Η εκδίκηση του αίματος

Οι ήρωες των διηγημάτων του Δημοσθένη Παπαμάρκου είναι στρατιώτες που πολέμησαν στη μικρασιατική εκστρατεία και ήρθαν αντιμέτωποι με τα πιο βίαια ένστικτά τους. Άνθρωποι της δουλειάς, του μόχθου, νιόπαντροι ή ακόμη και αμούστακοι, επιστρατεύθηκαν και ήρθαν σε επαφή με τον ελληνισμό της Μικράς Ασίας σε μια περίοδο που τα πάντα κατέρρεαν. Τα ελληνικά τάγματα υπερασπίζονταν τους Έλληνες της Σμύρνης και της γύρω περιοχής και προέβαιναν σε θηριωδίες. Αυτές και τα τραύματα που τους προκάλεσαν, εξιστορούν οι ήρωες των διηγημάτων αυτών.

Σε τόνο εξομολογητικό, χαμηλόφωνο ξεκινώντας σχεδόν πάντα με μια ερώτηση (Ποια; Αυτή που ‘βαλε τα τσιγάρα στην τσέπη του μακαρίτη;) όλοι οι ήρωες επιθυμούν να βγάλουν από επάνω τους το βάρος του αίματος.

Σε τόνο εξομολογητικό, χαμηλόφωνο ξεκινώντας σχεδόν πάντα με μια ερώτηση (Ποιο; Τούτο δω στο χέρι; Όχι, δεν είναι μαρτάκι. ή Ποια; Αυτή που ‘βαλε τα τσιγάρα στην τσέπη του μακαρίτη; ή Αφού σ’ τα ‘χω ματαειπεί, τι θες και με ντραλάς πάλι τώρα; ή τέλος Εγώ; Το πενηνταένα. Με το που τέλειωσα δηλαδή από φαντάρος αμέσως έφκα.) όλοι οι ήρωες επιθυμούν να βγάλουν από επάνω τους το βάρος του αίματος, της εκδίκησης. Μυστικά που έχουν ξεχαστεί, ιστορίες θαμμένες στην μνήμη και στα αυλακωμένα χέρια αντρών που τους βασανίζουν μνήμες και τύψεις.

Η πρωτοπρόσωπη αφήγηση που συναντούμε σε όλα τα διηγήματα εντείνει τη συγκινησιακή φόρτιση. Συγκίνηση όμως δοσμένη με τραχιές, αυστηρές, λιτές, αντρικές φράσεις. Ο κόσμος των ιστοριών του Παπαμάρκου αποτελείται αποκλειστικά από άντρες. Το μοτίβο που ακολουθείται είναι η μεταστροφή τους από αθώους χωρικούς σε βάρβαρους πολεμιστές, από αθώα πρόβατα σε ασυγκράτητους λύκους, σε ανθρώπους που πλέον δεν χωρούν σε καμιά κοινωνία αν δεν κάνουν συμβιβασμούς, αν δεν κρύψουν πράγματα, αν δεν αποσιωπήσουν τα εγκλήματα που διέπραξαν στον πόλεμο.

Με την επιστροφή τους κάποιοι μένουν στο χωριό, κάποιοι αποφασίζουν να ξενιτευτούν, να κάνουν μια νέα αρχή. Σε ένα από τα ωραιότερα διηγήματα της συλλογής, το Νόκερ, ο πρωταγωνιστής πηγαίνει στο Σικάγο να συναντήσει έναν συγχωριανό του που βρίσκεται εκεί από χρόνια, ελπίζοντας ότι θα τον βοηθήσει να βρει δουλειά και να εγκατασταθεί στην Αμερική. Αυτό που συναντά τελικά είναι έναν “σπασμένο” άνθρωπο, κυνικό και ολιγομίλητο, ο οποίος έζησε όλα αυτά τα χρόνια βγάζονταν τα προς το ζην, δουλεύοντας σε μια βιομηχανία κρέατος, ακινητοποιώντας τα προς σφαγή μοσχάρια, χτυπώντας τα με μια βαρειά. Ό,τι ακριβώς έκανε και στον πόλεμο, εκτελώντας εν ψυχρώ ό,τι έβρισκε εμπρός του (και για το οποίο τον κατέκριναν στο χωριό του, όταν αφελώς το ομολόγησε), στην Αμερική το έκανε επάγγελμα. Η μυρωδιά του αίματος δεν τον εγκατέλειψε ποτέ.

Η δυναμική των ιστοριών του Παπαμάρκου αντλείται σε μεγάλο βαθμό από την θαυμάσια γλώσσα με την οποία έχει προικίσει τα διηγήματά του.

Η δυναμική των ιστοριών του Παπαμάρκου αντλείται σε μεγάλο βαθμό από τη θαυμάσια γλώσσα με την οποία έχει προικίσει τα διηγήματά του. Στιβαρή και τραχιά, με ιδιοτυπία στον ρυθμό και εντυπωσιακό πλούτο, τον οποίο αρδεύει από την αρβανίτικη προφορική παράδοση. Άμεση και συνεπής γειώνει τους ήρωες των ιστοριών του και τους δίνει υπόσταση και βάθος.

Η συλλογή του Παπαμάρκου χαρακτηρίζεται από αξιοζήλευτη ομοιογένεια υλικού και εις βάθος ιστορική μελέτη της περιόδου. Αυτό όμως που την καθιστά ένα σπουδαίο βιβλίο είναι οι τυπολογίες των χαρακτήρων που προκύπτουν μέσα από την προσεκτική δουλειά στη γλώσσα και την αποτύπωση της διακύμανσης των αισθημάτων των ηρώων.

Να σημειώσουμε ότι αυτό είναι το πρώτο βιβλίο ελληνικής πεζογραφίας με το οποίο συστήνονται οι νεότευκτες εκδόσεις Αντίποδες. Μια επιλογή που θέτει ψηλά τον πήχη για τη συνέχεια. 

* Ο ΚΩΣΤΑΣ ΑΓΟΡΑΣΤΟΣ είναι δημοσιογράφος.

Γκιακ
Δημοσθένης Παπαμάρκος
Αντίποδες 2014
Σελ. 128, τιμή € 9,20

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΔΗΜΟΣΘΕΝΗ ΠΑΠΑΜΑΡΚΟΥ