emfilios390

Μια ερωτική ιστορία από την Κατοχή μέχρι τον Εμφύλιο στο μυθιστόρημα Νικήτας Δέλτα της Μαριλένας Παπαϊωάννου. 

Της Μαριαλένας Σπυροπούλου*

Οι κοινωνικές καταστάσεις δημιουργούν ήρωες ή οι ήρωες υπάρχουν και απλώς αναδεικνύονται ανάλογα με τις κοινωνικές καταστάσεις; Το μυθιστόρημα της Μαριλένας Παπαϊωάννου τοποθετείται χρονικά στην περίοδο της Κατοχής της Ελλάδας από τους Γερμανούς και φτάνει μέχρι τον Εμφύλιο. Περιγράφεται μέσα από τις προσωπικές αφηγήσεις των ηρώων η προσπάθειά τους όχι μόνο να επιβιώσουν αλλά και να ζήσουν. Θα μπορούσε κάποιος να πει ότι το κέντρο βάρους του μυθιστορήματος είναι η ακρίβεια της περιγραφής της ιστορικής αυτής περιόδου.

Διότι η συγγραφέας παρά τα 30 της χρόνια έχει κατορθώσει να αποδώσει με ακρίβεια το κλίμα της εποχής. Από την άλλη, υπάρχει μια δυνατή ερωτική ιστορία. Η σχέση του ασθενικού Νικήτα Δέλτα με τη γοητευτική και δυναμική Καίτη. Εάν μείνουμε όμως στενά, κατά την άποψή μου, στην ερωτική ιστορία, θα χάσουμε το μήνυμα που διατρέχει συνειδητά ή ασυνείδητα το μυθιστόρημα.

Η δύναμη της αγάπης

Η ψυχική δύναμη των ηρώων να παραμένουν άνθρωποι, να νιώθουν, να αγαπούν, να γελούν, να ερωτεύονται, να βοηθούν ο ένας τον άλλον και να ελπίζουν τη στιγμή που όλα δείχνουν μαύρα, μάταια, καταδικασμένα.

Η ιστορία σίγουρα αφορά την αγάπη. Την ψυχική δύναμη των ηρώων να παραμένουν άνθρωποι, να νιώθουν, να αγαπούν, να γελούν, να ερωτεύονται, να βοηθούν ο ένας τον άλλον και να ελπίζουν τη στιγμή που όλα δείχνουν μαύρα, μάταια, καταδικασμένα.

Ο θάνατος βρίσκεται με τον έναν ή τον άλλο τρόπο ante portas. Η οσμή του, η απειλή του, το πραγματικό του πρόσωπο είναι παρόν σε κάθε γωνιά, σε κάθε δρόμο, σε κάθε ξημέρωμα. Οι ήρωες ζουν συνεχώς αποδεκατισμένοι. Με ελλείψεις, με τρωτά, με απώλειες, με βάρη, με πόνους σωματικούς και ψυχικούς. Ο θάνατος στέκει ως τη μόνη βεβαιότητα, ευνουχίζει κάθε φαντασίωση, κάθε διαφορετικότητα, κάθε όνειρο.

Μπροστά στο τέλος όλα μοιάζουν μάταια. Εντούτοις, οι ήρωες της Μαριλένας Παπαϊωάννου δεν είναι «Οι Μοιραίοι» του Βάρναλη. Δείχνουν να μην συνερίζονται το μάταιο. Να πονούν αλλά την ίδια στιγμή να ποθούν. Να διατηρούν την αγάπη τους για την ίδια τη ζωή. Να ελπίζουν αλλά και να συνειδητοποιούν.

Οι αντιθέσεις των χαρακτήρων

Οι ανθρωπότυποι που επιλέγει είναι θεριά ανήμερα. Αποφασισμένοι ήρωες, δυνατοί, γενναιόψυχοι, αντρείοι. Ιδίως οι κεντρικές νεαρές ηρωίδες, όπως είναι η αδικοχαμένη Διδώ και η Καίτη είναι κορίτσια με τσαγανό. «Άφοβη, γερό σκαρί, δεν μπορείς να την καλουπώσεις με τίποτα», είναι μερικές από τις λέξεις που σκιαγραφούν πότε τη μία, πότε την άλλη. Η συγγραφέας επιλέγει να αποδώσει στις ηρωίδες της ένα θάρρος απόκοσμο, μια τόλμη που θα έλεγες ότι ταιριάζει περισσότερο στα παντελόνια που φορά ένας άνδρας. Αυτή τους, όμως, η γενναιότητα δεν τις κάνει λιγότερο θηλυκά, λιγότερο γυναίκες. Πίσω από την τοποθέτησή τους στην πρώτη γραμμή της μάχης –που είναι περισσότερο ψυχική παρά οτιδήποτε άλλο– κρύβεται η ανάγκη τους να ζήσουν και αυτές σαν κορίτσια της ηλικίας τους. Ο δυναμισμός δεν είναι μια ναρκισσιστική άμυνα ή μια ανδροπρεπής σκευή. Είναι ο τρόπος που τους έμαθαν να θωρούν τον κόσμο. Είναι το ευθύβολο, το ανοιχτό, το ίσιο. Που δεν χωρά παρεξήγηση και δεν αλλάζει δρόμο. Αναρωτιέμαι, γιατί αισθάνθηκε έτσι τις ηρωίδες της, δεδομένου ότι και η συγγραφέας είναι νεαρή στην ηλικία. Ποια είναι ασυνείδητα η ανάγκη να τοποθετηθούν οι γυναίκες σε κρίσιμες περιόδους ως μαχήτριες ή μήπως αυτή είναι αενάως και διαχρονικά η πραγματικότητα που αφορά στη θηλυκή υπόσταση είτε αφορά στον πόλεμο είτε στην ειρήνη;

Η συγγραφέας επιλέγει να αποδώσει στις ηρωίδες της ένα θάρρος απόκοσμο, μια τόλμη που θα έλεγες ότι ταιριάζει περισσότερο στα παντελόνια που φορά ένας άνδρας.

Από την άλλη, μέσω της αντίθεσης δομήθηκε ο χαρακτήρας του Νικήτα Δέλτα. Ο Νικήτας Δέλτα είναι το διαμάντι μέσα στο όστρακο. Από την ώρα που γεννήθηκε η ζωή δεν ήταν εύκολη για εκείνον. Και μαζί με τις ατυχίες του έλαχε η ευκαιρία για μια δεύτερη καλή και πονετική μητέρα-σωτήρα και μια μεγάλη ευκαιρία να αγαπήσει και να αγαπηθεί. Ο κεντρικός ήρωας του μυθιστορήματος της Μαριλένας Παπαϊωάννου είναι αντι-ήρωας. Είναι ο ασθενικός, έωλος, εύθραυστος και ταραγμένος κόσμος του άνδρα που δεν χρειάζεται μέσω της επιθετικότητας, του πολέμου, της σφαγής και του αίματος να αποδείξει την ανδρική του υπόσταση. Είναι ο άνθρωπος-σκιά, είναι το τρεμάμενο φύλλο, αλλά την ίδια στιγμή είναι και ο βράχος και οι μεγάλες ρίζες του δέντρου. Από αυτή την άποψη, είναι εξαιρετικό το εξώφυλλο του βιβλίου. Ο Νικήτας ζει με την αίσθηση του κινδύνου στο προσκεφάλι του. Τον συντροφεύει από μικρό παιδί η φλόγα της πυρκαγιάς και το νερό της πλημμύρας. Σώθηκε από θαύμα και από θαύμα ζει. Ο ίδιος όμως μετουσίωσε τη μοίρα του και από το ελλίπον ψυχικό του απόθεμα γεννήθηκε το πολλαπλάσιο. Αγάπησε με τη δύναμη του πιο δυνατού ανέμου και τη φλόγα της πιο δυνατής φωτιάς. Ήσυχα, εσωτερικά, σταθερά, μόνιμα. Βρήκε το νόημα σε μια ζωή που δεν φαίνεται να έχει κανένα νόημα, πέρα από το αποτρόπαιο τέλος, στα μάτια ενός κοριτσιού που τον αγάπησε εξίσου. Μπόρεσε όμως να διαφοροποιηθεί. Κρατήθηκε στα δικά του, χωρίς να αποτολμά πράγματα που δεν αντέχει η ψυχή του. Ο Νικήτας είχε το χάρισμα του μέτρου, της εσωτερικής γαλήνης και της αυτοσυνειδησίας. Ενώ η ζωή του για πολλά χρόνια κρεμόταν από μια κλωστή, εκείνος μέσα του δεν ταλαντεύθηκε ποτέ. Και γέννησε αυτός, χωρίς ρίζες, παρελθόν, χωρίς πραγματικούς γονείς και χωρίς ελπίδα για συνέχεια, μια αγάπη βαθιά και σταθερή. Η αγάπη του για την Καίτη ήταν και ο μόνος λόγος που άξιζε η ζωή του.

Με δύναμη από το παρελθόν

Η απόσταση είναι πάντα μια ασφαλής θέση. Είναι όμως και μια θέση που μας διευκολύνει να μιλήσουμε για το βαθύ, το πανανθρώπινο.

Η συγγραφέας στο μεγαλύτερο μέρος του μυθιστορήματος διαχειρίζεται τη συγκίνησή της. Το ιστορικό πλαίσιο που επέλεξε στην αρχή μου γέννησε ερωτηματικά. Κάτι δεν κόλλαγε στα δικά μου μάτια. Γιατί να διαδραματίζεται εκείνη την περίοδο; Γιατί άλλο ένα μυθιστόρημα που μιλάει για την Κατοχή και τον Εμφύλιο; Τι θέλει να πει με αυτό; Η ίδια πολυταξιδεμένη, νεαρή ερευνήτρια επιλέγει να αφήσει απέξω τις επιστημονικές αποσκευές της και να βουτήξει σε πεδία ιστορίας και πόνου που ακουμπούν όλους τους Έλληνες μεν, αλλά με το κίνδυνο να θεωρηθεί «άνιση», από τη στιγμή που έχουν καταξιωθεί μεγάλοι συγγραφείς ήδη σε αυτό το είδος. Θεωρώ ότι διακινδύνευσε και εκείνη να μπει σε χωράφια πολύπειρων, όπως διακινδυνεύουν και οι ήρωές της. Παίδευσε το γλωσσικό της ιδίωμα, μετέφερε τις ιστορικές σκηνές σαν να είναι παρούσα, σαν να της αφηγείται ένας μυθιστοριογράφος που μιλά βιωματικά. Κάποια στιγμή μου εκμυστηρεύτηκε ότι ήθελε να τοποθετήσει στο μακρινό παρελθόν της ιστορίας έναν έρωτα. Ερμηνεύοντάς της νιώθω ότι ήθελε να αμυνθεί απέναντι στη δική της συγκίνηση. Ήθελε να φορέσει άλλα ρούχα σε κάτι που της ήταν ψυχικά οικείο, να το βαπτίσει αλλιώς, ίσως και να το ξορκίσει. Η απόσταση είναι πάντα μια ασφαλής θέση. Είναι όμως και μια θέση που μας διευκολύνει να μιλήσουμε για το βαθύ, το πανανθρώπινο, την ανάγκη του καθένα από εμάς να βρούμε ακόμα και στους χειρότερους καιρούς, ακόμα και την ώρα που οι σειρήνες ενός πολέμου ουρλιάζουν πάνω από τα κεφάλια μας, τη δύναμη της αγάπης για ένα άλλο πρόσωπο. Να δώσουμε και όχι να πάρουμε. Να μείνουμε πιστοί στην ευθύνη που γεννά το ίδιο το συναίσθημα όταν γεννιέται.

Μεταφερμένη ή όχι στο μακρινό ιστορικό παρελθόν, μεταμφιεσμένη ή γυμνή, η συγγραφέας θεωρώ ότι κατάφερε, ιδίως με τις τελευταίες σελίδες του μυθιστορήματός της, να ακουμπήσει αυτή την εύθραυστη χορδή της συγκίνησης που όλοι νιώθουμε όταν συνειδητοποιούμε πόσο θα θέλαμε στη ζωή μας έστω και για λίγες στιγμές να γίνουμε για τον σύντροφό μας «ο ένας το όνειρο του άλλου».

*Η Μαριαλένα Σπυροπούλου είναι ψυχολόγος και ψυχοθεραπεύτρια.

ΜΑΡΙΑΛΕΝΑ ΣΠΥΡΟΠΟΥΛΟΥ

altΝικήτας Δέλτα
Μαριλένα Παπαϊωάννου
Εστία 2013
Σελ. 160, τιμή € 10,00

alt

 

 

 

 


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Η θάλασσα, του Μιχάλη Μακρόπουλου

Η θάλασσα, του Μιχάλη Μακρόπουλου

Επιστροφή σε μια νέα πατρίδα - Για τη νουβέλα του Μιχάλη Μακρόπουλου «Η θάλασσα» (εκδ. Κίχλη).

Γράφει η Διώνη Δημητριάδου

Μια ιστορία που αντλεί την προμετωπίδα από το κείμενο της Αποκάλυψης (Καὶ εἶδον οὐρανὸν καινὸν ...

Τζάμπα η παράταση, του Κώστα Καβανόζη

Τζάμπα η παράταση, του Κώστα Καβανόζη

Παράταση αθανασίας - Για τη συλλογή διηγημάτων του Κώστα Καβανόζη «Τζάμπα η παράταση» (εκδ. Πατάκη).

Γράφει ο Κώστας Δρουγαλάς

Ο Κώστας Καβανόζης σ' αυτό το βιβλίο επιμελείται είκοσι διηγήματά του, τα περισσότερα ήδη δημοσιευμένα σε περιοδικά, στο...

Σύγχρονοι διηγηματογράφοι γράφουν για το Κακό

Σύγχρονοι διηγηματογράφοι γράφουν για το Κακό

Σύγχρονοι Έλληνες διηγηματογράφοι αντιμέτωποι με το Κακό.

Γράφει ο Γιώργος Ν. Περαντωνάκης

Το διήγημα όχι μόνο ακμάζει αλλά και αφήνει εξαιρετικές εντυπώσεις, όχι μόνο έρχεται αψύ και δρομαίο αλλά και σφριγηλό, ποιητικό ή...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Το Jojo Rabbit, του Τάικα Γουαϊτίτι, ανανεώνει το βλέμμα μας για τη ναζιστική θηριωδία

Το Jojo Rabbit, του Τάικα Γουαϊτίτι, ανανεώνει το βλέμμα μας για τη ναζιστική θηριωδία

Σκέψεις με αφορμή την ταινία του Jojo Rabbit (2019) του Νεοζηλανδού Taika Waititi (Τάικα Γουαϊτίτι), παράλληλα με μυθιστορήματα που πραγματεύονται με φρέσκο τρόπο τη ναζιστική θηριωδία. 

Γράφει ο Κ.Β. Κατσουλάρης

Η ταινία Jojo Rabb...

Η Στέγη με «εξωστρέφεια» στα φεστιβάλ της Ελλάδας

Η Στέγη με «εξωστρέφεια» στα φεστιβάλ της Ελλάδας

Οι ελληνικές παραγωγές της Στέγης του Ιδρύματος Ωνάση ταξιδεύουν φέτος το καλοκαίρι εντός της χώρας, βοηθώντας τους Έλληνες καλλιτέχνες να απελευθερώσουν τις δυνάμεις τους και παρουσιάζοντας τη σύγχρονη καλλιτεχνική παραγωγή σε διάφορα μέρη της ελληνικής επικράτειας. Από τη Σύρο έως την Καβάλα και από τη Λέσβο έως τ...

Ρος και Ρέιτσελ, στο θέατρο «Κυδωνία»

Ρος και Ρέιτσελ, στο θέατρο «Κυδωνία»

Για την παράσταση του Τζέιμς Φριτς «Ρος και Ρέιτσελ» σε μετάφραση του Δημήτρη Κιούση και σκηνοθεσία του Μιχάλη Βιρβιδάκη, η οποία παρουσιάστηκε στον αίθριο χώρο του θεάτρου «Κυδωνία» στα Χανιά. Και δυο λόγια για το Θέατρο «Κυδωνία», ως κοιτίδα πολιτισμού για τα Χανιά. 

Γράφει ο ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Emmanuel Levinas: «Πάουλ Τσέλαν: Από το Είναι στο Άλλο»

Emmanuel Levinas: «Πάουλ Τσέλαν: Από το Είναι στο Άλλο»

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Emmanuel Levinas «Πάουλ Τσέλαν: Από το Είναι στο Άλλο» σε μετάφραση και επίμετρο του Θωμά Συμεωνίδη, το οποίο κυκλοφορεί το επόμενο διάστημα από τις εκδόσεις Σαιξπηρικόν.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
Θάνος M. Βερέμης: «21 ερωτήσεις & απαντήσεις για το '21»

Θάνος M. Βερέμης: «21 ερωτήσεις & απαντήσεις για το '21»

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Θάνου M. Βερέμη «21 ερωτήσεις & απαντήσεις για το '21», που κυκλοφορεί στις 2 Ιουλίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ...

Γρηγόρης Αζαριάδης: «Παραπλάνηση»

Γρηγόρης Αζαριάδης: «Παραπλάνηση»

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Γρηγόρη Αζαριάδη «Παραπλάνηση», που κυκλοφορεί στις 2 Ιουλίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Μια Σκιά

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

17 Ιουλίου 2020 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

50 καλά βιβλία για το καλοκαίρι και για πάντα

Πενήντα καλά βιβλία από την πρόσφατη εκδοτική παραγωγή τα οποία ξεχωρίσαμε ανάμεσα σε πολλά ακόμη καλά βιβλία. Ελληνική και μεταφρασμένη πεζογραφία, ποίηση, δοκίμια ιστ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

17 Ιουλίου 2020 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

50 καλά βιβλία για το καλοκαίρι και για πάντα

Πενήντα καλά βιβλία από την πρόσφατη εκδοτική παραγωγή τα οποία ξεχωρίσαμε ανάμεσα σε πολλά ακόμη καλά βιβλία. Ελληνική και μεταφρασμένη πεζογραφία, ποίηση, δοκίμια ιστ

ΦΑΚΕΛΟΙ

ΞΕΧΩΡΙΣΑΜΕ

ΝΑ ΑΛΛΟ ΕΝΑ