣ είναι Διδάκτορας Νεοελληνικής Φιλολογίας και κριτικός βιβλίου.

alt

Γκιακ
Δημοσθένης Παπαμάρκος
Αντίποδες 2014
Σελ. 128, τιμή εκδότη € 9,20

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΔΗΜΟΣΘΕΝΗ ΠΑΠΑΜΑΡΚΟΥ


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Ουρανός απ’ άλλους τόπους, του Σωτήρη Δημητρίου (κριτική)

Ουρανός απ’ άλλους τόπους, του Σωτήρη Δημητρίου (κριτική)

Για το μυθιστόρημα του Σωτήρη Δημητρίου «Ουρανός απ’ άλλους τόπους» (εκδ. Πατάκη). Οικογενειακή φωτογραφία: Άγνωστος δημιουργός  © Λαογραφικό και Εθνολογικό Μουσείο Μακεδονίας-Θράκης.

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Έχετε δει χειροποίητους σεμέδες...

Στη σκοτεινή πλευρά του φεγγαριού, της Έλενας Χουζούρη (κριτική)

Στη σκοτεινή πλευρά του φεγγαριού, της Έλενας Χουζούρη (κριτική)

Για το μυθιστόρημα της Έλενας Χουζούρη «Στη σκοτεινή πλευρά του φεγγαριού – Μια παλιά ιστορία» (εκδ. Πατάκη). Στην κεντρική εικόνα, αστυνομικοί μεταφέρουν νεκρό τον Μιχάλη Πρέκα, στην Καλογρέζα, την 1η Οκτωβρίου του 1987. 

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

...
Οδοντόκρεμα με χλωροφύλλη, του Η.Χ. Παπαδημητρακόπουλου: Η λεπτουργία της αφήγησης

Οδοντόκρεμα με χλωροφύλλη, του Η.Χ. Παπαδημητρακόπουλου: Η λεπτουργία της αφήγησης

Για την επανέκδοση της πρώτης συλλογής διηγημάτων του Η.Χ. Παπαδημητρακόπουλου «Οδοντόκρεμα με χλωροφύλλη» (εκδ. Κίχλη).

Της Διώνης Δημητριάδου

Έχουν περάσει πολλά χρόνια από τότε που πρωτοεμφανίστηκαν (Τραμ, 1973) τα έντεκα μικρά διηγήματα (γραμμ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Ντροπή διήγημα της Χαράς Κούππα

Ντροπή διήγημα της Χαράς Κούππα

Ο κεντρικός πεζόδρομος έχει για τα καλά ησυχάσει. Μοναδική παραφωνία ο ήχος μιας πλαστικής σακούλας που σουσουρίζει δίπλα από τον σκουπιδοτενεκέ, παραδομένη στη δίνη μιας ξαφνικής ριπής ανέμου.

Της Χαράς Κούππα

Ο μήνας είναι Μάρτιος κι η ατμόσφαιρα ίσα ...

Ιζαμπέλ Ιπέρ ξανά στη Στέγη με «Γυάλινο κόσμο»

Ιζαμπέλ Ιπέρ ξανά στη Στέγη με «Γυάλινο κόσμο»

Ο «Γυάλινος Κόσμος» του Tennessee Williams, σε σκηνοθεσία του Ivo van Hove, με την Isabelle Huppert, παρουσιάζεται στην Κεντρική Σκηνή της Στέγης για μόνο 3 παραστάσεις στις 13 & 14 Νοεμβρίου.

Επιμέλεια: Book Press

Δυο σταρ του θεάτρου, ο Ίβο ...

Βραβεία της Εταιρείας Συγγραφέων 2020: Οι βραχείες λίστες

Βραβεία της Εταιρείας Συγγραφέων 2020: Οι βραχείες λίστες

Ανακοινώθηκαν οι βραχείες λίστες για τα βραβεία της Εταιρείας Συγγραφέων. Η τελετή απονομής θα γίνει την Τετάρτη 1 Δεκεμβρίου. 

Επιμέλεια: Book Press

Η Εταιρεία Συγγραφέων έχει θεσπίσει τα Βραβεία «Γιάννης Βαρβέρης» και «Μένης Κουμανταρέας...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Πώς η Σιμόν έγινε η Μποβουάρ: Μια ολόκληρη ζωή, της Κέιτ Κερκπάτρικ (προδημοσίευση)

Πώς η Σιμόν έγινε η Μποβουάρ: Μια ολόκληρη ζωή, της Κέιτ Κερκπάτρικ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη βιογραφία της Simone de Beauvoir «Πώς η Σιμόν έγινε η Μποβουάρ: Μια ολόκληρη ζωή» (μτφρ. Στέλλα Κάσδαγλη), της Kate Kirkpatrick που θα κυκλοφορήσει στις 27 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο. 

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Για τη...

Χωρίς πυξίδα, της Χριστίνας Πουλίδου (προδημοσίευση)

Χωρίς πυξίδα, της Χριστίνας Πουλίδου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Χριστίνας Πουλίδου «Χωρίς πυξίδα», που θα κυκλοφορήσει στις 27 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΣ 2025

«Βρομοκατάσταση» συνόψισε ο Μορ...

Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες, του Δημήτρη Ινδαρέ (προδημοσίευση)

Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες, του Δημήτρη Ινδαρέ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Δημήτρη Ινδαρέ «Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες. Με αφορμή ένα δημοτικό τραγούδι του Μοριά», το οποίο κυκλοφορεί τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Εστία.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ι. ΠΗΓΕΣ ΚΑΙ ΡΙΖΕΣ

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

Είκοσι χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από τα γεγονότα που μας εισήγαγαν στον 21ο αιώνα. Ήταν η μεγαλύτερη και πιο σοκαριστική αλληλουχία τρομοκρατικών ενεργειών που έγινε ποτέ, με μερικά λεπτά διαφορά: οι επιθέσεις στους Δίδυμους Πύργους στη Νέα Υόρκη, και στο Πεντάγωνο στην Ουάσιγκτον, την 11η Σεπτεμβρίου του 2001. Α...

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Οι περισσότεροι από τα τίτλους που παρουσιάζονται εδώ έφτασαν στα χέρια μας πολύ πρόσφατα. Πρόκειται για ενδιαφέροντα βιβλία που στην πλειονότητά τους πέρασαν «κάτω από τα ραντάρ» των βιβλιοπροτάσεων για το καλοκαίρι. Ιδού μερικά από τα καλύτερα. 

Ε...

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα βιβλία ιστορίας, εθνολογίας, σύγχρονων οικονομικών και κοινωνικών ζητημάτων για τους εναπομείναντες στην πόλη αλλά και για όσους ακόμη αναζητούν βιβλία για τις διακοπές τους που να αξίζουν το βάρος τους.

Του Γιώργου Σιακαντάρη

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

20 Οκτωβρίου 2021 ΕΛΛΗΝΕΣ

Το Φανταστικό στην Ελλάδα: Ο λόγος στους εκδότες του

«Η Άγνωστη Καντάθ», «Αίολος», «Οξύ», «Φανταστικός Κόσμος», «Anubis», «Sελίνι»: Έξι εκδοτικοί οίκοι που αγαπούν την Επιστημονική Φαντασία, το Fantasy και τον Τρόμο τοποθ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ

ΞΕΧΩΡΙΣΑΜΕ

ΝΑ ΑΛΛΟ ΕΝΑ