alt

Για τη συλλογή διηγημάτων του Δημοσθένη Παπαμάρκου, Γκιακ (εκδ. Αντίποδες).

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Αν η ηθογραφία του 19ου αιώνα και των αρχών του 20ού στηριζόταν στον χρονότοπο της ιδιαίτερης πατρίδας κάθε διηγηματογράφου (ο Γ. Βιζυηνός για τη Θράκη, ο Αλ. Παπαδιαμάντης για τη Σκιάθο, ο Γ. Κονδυλάκης για την Κρήτη), η γλώσσα με τη σειρά της ακολουθούσε τα σουσούμια της περιοχής και φυσικά περιελάμβανε στοιχεία της ντόπιας διαλέκτου. Σε μια νέο-ηθογραφία των τελών του 20ού και των αρχών του 21ου αιώνα, που γράφεται με άλλους όρους και διαφορετικές αναζητήσεις, η γλώσσα εξακολουθεί να παίζει ρόλο, είτε μιλάμε λ.χ. για τη βορειοηπειρωτική του Σ. Δημητρίου είτε για την κρητική της Ρ. Γαλανάκη κ.λπ. Ο ίδιος παρονομαστής τίθεται και στα εννέα διηγήματα (οκτώ συν μία έμμετρη παραλογή) της συλλογής του Δημοσθένη Παπαμάρκου, τα οποία τοποθετούνται στην περιοχή της Μαλεσίνας και ντύνονται με το ελληνο-αρβανίτικο ιδίωμά της.

Αν κάθε ιστορία μοιάζει κοινότοπη ως προς την εξέλιξή της και αναμενόμενη στην κατάληξή της, όλες μαζί συνθέτουν ένα ψηφιδωτό γηγενών ηθών και αρβανίτικων νοοτροπιών, που μοιάζουν με τα αντίστοιχα άλλων περιοχών της Ελλάδας, όπως της Κρήτης ή της Μάνης.

«Γκιακ» στα αρβανίτικα σημαίνει, πέρα από το αίμα, και το δίκαιο του αίματος, δηλαδή την ηθική της εκδίκησης που καθόριζε τον τρόπο δράσης των κατοίκων της. Ο δραματικός χρόνος που επελέγη είναι λίγα χρόνια πριν ή μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή και με κάποιον τρόπο τα πρόσωπα και η δράση σχετίζονται μ’ αυτήν, χωρίς πάντα να περιέχεται εκδίκηση ή άλλης μορφής βεντέτα. Κι αν κάθε ιστορία μοιάζει κοινότοπη ως προς την εξέλιξή της και αναμενόμενη στην κατάληξή της, όλες μαζί συνθέτουν ένα ψηφιδωτό γηγενών ηθών και αρβανίτικων νοοτροπιών, που μοιάζουν με τα αντίστοιχα άλλων περιοχών της Ελλάδας, όπως της Κρήτης ή της Μάνης.

Η έννοια της τιμής ήταν σε παλιότερες εποχές πολύ πιο έντονη και στην αρβανίτικη κοινωνία της Φθιώτιδας συνδέεται με τον Κανούν, τον αλβανικό ηθικό κανόνα. Αυτός στηρίζεται στην κωδικοποίηση τέτοιων στάσεων στην Αλβανία από τον Lekë Dukagjini και καθόριζε μέχρι πρόσφατα (και καθορίζει;) τον τρόπο αντίδρασης του συγγενή του δολοφονημένου θύματος. Ο τρόπος πληρωμής ήταν το αίμα (σε άλλες περιπτώσεις η εξαγορά), αφού ο φόνος ή ο βιασμός δεν συγχωρείται ούτε υπάγεται στις αρμοδιότητες των δικαστηρίων. Ο άγραφος δηλαδή νόμος υπερτερεί σε τέτοιες προ-νεωτερικές κοινωνίες του γραπτού και αρμόδιος να τον επιβάλλει είναι ένας από τους συγγενείς του θύματος.

Πολλά βέβαια από τα κείμενα του Δ. Παπαμάρκου δεν αναφέρονται στην εκδίκηση, αλλά συνανήκουν στη συλλογή χάρη στο ηθογραφικό πλαίσιο της Μαλεσίνας. Ο βλάμης, ο γάμος, ο λόγος και η τιμή, οι σχέσεις συγγένειας και σεβασμού, οι ληστές, οι λαϊκές αντιλήψεις για στοιχειά και τελώνια, η μετανάστευση, όλα είναι χωνεμένα σε ένα λαϊκό, αυθεντικό, γνήσιο και ατόφυο σκηνικό. Οι ίδιες οι ιστορίες θα έμοιαζαν παλαιικές και για πολλούς αδιάφορες, αν δεν ψήνονταν με πυρίμαχα υλικά και δεν γαλβανίζονταν με τον διάλογο, πραγματικό ή υπολανθάνοντα, με την ορμή του προφορικού λόγου, με την πηγαιότητα του Στρατή Δούκα και τις λαϊκότροπες συνταγές του Θανάση Βαλτινού.

Οι ίδιες οι ιστορίες θα έμοιαζαν παλαιικές και για πολλούς αδιάφορες, αν δεν ψήνονταν με πυρίμαχα υλικά και δεν γαλβανίζονταν με τον διάλογο, με την ορμή του προφορικού λόγου, με την πηγαιότητα του Στρατή Δούκα και τις λαϊκότροπες συνταγές του Θανάση Βαλτινού.

Μέσα στα διηγήματα σιγοψήνονται ποικίλα υλικά· ο πόλεμος και κυρίως οι θηριωδίες των ελληνικών στρατευμάτων, όταν ήταν στη Μικρά Ασία· η μαγκιά των στρατιωτών απέναντι στους Τούρκους, το νταηλίκι, οι φιλίες μεταξύ των φαντάρων, που μπορεί να φτάσουν και σε άλλα πλαίσια, η Σμύρνη και οι χάρες της. Αυτά και άλλα είναι μοτίβα που επιπολάζουν σε πολλά διηγήματα, όλα βγαλμένα σαν εξομολόγηση, σαν απομνημονεύματα από τη φωνή των απλών ανθρώπων, που βρέθηκαν 19-20 χρονών στην απέναντι ακτή του Αιγαίου και ανδρώθηκαν μέσα στη σκόνη των πυρών.

Θα έλεγα ότι ο Δ. Παπαμάρκος έγραψε μια ωδή στην πατρίδα και στην τιμή των ανθρώπων της. Τα κείμενά του δεν έχουν τη (βίαιη) αψάδα των διηγημάτων της προηγούμενης συλλογής, αλλά γονατίζουν στο έδαφος κι από εκεί παίρνουν δύναμη και εκπέμπουν συγκίνηση. Κατεβαίνουν επίπεδο ως προς τον αναγνωστικό αιφνιδιασμό, αλλά δεν παύουν να διατηρούν το γλωσσικό τους αισθητήριο σε υψηλό επίπεδο και να αναδίδουν οσμές ηθικών νόμων και άγραφων επιταγών. Οι χαρακτήρες του είναι ατόφιοι τύποι που αναπαριστούν έξοχα το κλίμα της κοινωνίας τους από την οποία δραπετεύουν. Το τελικό αποτέλεσμα ισορροπεί ανάμεσα στη δεινότητα ενός καλού αφηγητή και στο οριοθετημένο ενδιαφέρον με το οποίο ο αναγνώστης διαβάζει παρόμοια περιστατικά, γνωστά κι από αλλού, χωρίς το απαραίτητο ξάφνιασμα που θα τον ξεσήκωνε.

* Ο ΓΙΩΡΓΟΣ Ν. ΠΕΡΑΝΤΩΝΑΚΗΣ είναι Διδάκτορας Νεοελληνικής Φιλολογίας και κριτικός βιβλίου.

alt

Γκιακ
Δημοσθένης Παπαμάρκος
Αντίποδες 2014
Σελ. 128, τιμή εκδότη € 9,20

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΔΗΜΟΣΘΕΝΗ ΠΑΠΑΜΑΡΚΟΥ

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Όσο περιμένεις να συμβεί», του Γιάννη Τσίρμπα (κριτική)

«Όσο περιμένεις να συμβεί», του Γιάννη Τσίρμπα (κριτική)

Για το βιβλίο του Γιάννη Τσίρμπα με τίτλο «Όσο περιμένεις να συμβεί» (εκδ. Gutenberg).

Γράφει ο Σόλωνας Παπαγεωργίου

Ο Γιάννης Τσίρμπας πρωτοε...

«Ας φύγουμε λοιπόν» του Αλέξανδρου Διαμαντή (κριτική)

«Ας φύγουμε λοιπόν» του Αλέξανδρου Διαμαντή (κριτική)

Για τη νουβέλα του Αλέξανδρου Διαμαντή «Ας φύγουμε λοιπόν», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Καστανιώτη, και «καταλήγει να εκφράζει τον θρήνο μιας γενιάς, η οποία ενηλικιώθηκε απότομα και εξίσου απότομα προσγειώθηκε». Κεντρική εικόνα: Οι Jeanne Moreau, Oskar Werner, Henri Serre στην ταινία του François Truf...

«Πλατωνικοί διάλογοι, ή γιατί στο σπήλαιο κάνουν όλοι πάρτι» του Χάρη Βλαβιανού (κριτική)

«Πλατωνικοί διάλογοι, ή γιατί στο σπήλαιο κάνουν όλοι πάρτι» του Χάρη Βλαβιανού (κριτική)

Για το βιβλίο του Χάρη Βλαβιανού «Πλατωνικοί διάλογοι, Ή γιατί στο σπήλαιο κάνουν όλοι πάρτι» (εκδ. Πατάκη). Στην κεντρική εικόνα: Men with Boxes on Head, Brunswick, GA, 2001 © Rodney Smith (1947- 2016)

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος

Άντρες και γυ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Καζούο Ισιγκούρο: «Το να είσαι υποψήφιος για Όσκαρ είναι συναρπαστικό»

Καζούο Ισιγκούρο: «Το να είσαι υποψήφιος για Όσκαρ είναι συναρπαστικό»

Τη φετινή χρονιά, ανάμεσα στους υποψηφίους για το Όσκαρ Καλύτερου Διασκευασμένου Σεναρίου βρίσκεται και ο νομπελίστας Kazuo Ishiguro, για το σενάριο της ταινίας «Αισθάνομαι ζωντανός», μια διασκευή του «Ikiru» του Akira Kurosawa. Ο συγγραφέας μίλησε για την υποψηφιότητά του σε πρόσφατη συνέντευξή του στο The Wrap. Τα...

Τιμητική διάκριση για την Άννα Πατάκη από το γαλλικό κράτος

Τιμητική διάκριση για την Άννα Πατάκη από το γαλλικό κράτος

Η εκδότρια Άννα Πατάκη τιμήθηκε από το γαλλικό κράτος με το παράσημο του Ιππότη των Γραμμάτων και των Τεχνών, για τη δράση της υπέρ της προώθησης των σύγχρονων Γάλλων συγγραφέων.

Επιμέλεια: Book Press

Τη Δευτέρα 23 Ιανουαρί...

Τρεις γάτες (διήγημα)

Τρεις γάτες (διήγημα)

Στα δύο της άρχισε να παχαίνει απότομα, έπαιρνε σχεδόν ένα κιλό τον μήνα· σαν αρνάκι που το τάιζαν για το Πάσχα. Δεν θυσιάστηκε βέβαια, αρρώστησε όμως. Τότε εκδηλώθηκε το αυτοάνοσο που την ταλαιπωρεί. Κεντρική εικόνα: Charles van den Eycken, The Jewel Box.

Της Αθηνάς Βογιατζόγλου ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» του Θόδωρου Σούμα (προδημοσίευση)

«Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» του Θόδωρου Σούμα (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το πεζογράφημα - πολιτική μαρτυρία του Θόδωρου Σούμα, «Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» το οποίο θα κυκλοφορήσει την ερχόμενη εβδομάδα από τις εκδόσεις Επίκεντρο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
«Τις μέρες που λιγόστευε το φως» του Όιγκεν Ρούγκε (προδημοσίευση)

«Τις μέρες που λιγόστευε το φως» του Όιγκεν Ρούγκε (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Όιγκεν Ρούγκε [Eugen Ruge] «Τις μέρες που λιγόστευε το φως» (μτφρ. Τεό Βότσος), το οποίο θα κυκλοφορήσει την ερχόμενη εβδομάδα από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

1 ΟΚΤΩΒΡΙ...

«Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον» του Μιχάλη Μακρόπουλου (προδημοσίευση)

«Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον» του Μιχάλη Μακρόπουλου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη συλλογή διηγημάτων του Μιχάλη Μακρόπουλου «Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον», που θα κυκλοφορήσει στις 19 Δεκεμβρίου από τις εκδόσεις Κίχλη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Γιανγκσὶ-ντιέναο (τρεῖς σκηνὲς)  ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

7 μυθιστορήματα από όλον τον κόσμο για τους φίλους του φανταστικού

7 μυθιστορήματα από όλον τον κόσμο για τους φίλους του φανταστικού

Πρώτος μήνας του νέου έτους και πριν δούμε τι θα φέρει η φετινή πραγματικότητα ας επιτρέψουμε στον εαυτό μας ένα φανταστικό λογοτεχνικό ταξίδι. Οι εκδόσεις Βακχικόν προτείνουν επτά μυθιστορήματα για τους φίλους του φανταστικού. Γιατί η φαντασία σε πάει παντού...

Επιμέλεια: Book Press

...
Γουίλιαμ Χ. Γκας: «Τα δώδεκα σημαντικότερα βιβλία που διάβασα στη ζωή μου»

Γουίλιαμ Χ. Γκας: «Τα δώδεκα σημαντικότερα βιβλία που διάβασα στη ζωή μου»

Στο βιβλίο του με τίτλο «The William H. Gass Reader», ο Αμερικανός πεζογράφος William H. Gass επέλεξε τα δώδεκα βιβλία που διαμόρφωσαν τη λογοτεχνική ματιά του. Μια λίστα που, όπως σημειώνει και ο ίδιος στην εισαγωγή του, δεν περιλαμβάνει απαραιτήτως τα «δώδεκα καλύτερα βιβλία» που έχει διαβάσει, καθώς «κάθε σπουδαί...

Τα 100 καλύτερα μυθιστορήματα στην αγγλόφωνη πεζογραφία σύμφωνα με τον Γκάρντιαν

Τα 100 καλύτερα μυθιστορήματα στην αγγλόφωνη πεζογραφία σύμφωνα με τον Γκάρντιαν

Ο κριτικός λογοτεχνίας της βρετανικής εφημερίδας, Guardian, Robert McCrum επέλεξε τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία γραμμένα στα αγγλικά. Στη λίστα του εντοπίζουμε έργα που θεωρούνται πλέον κλασικά, από συγγραφείς όπως οι Ντίκενς, Μέλβιλ, κ.ά., καθώς και μυθιστορήματα από τους ΝτεΛίλο, Ισιγκούρο, Ροθ, Κουτσί, κ.ά. ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

13 Δεκεμβρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2022

Έφτασε η στιγμή και φέτος για την καθιερωμένη εδώ και χρόνια επιλογή των εκατό από τα καλύτερα βιβλία λογοτεχνίας της χρονιάς που φτάνει σε λίγες μέρες στο τέλος της. Ε

ΦΑΚΕΛΟΙ