alt

Για τη συλλογή διηγημάτων του Δημοσθένη Παπαμάρκου, Γκιακ (εκδ. Αντίποδες).

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Αν η ηθογραφία του 19ου αιώνα και των αρχών του 20ού στηριζόταν στον χρονότοπο της ιδιαίτερης πατρίδας κάθε διηγηματογράφου (ο Γ. Βιζυηνός για τη Θράκη, ο Αλ. Παπαδιαμάντης για τη Σκιάθο, ο Γ. Κονδυλάκης για την Κρήτη), η γλώσσα με τη σειρά της ακολουθούσε τα σουσούμια της περιοχής και φυσικά περιελάμβανε στοιχεία της ντόπιας διαλέκτου. Σε μια νέο-ηθογραφία των τελών του 20ού και των αρχών του 21ου αιώνα, που γράφεται με άλλους όρους και διαφορετικές αναζητήσεις, η γλώσσα εξακολουθεί να παίζει ρόλο, είτε μιλάμε λ.χ. για τη βορειοηπειρωτική του Σ. Δημητρίου είτε για την κρητική της Ρ. Γαλανάκη κ.λπ. Ο ίδιος παρονομαστής τίθεται και στα εννέα διηγήματα (οκτώ συν μία έμμετρη παραλογή) της συλλογής του Δημοσθένη Παπαμάρκου, τα οποία τοποθετούνται στην περιοχή της Μαλεσίνας και ντύνονται με το ελληνο-αρβανίτικο ιδίωμά της.

Αν κάθε ιστορία μοιάζει κοινότοπη ως προς την εξέλιξή της και αναμενόμενη στην κατάληξή της, όλες μαζί συνθέτουν ένα ψηφιδωτό γηγενών ηθών και αρβανίτικων νοοτροπιών, που μοιάζουν με τα αντίστοιχα άλλων περιοχών της Ελλάδας, όπως της Κρήτης ή της Μάνης.

«Γκιακ» στα αρβανίτικα σημαίνει, πέρα από το αίμα, και το δίκαιο του αίματος, δηλαδή την ηθική της εκδίκησης που καθόριζε τον τρόπο δράσης των κατοίκων της. Ο δραματικός χρόνος που επελέγη είναι λίγα χρόνια πριν ή μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή και με κάποιον τρόπο τα πρόσωπα και η δράση σχετίζονται μ’ αυτήν, χωρίς πάντα να περιέχεται εκδίκηση ή άλλης μορφής βεντέτα. Κι αν κάθε ιστορία μοιάζει κοινότοπη ως προς την εξέλιξή της και αναμενόμενη στην κατάληξή της, όλες μαζί συνθέτουν ένα ψηφιδωτό γηγενών ηθών και αρβανίτικων νοοτροπιών, που μοιάζουν με τα αντίστοιχα άλλων περιοχών της Ελλάδας, όπως της Κρήτης ή της Μάνης.

Η έννοια της τιμής ήταν σε παλιότερες εποχές πολύ πιο έντονη και στην αρβανίτικη κοινωνία της Φθιώτιδας συνδέεται με τον Κανούν, τον αλβανικό ηθικό κανόνα. Αυτός στηρίζεται στην κωδικοποίηση τέτοιων στάσεων στην Αλβανία από τον Lekë Dukagjini και καθόριζε μέχρι πρόσφατα (και καθορίζει;) τον τρόπο αντίδρασης του συγγενή του δολοφονημένου θύματος. Ο τρόπος πληρωμής ήταν το αίμα (σε άλλες περιπτώσεις η εξαγορά), αφού ο φόνος ή ο βιασμός δεν συγχωρείται ούτε υπάγεται στις αρμοδιότητες των δικαστηρίων. Ο άγραφος δηλαδή νόμος υπερτερεί σε τέτοιες προ-νεωτερικές κοινωνίες του γραπτού και αρμόδιος να τον επιβάλλει είναι ένας από τους συγγενείς του θύματος.

Πολλά βέβαια από τα κείμενα του Δ. Παπαμάρκου δεν αναφέρονται στην εκδίκηση, αλλά συνανήκουν στη συλλογή χάρη στο ηθογραφικό πλαίσιο της Μαλεσίνας. Ο βλάμης, ο γάμος, ο λόγος και η τιμή, οι σχέσεις συγγένειας και σεβασμού, οι ληστές, οι λαϊκές αντιλήψεις για στοιχειά και τελώνια, η μετανάστευση, όλα είναι χωνεμένα σε ένα λαϊκό, αυθεντικό, γνήσιο και ατόφυο σκηνικό. Οι ίδιες οι ιστορίες θα έμοιαζαν παλαιικές και για πολλούς αδιάφορες, αν δεν ψήνονταν με πυρίμαχα υλικά και δεν γαλβανίζονταν με τον διάλογο, πραγματικό ή υπολανθάνοντα, με την ορμή του προφορικού λόγου, με την πηγαιότητα του Στρατή Δούκα και τις λαϊκότροπες συνταγές του Θανάση Βαλτινού.

Οι ίδιες οι ιστορίες θα έμοιαζαν παλαιικές και για πολλούς αδιάφορες, αν δεν ψήνονταν με πυρίμαχα υλικά και δεν γαλβανίζονταν με τον διάλογο, με την ορμή του προφορικού λόγου, με την πηγαιότητα του Στρατή Δούκα και τις λαϊκότροπες συνταγές του Θανάση Βαλτινού.

Μέσα στα διηγήματα σιγοψήνονται ποικίλα υλικά· ο πόλεμος και κυρίως οι θηριωδίες των ελληνικών στρατευμάτων, όταν ήταν στη Μικρά Ασία· η μαγκιά των στρατιωτών απέναντι στους Τούρκους, το νταηλίκι, οι φιλίες μεταξύ των φαντάρων, που μπορεί να φτάσουν και σε άλλα πλαίσια, η Σμύρνη και οι χάρες της. Αυτά και άλλα είναι μοτίβα που επιπολάζουν σε πολλά διηγήματα, όλα βγαλμένα σαν εξομολόγηση, σαν απομνημονεύματα από τη φωνή των απλών ανθρώπων, που βρέθηκαν 19-20 χρονών στην απέναντι ακτή του Αιγαίου και ανδρώθηκαν μέσα στη σκόνη των πυρών.

Θα έλεγα ότι ο Δ. Παπαμάρκος έγραψε μια ωδή στην πατρίδα και στην τιμή των ανθρώπων της. Τα κείμενά του δεν έχουν τη (βίαιη) αψάδα των διηγημάτων της προηγούμενης συλλογής, αλλά γονατίζουν στο έδαφος κι από εκεί παίρνουν δύναμη και εκπέμπουν συγκίνηση. Κατεβαίνουν επίπεδο ως προς τον αναγνωστικό αιφνιδιασμό, αλλά δεν παύουν να διατηρούν το γλωσσικό τους αισθητήριο σε υψηλό επίπεδο και να αναδίδουν οσμές ηθικών νόμων και άγραφων επιταγών. Οι χαρακτήρες του είναι ατόφιοι τύποι που αναπαριστούν έξοχα το κλίμα της κοινωνίας τους από την οποία δραπετεύουν. Το τελικό αποτέλεσμα ισορροπεί ανάμεσα στη δεινότητα ενός καλού αφηγητή και στο οριοθετημένο ενδιαφέρον με το οποίο ο αναγνώστης διαβάζει παρόμοια περιστατικά, γνωστά κι από αλλού, χωρίς το απαραίτητο ξάφνιασμα που θα τον ξεσήκωνε.

* Ο ΓΙΩΡΓΟΣ Ν. ΠΕΡΑΝΤΩΝΑΚΗΣ είναι Διδάκτορας Νεοελληνικής Φιλολογίας και κριτικός βιβλίου.

alt

Γκιακ
Δημοσθένης Παπαμάρκος
Αντίποδες 2014
Σελ. 128, τιμή εκδότη € 9,20

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΔΗΜΟΣΘΕΝΗ ΠΑΠΑΜΑΡΚΟΥ

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Βαθύ το σκοτάδι πριν την αυγή» της Ελένης Πριοβόλου (κριτική) – Χριστόδουλος Παμπλέκης, ένας γνήσιος εκπρόσωπος του Διαφωτισμού

«Βαθύ το σκοτάδι πριν την αυγή» της Ελένης Πριοβόλου (κριτική) – Χριστόδουλος Παμπλέκης, ένας γνήσιος εκπρόσωπος του Διαφωτισμού

Για το μυθιστόρημα της Ελένης Πριοβόλου «Βαθύ σκοτάδι πριν την αυγή» (εκδ. Καστανιώτη). Kεντρική εικόνα: Ο Γάλλος περιηγητής Σουαζέλ-Γκουφιέ συναντά στην Πάτμο ένα μοναχό που τον ρωτά αν ζουν ακόμα ο Βολταίρος και ο Ρουσσώ © Wikipedia. 

Γράφει η Διώνη Δημητ...

«Απολαύσεις της Καπούης» του Σπύρου Κακατσάκη (κριτική) – Δυνατό μυθιστόρημα ή καλογραμμένο ευπώλητο;

«Απολαύσεις της Καπούης» του Σπύρου Κακατσάκη (κριτική) – Δυνατό μυθιστόρημα ή καλογραμμένο ευπώλητο;

Για το μυθιστόρημα του Σπύρου Κακατσάκη «Απολαύσεις της Καπούης» (εκδ. Καλειδοσκόπιο).

Γράφει ο Γιώργος Ν. Περαντωνάκης

Αν η πλοκή του μυθιστορήματος χαρακτηρίζεται από στιβαρότητα και λελογισμένη πολυπλοκότητα, αν η γλώσσα του ρέει ομαλά και συστήνει ...

«Κλουαζονέ» της Λίνας Βαλετοπούλου (κριτική) – Επιστροφή στα χρόνια της αθωότητας και γυναικεία χειραφέτηση

«Κλουαζονέ» της Λίνας Βαλετοπούλου (κριτική) – Επιστροφή στα χρόνια της αθωότητας και γυναικεία χειραφέτηση

Για το βιβλίο της Λίνα Βαλετοπούλου «Κλουαζονέ» (εκδ.Βακχικόν). Κεντρική εικόνα: από την ταινία του Παντελή Βούλγαρη «Το τελευταίο σημείωμα». 

Γράφει η Κατερίνα Ι. Παπαδημητρίου

Η Λίνα Βαλετοπούλου, μετά την τελευ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Λογοτεχνικό Βραβείο Δουβλίνου 2024: Νικητής ο Μίρτσεα Καρταρέσκου

Λογοτεχνικό Βραβείο Δουβλίνου 2024: Νικητής ο Μίρτσεα Καρταρέσκου

Ο Ρουμάνος συγγραφέας Μίρτσεα Καρταρέσκου [Μircea Cartarescu] έλαβε το βραβείο για το μυθιστόρημά του «Solenoid» που είναι εν μέρει αυτοβιογραφικό και μάς μεταφέρει στην κομμουνιστική Ρουμανία των τελών του ‘70. Στα ελληνικά τον έχουμε γνωρίσει με το μυθιστόρημα «Νοσταλγία» (μτφρ. Βίκτορ Ιβάνοβιτς, εκδ. Καστανιώτη)....

ΔΕΒΘ 2024: Γυναίκες, φύλο και φεμινισμοί – Τι είδαμε, τι καταλάβαμε

ΔΕΒΘ 2024: Γυναίκες, φύλο και φεμινισμοί – Τι είδαμε, τι καταλάβαμε

Ένα από τα αφιερώματα της φετινής ΔΕΒΘ ήταν αυτό στις «Γυναίκες», μια ευρεία θεματική που ξεδιπλώθηκε μέσα από συζητήσεις για συγγραφείς, εκδότριες και μεταφράστριες, για τη γυναίκα σαν λογοτεχνικό ήρωα, αλλά και τη γυναικεία γραφή. Οι εκδηλώσεις ήταν διάχυτες στο πρόγραμμα, αρκετές συνέπιπταν η μία με την άλλη, αλλ...

Μιχάλης Αλμπάτης: «Δεν θα έγραφα ποτέ ένα δεύτερο ‘’Και οι νεκροί ας θάψουν τους νεκρούς τους’’»

Μιχάλης Αλμπάτης: «Δεν θα έγραφα ποτέ ένα δεύτερο ‘’Και οι νεκροί ας θάψουν τους νεκρούς τους’’»

Από την απόλυτη επιτυχία στη συνειδητοποίηση. Ο Μιχάλης Αλμπάτης μάς μίλησε για το νέο του βιβλίο «Η κατάλυση του χρόνου» (εκδ. Νήσος), αλλά και πώς βίωσε το απίστευτο «γκελ» που έκανε το προηγούμενο μυθιστόρημά του.

Συνέντευξη στον Διονύση Μαρίνο

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Γραφή κοφτερή σαν μαχαίρι» της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

«Γραφή κοφτερή σαν μαχαίρι» της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο της βραβευμένης με Νόμπελ λογοτεχνίας Ανί Ερνό [Annie Ernaux] «Γραφή κοφτερή σαν μαχαίρι (μτφρ. Ρίτα Κολαΐτη), μια συνομιλία, μέσω μέιλ, της Ερνό με τον Φρεντερίκ Ιβ Ζανέ [Frederic-Yves Jeannet]. Το βιβλίο θα κυκλοφορήσει στις 28 Μαΐου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμ...

«Μελέτη περίπτωσης» του Γκρέαμ Μακρέι Μπερνέτ (προδημοσίευση)

«Μελέτη περίπτωσης» του Γκρέαμ Μακρέι Μπερνέτ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Γκρέαμ Μακρέι Μπερνέτ [Graeme Macrae Burnet] «Μελέτη περίπτωσης» (μτφρ. Χίλντα Παπαδημητρίου), το οποίο κυκλοφορεί στις 28 Μαΐου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Στην αρχή, καθώς ...

«Ο ελληνικός Εμφύλιος πόλεμος 1946-1949 μέσα από τον τουρκικό Τύπο της εποχής» του Μουράτ Εσέρ (προδημοσίευση)

«Ο ελληνικός Εμφύλιος πόλεμος 1946-1949 μέσα από τον τουρκικό Τύπο της εποχής» του Μουράτ Εσέρ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη μελέτη του Μουράτ Εσέρ [Murat Eser] «Ο ελληνικός Εμφύλιος πόλεμος 1946-1949 μέσα από τον τουρκικό Τύπο της εποχής», η οποία κυκλοφορεί αυτές τις μέρες από τις εκδόσεις Νίκας.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Εφημερίδα...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Γκόγκολ, Γκόρκι, Τολστόι, Χάμσουν: Τέσσερα κλασικά λογοτεχνικά έργα από τις εκδόσεις Νίκας

Γκόγκολ, Γκόρκι, Τολστόι, Χάμσουν: Τέσσερα κλασικά λογοτεχνικά έργα από τις εκδόσεις Νίκας

Για τα βιβλία των Κνουτ Χάμσουν [Knout Hamsun] «Η πείνα» (μτφρ. Βασίλη Δασκαλάκη), Νικολάι Γκόγκολ [Νikolai Gogol] «Το παλτό» (μτφρ. Κώστας Μιλτιάδης), Μαξίμ Γκόρκι [Maxim Gorky] «Τα ρημάδια της ζωής» (μτφρ. Κοραλία Μακρή) και Λέον Τολστόι [Leon Tolstoy] «Η σονάτα του Κρόιτσερ» (μτφρ. Κοραλία Μακρή). 

...
Τι διαβάζουμε τώρα; 12 βιβλία λογοτεχνίας που βγήκαν πρόσφατα και ξεχωρίζουν

Τι διαβάζουμε τώρα; 12 βιβλία λογοτεχνίας που βγήκαν πρόσφατα και ξεχωρίζουν

Εαρινά αναγνώσματα από όλο τον κόσμο. Νομπελίστες, αναγνωρισμένοι συγγραφείς, αλλά και νέα ταλέντα ξεχωρίζουν και τραβούν την προσοχή. Στην κεντρική εικόνα, οι Αμπντουλραζάκ Γκούρνα, Κάρα Χόφμαν, Ντέιβιντ Μίτσελ.

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος 

Από την...

Από τον κβαντικό υπολογιστή στην παραγωγική Τεχνητή Νοημοσύνη: 3 βιβλία για ένα μέλλον που είναι ήδη εδώ

Από τον κβαντικό υπολογιστή στην παραγωγική Τεχνητή Νοημοσύνη: 3 βιβλία για ένα μέλλον που είναι ήδη εδώ

Η επιστήμη προχωράει με ραγδαίoυς ρυθμούς. Η 4η βιομηχανική επανάσταση θα στηριχθεί στην κβαντική υπεροχή και την Τεχνητή Νοημοσύνη. Για να ξέρουμε πώς θα είναι το μέλλον μας επιλέγουμε τρία βιβλία που εξηγούν λεπτομέρως όλα όσα θα συμβούν. Kεντρική εικόνα: @ Wikipedia.

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

15 Δεκεμβρίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2023

Mυθιστορήματα, νουβέλες, διηγήματα, ποιήματα: Επιλογή 100 βιβλίων, ελληνικών και μεταφρασμένων, από τη βιβλιοπαραγωγή του 2023. Επιλογή: Συντακτική ομάδα της Book

ΦΑΚΕΛΟΙ