to-kalo-exof-390

Για τη συλλογή διηγημάτων του Χρήστου Οικονόμου Το καλό θα ’ρθει από τη θάλασσα (εκδ. Πόλις).

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Όταν η συζήτηση πηγαίνει στη λογοτεχνία της κρίσης, η προηγούμενη συλλογή διηγημάτων του 45χρονου πια πεζογράφου Χρήστου Οικονόμου Κάτι θα γίνει θα δεις (Πόλις 2010) βρίσκεται πάντα μεταξύ εκείνων των έργων που θεωρούνται αναμφισβήτητα ότι προέρχονται από το κλίμα της ύφεσης ή συντάσσονται μ’ αυτήν. Και τώρα, που η κρίση σοβεί εδώ και πέντε-έξι χρόνια, ο ίδιος λογοτέχνης έχει βρει περισσότερα ερεθίσματα ώστε να διερευνήσει βαθύτερα, πληρέστερα και με νέα πρίσματα την ελληνική ψυχολογία.

Η νέα του συλλογή περιέχει τέσσερα εκτενή διηγήματα, που στηρίζονται σε εννοιολογικές συλλήψεις της κρίσης, τις οποίες βέβαια ο διηγηματογράφος εκφράζει με συγκεκριμένες πλοκές και χαρακτήρες. Βλέπουμε πλέον ότι ορισμένα χαρακτηριστικά του, όπως η ευελιξία στην πλοκή, η ορμητική ή συγκρατημένη –ανάλογα με τις συνθήκες– γλώσσα, οι καθημερινοί τύποι που παίρνουν προεκτάσεις αντιπροσωπευτικότητας, η ατμόσφαιρα που, ενώ αντανακλά καθημερινές καταστάσεις, συνάμα έχει τη δική της αυτοτέλεια κ.λπ., είναι οι σταθερές συνιστώσες της γραφής του.

Η Μεγάλη Βδομάδα των Ελλήνων

Η συλλογή ξεκινά χριστολογικά με το διήγημα «Θα σας καταπιώ τα όνειρα»: ο Τάσος (που παραπέμπει στη Ανάσταση), ένας απλός μανάβης, ξεσηκώνεται απέναντι στα συμφέροντα που υπηρετούν οι «αρουραίοι» του αιγαιοπελαγίτικου νησιού (αδιάφορο αν είναι η Φολέγανδρος ή άλλο) και τελικά εξαφανίζεται στα βάραθρα ενός ορεινού σπηλαίου. Το περιστατικό είναι χαρακτηριστικό δείγμα της σύγκρουσης των ντόπιων και των «ξενομπατών», των Αθηναίων δηλαδή οι οποίοι έφτασαν στο νησί σπρωγμένοι από την οικονομική κρίση που πλήττει την πρωτεύουσα και άλλες πόλεις της Ελλάδας. Το φαινόμενο υπαινίσσεται τον «κοινωνικό αυτοματισμό», καθώς οι μεν στρέφονται κατά των δε, οι ντόπιοι ενάντια στους επήλυδες, τους οποίους βλέπουν με καχυποψία και έχθρα.

Το χριστολογικό πλαίσιο, που ενισχύεται με καζαντζακικές επιρροές αφήνει ανοικτό το τέλος, δεν δίνει δηλαδή έτοιμες απαντήσεις, καθώς επιτρέπει σε φιλοσοφικούς συλλογισμούς και διερευνητικές αναγνώσεις να εξαγάγουν μικρά και μεγάλα συμπεράσματα για την ουσία της ζωής, της αντίστασης, της θυσίας.

Ο Τάσος, χωρίς να προβάλλεται ως μεσσίας, είναι ο ειρηνικός επαναστάτης, που διαδηλώνει επώδυνες αλλαγές και ταυτόχρονα ανέχεται τις προσβολές, ταπεινώνεται και τελικά θυσιάζεται. Αυτό το χριστολογικό πλαίσιο, που ενισχύεται με καζαντζακικές επιρροές (λ.χ. η ελπίδα έρχεται, όταν δεν υπάρχει ελπίδα, απ’ όπου και ο τίτλος της συλλογής), αφήνει ανοικτό το τέλος, δεν δίνει δηλαδή έτοιμες απαντήσεις, καθώς επιτρέπει σε φιλοσοφικούς συλλογισμούς και διερευνητικές αναγνώσεις να εξαγάγουν μικρά και μεγάλα συμπεράσματα για την ουσία της ζωής, της αντίστασης, της θυσίας.   

Αν το πρώτο κείμενο διαδραματίζεται τη μέρα του Πάσχα, το δεύτερο –με τίτλο «Σκότωσε τον Γερμανό»– λαμβάνει χώρα τη Μεγάλη Παρασκευή. Ο Χρόνης, καρφωμένος στο αναπηρικό αμαξίδιό του, βρίσκεται σε δίλημμα για το τι πρέπει να κάνει με τον γέρο απέναντι που συχνά πυκνά κλείνει στην κάμαρά του μια κοπέλα, με τη συναίνεση της μάνας της και την ανοχή όλων των περιοίκων. Κι ο Χρόνης, ενάντιος από ιδεολογία στην εξουσία και στη σύμφυτη μ’ αυτή βία, αμφιταλαντεύεται ανάμεσα στην κοινώς αποδεκτή σιωπή των πάντων, που εθελοτυφλούν, και στην ανάγκη να δράσει, είτε ενεργώντας ο ίδιος είτε καταγγέλλοντας τον πορνόγερο στις αρχές. Το δεύτερο αποτελεί ξεπούλημα των αντιεξουσιαστικών του ιδεών, ενώ το πρώτο είναι ένα ανάλογο είδος βίας με αυτό που αποστρέφεται.

alt
   Ο Χρήστος Οικονόμου
 

Στην ουσία, ο εσωτερικός μονόλογος του πρωταγωνιστή πραγματεύεται το θέμα του καλού, του κακού, της κοινωνικής ανοχής (=συνενοχής), της αδιαφορίας που κλείνει στόματα αλλά και της παρέμβασης που μπορεί να θεωρηθεί αδιάκριτη επιβολή μιας ετερογενούς στάσης. Κι όμως ο «σακάτης» θα τολμήσει το μεγάλο βήμα και θα παρωθηθεί περισσότερο από την ηθική του συνείδηση παρά από την έννοια της εξουσίας και τις παγίδες της, αφού αποφασίζει να κινηθεί ο ίδιος δυναμικά, έστω και σέρνοντας το σαρκίο του μέχρι το δωμάτιο του γέρου. Το καλό δεν χρειάζεται υπερήρωες…

Στο ομώνυμο με τη συλλογή διήγημα, ο Λάζαρος (προτύπωμα της Ανάστασης κι αυτός) είναι ένας πικραμένος και απογοητευμένος πατέρας που ψάχνει απεγνωσμένα τον γιο του Πέτρο. Ο τελευταίος υπέστη μια θανάσιμη προσβολή από έναν ντόπιο μεγαλοαρουραίο και χάθηκε (από την ντροπή του;), με φήμες να λένε ότι εκούσια εισχώρησε στην αχανή Δρακοσπηλιά. Πάλι το μοτίβο της σπηλιάς που εξαφανίζει τους «ξενομπάτες»! Ο ίδιος ο Λάζαρος βέβαια εναποθέτει τις σαλεμένες του ελπίδες στη θάλασσα και προσμένει ότι ίσως από εκεί έλθει κάποια στιγμή πίσω ο γιος του. Η απελπισία αναζητεί μια έξωθεν λύση, μια απίθανη διέξοδο, μια από μηχανής θεϊκή παρέμβαση, όσο κι κάτι τέτοιο φαντάζει φρούδο.

Στο τελευταίο διήγημα με τίτλο «Χαρταετοί τον Ιούλιο» ένα ζευγάρι νοικιάζει μια ταβέρνα και κάνει όνειρα για να ριζώσει στο νησί και να ζήσει άνετα. Εξ αρχής όμως γνωρίζουμε ότι αυτοί οι «ξενομπάτες» δεν μπορούν να προκόψουν, αφού (άγνωστοι) βάνδαλοι θα ρημάξουν την ταβέρνα, αφήνοντας αποκαΐδια στο πέρασμά τους. Ο Σταύρος και η Άρτεμη μένουν μετέωροι μπροστά στην καμένη περιουσία τους και εντελώς αυθόρμητα σηκώνουν χαρταετό, βάζοντας μάλιστα πάνω στην πετονιά φαναράκια κι ένα σωσίβιο. Πρέπει, σκέφτονται, να ξαναφτιάξουν καινούργια έθιμα, για να αλλάξουν το σάπιο κοινωνικό και πολιτισμικό περιβάλλον!

Η φουσκοθαλασσιά των συναισθημάτων

Θα μπορούσα να γράψω μια κριτική για κάθε διήγημα της συλλογής· σε καθένα από αυτά, το βάθος της ιστορίας και οι συμβολισμοί, η αφηγηματική ευελιξία, οι διακειμενικές προεκτάσεις, το συναίσθημα που ισορροπεί με την τεχνική κ.ά. κάνουν τον αναγνώστη να στέκεται σε κάθε στροφή του λόγου για να ελέγξει αναδρομικά τη διαδρομή. Θα ήθελα να ξαναδιαβάσω ειδικά τα δύο πρώτα κείμενα, για να αναζητήσω τα κρυμμένα μονοπάτια, τις πλάγιες ερμηνείες, τις προβολές που δεν φαίνονται με την πρώτη ανάγνωση. Ο Χρ. Οικονόμου παίρνει το αδιέξοδο της κρίσης, την απόγνωση των Ελλήνων, τις ματαιότητες και τα βάραθρά τους και τα μετουσιώνει σε βιβλικές αλληγορίες, ιστορίες που μπορεί να φαίνονται παραγεμισμένες με προσωπικούς στοχασμούς των ηρώων, αλλά συνάμα είναι γεμάτες με τη φόρτιση των ημερών και το βάρος της διαχρονικότητας.

Οι ήρωες του Χρ. Οικονόμου, ιδιαίτεροι μέσα στον ιδεαλισμό τους, υφίστανται τη μοίρα, όχι με υποταγμένη διάθεση αλλά με μια χριστιανική εσωτερική ανωτερότητα.

Η ίδια η ιστορία σε κάθε διήγημα είναι πυρηνική. Δεν ενθουσιάζει με τη δύναμη της πολυπλοκότητάς της, αν και αφηγηματικά δεν υστερεί σε τίποτα με τις απαραίτητες καμπές και τις εναλλαγές χρονικών επιπέδων. Το βασικό ωστόσο πλεονέκτημά τους είναι ότι απελευθερώνουν στην ατμόσφαιρα το δραματικό στοιχείο, τόσο στερεό, τόσο συμπαγές, που κρατά σε ένταση τον αναγνώστη, όταν αυτός καταλάβει την τραγικότητα των στιγμών και των χαρακτήρων. Το αλλόκοτο της κατάστασης, το αδιέξοδο, η μετέωρη αμηχανία των ηρώων, η πίκρα της καταστροφής και η ελπίδα μιας αβέβαιης (θαλασσινής/θεϊκής) λύσης, η αντίσταση και το ψυχικό κόστος της αποτελούν τη συμπύκνωση της ταραγμένης ψυχολογίας των σημερινών Ελλήνων.

Οι ήρωες του Χρ. Οικονόμου, ιδιαίτεροι μέσα στον ιδεαλισμό τους, υφίστανται τη μοίρα, όχι με υποταγμένη διάθεση αλλά με μια χριστιανική εσωτερική ανωτερότητα, μια μάχιμη ταπεινοσύνη, μια στωική ανθεκτικότητα, που ίσως είναι η πεμπτουσία των αντοχών μας απέναντι σε ό,τι εξουθενώνει το είναι μας. Ανάλογους ήρωες είχαμε συναντήσει και στην προηγούμενη συλλογή του πεζογράφου, αλλά εδώ λόγω της έκτασης κάθε διηγήματος μπορούμε να δούμε πιο ολοκληρωμένη την τραγική τους πάλη και το φορτίο δυνάμεων και εντάσεων που τους κανοναρχεί. Κι αυτό συμβαίνει γιατί, ενώ ζουν μέσα σε έναν νέο Εμφύλιο, ανάμεσα σε μυλόπετρες που δεν τις αντέχουν, διατηρούν μια αξιοπρέπεια βγαλμένη από το αξιακό DNA της ψυχής τους.

* Ο ΓΙΩΡΓΟΣ Ν. ΠΕΡΑΝΤΩΝΑΚΗΣ είναι Διδάκτορας Νεοελληνικής Φιλολογίας και κριτικός βιβλίου.

oikonomou christosΤο καλό θα 'ρθει από τη θάλασσα
Χρήστος Οικονόμου
Πόλις 2014
Σελ. 224, τιμή € 12,50

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΧΡΗΣΤΟΥ ΟΙΚΟΝΟΜΟΥ


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Ουρανός απ’ άλλους τόπους, του Σωτήρη Δημητρίου (κριτική)

Ουρανός απ’ άλλους τόπους, του Σωτήρη Δημητρίου (κριτική)

Για το μυθιστόρημα του Σωτήρη Δημητρίου «Ουρανός απ’ άλλους τόπους» (εκδ. Πατάκη). Οικογενειακή φωτογραφία: Άγνωστος δημιουργός  © Λαογραφικό και Εθνολογικό Μουσείο Μακεδονίας-Θράκης.

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Έχετε δει χειροποίητους σεμέδες...

Στη σκοτεινή πλευρά του φεγγαριού, της Έλενας Χουζούρη (κριτική)

Στη σκοτεινή πλευρά του φεγγαριού, της Έλενας Χουζούρη (κριτική)

Για το μυθιστόρημα της Έλενας Χουζούρη «Στη σκοτεινή πλευρά του φεγγαριού – Μια παλιά ιστορία» (εκδ. Πατάκη). Στην κεντρική εικόνα, αστυνομικοί μεταφέρουν νεκρό τον Μιχάλη Πρέκα, στην Καλογρέζα, την 1η Οκτωβρίου του 1987. 

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

...
Οδοντόκρεμα με χλωροφύλλη, του Η.Χ. Παπαδημητρακόπουλου: Η λεπτουργία της αφήγησης

Οδοντόκρεμα με χλωροφύλλη, του Η.Χ. Παπαδημητρακόπουλου: Η λεπτουργία της αφήγησης

Για την επανέκδοση της πρώτης συλλογής διηγημάτων του Η.Χ. Παπαδημητρακόπουλου «Οδοντόκρεμα με χλωροφύλλη» (εκδ. Κίχλη).

Της Διώνης Δημητριάδου

Έχουν περάσει πολλά χρόνια από τότε που πρωτοεμφανίστηκαν (Τραμ, 1973) τα έντεκα μικρά διηγήματα (γραμμ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Ο νομπελίστας Αμπντουλραζάκ Γκούρνα στις εκδόσεις Ψυχογιός

Ο νομπελίστας Αμπντουλραζάκ Γκούρνα στις εκδόσεις Ψυχογιός

Τον φετινό νομπελίστα λογοτεχνίας Αμπντουλραζάκ Γκούρνα θα συστήσουν στους Έλληνες αναγνώστες οι εκδόσεις Ψυχογιός, ξεκινώντας με το τελευταίο του μυθιστόρημα, Afterlives.

Επιμέλεια: ...

5 λεπτά με τον Γρηγόρη Καλαϊτζή

5 λεπτά με τον Γρηγόρη Καλαϊτζή

Πέντε λεπτά με έναν συγγραφέα. Σήμερα, ο Γρηγόρης Καλαϊτζής με αφορμή το δίτομο βιβλίο του «fiction black - 3 Iστορίες».

Επιμέλεια: Book Press

Πώς ξεκινήσατε να γράφετε το βιβλίο σας; Θυμάστε το αρχικό ερέθισμα; ...

Θέατρο στη Στέγη: Ο ελληνικός «Παράδεισος» της Κατερίνας Γιαννοπούλου

Θέατρο στη Στέγη: Ο ελληνικός «Παράδεισος» της Κατερίνας Γιαννοπούλου

Η παράσταση «Παράδεισος» του Αυστριακού συγγραφέα Thomas Köck, σε σκηνοθεσία Κατερίνας Γιαννοπούλου, θα παρουσιαστεί στη Μικρή Σκηνή της Στέγης του Ιδρύματος Ωνάση από 29 Οκτωβρίου μέχρι και 7 Νοεμβρίου. 

Επιμέλεια: Book Press

Η Κατ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Χωρίς πυξίδα, της Χριστίνας Πουλίδου (προδημοσίευση)

Χωρίς πυξίδα, της Χριστίνας Πουλίδου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Χριστίνας Πουλίδου «Χωρίς πυξίδα», που θα κυκλοφορήσει στις 27 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΣ 2025

«Βρομοκατάσταση» συνόψισε ο Μορ...

Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες, του Δημήτρη Ινδαρέ (προδημοσίευση)

Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες, του Δημήτρη Ινδαρέ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Δημήτρη Ινδαρέ «Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες. Με αφορμή ένα δημοτικό τραγούδι του Μοριά», το οποίο κυκλοφορεί τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Εστία.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ι. ΠΗΓΕΣ ΚΑΙ ΡΙΖΕΣ

...
Πράκτορας Σόνυα, του Μπεν Μακιντάιρ (προδημοσίευση)

Πράκτορας Σόνυα, του Μπεν Μακιντάιρ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Ben Macintyre «Πράκτορας Σόνυα: Η κατάσκοπος που έκλεψε τα σχέδια της ατομικής βόμβας» (μτφρ. Γιώργος-Ίκαρος Μπαμπασάκης), το οποίο κυκλοφορεί στις 13 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

Είκοσι χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από τα γεγονότα που μας εισήγαγαν στον 21ο αιώνα. Ήταν η μεγαλύτερη και πιο σοκαριστική αλληλουχία τρομοκρατικών ενεργειών που έγινε ποτέ, με μερικά λεπτά διαφορά: οι επιθέσεις στους Δίδυμους Πύργους στη Νέα Υόρκη, και στο Πεντάγωνο στην Ουάσιγκτον, την 11η Σεπτεμβρίου του 2001. Α...

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Οι περισσότεροι από τα τίτλους που παρουσιάζονται εδώ έφτασαν στα χέρια μας πολύ πρόσφατα. Πρόκειται για ενδιαφέροντα βιβλία που στην πλειονότητά τους πέρασαν «κάτω από τα ραντάρ» των βιβλιοπροτάσεων για το καλοκαίρι. Ιδού μερικά από τα καλύτερα. 

Ε...

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα βιβλία ιστορίας, εθνολογίας, σύγχρονων οικονομικών και κοινωνικών ζητημάτων για τους εναπομείναντες στην πόλη αλλά και για όσους ακόμη αναζητούν βιβλία για τις διακοπές τους που να αξίζουν το βάρος τους.

Του Γιώργου Σιακαντάρη

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

25 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

1ο Βραβείο Λογοτεχνικής Μετάφρασης ΛΕΑ

Ένα νέο βραβείο για τη μεταφρασμένη λογοτεχνία από ισπανικά, πορτογαλικά και καταλανικά στα ελληνικά είναι γεγονός. Διαβάστε τη βραχεία λίστα των υποψηφίων πρ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ