emfilios390

Μια ερωτική ιστορία από την Κατοχή μέχρι τον Εμφύλιο στο μυθιστόρημα Νικήτας Δέλτα της Μαριλένας Παπαϊωάννου. 

Της Μαριαλένας Σπυροπούλου*

Οι κοινωνικές καταστάσεις δημιουργούν ήρωες ή οι ήρωες υπάρχουν και απλώς αναδεικνύονται ανάλογα με τις κοινωνικές καταστάσεις; Το μυθιστόρημα της Μαριλένας Παπαϊωάννου τοποθετείται χρονικά στην περίοδο της Κατοχής της Ελλάδας από τους Γερμανούς και φτάνει μέχρι τον Εμφύλιο. Περιγράφεται μέσα από τις προσωπικές αφηγήσεις των ηρώων η προσπάθειά τους όχι μόνο να επιβιώσουν αλλά και να ζήσουν. Θα μπορούσε κάποιος να πει ότι το κέντρο βάρους του μυθιστορήματος είναι η ακρίβεια της περιγραφής της ιστορικής αυτής περιόδου.

Διότι η συγγραφέας παρά τα 30 της χρόνια έχει κατορθώσει να αποδώσει με ακρίβεια το κλίμα της εποχής. Από την άλλη, υπάρχει μια δυνατή ερωτική ιστορία. Η σχέση του ασθενικού Νικήτα Δέλτα με τη γοητευτική και δυναμική Καίτη. Εάν μείνουμε όμως στενά, κατά την άποψή μου, στην ερωτική ιστορία, θα χάσουμε το μήνυμα που διατρέχει συνειδητά ή ασυνείδητα το μυθιστόρημα.

Η δύναμη της αγάπης

Η ψυχική δύναμη των ηρώων να παραμένουν άνθρωποι, να νιώθουν, να αγαπούν, να γελούν, να ερωτεύονται, να βοηθούν ο ένας τον άλλον και να ελπίζουν τη στιγμή που όλα δείχνουν μαύρα, μάταια, καταδικασμένα.

Η ιστορία σίγουρα αφορά την αγάπη. Την ψυχική δύναμη των ηρώων να παραμένουν άνθρωποι, να νιώθουν, να αγαπούν, να γελούν, να ερωτεύονται, να βοηθούν ο ένας τον άλλον και να ελπίζουν τη στιγμή που όλα δείχνουν μαύρα, μάταια, καταδικασμένα.

Ο θάνατος βρίσκεται με τον έναν ή τον άλλο τρόπο ante portas. Η οσμή του, η απειλή του, το πραγματικό του πρόσωπο είναι παρόν σε κάθε γωνιά, σε κάθε δρόμο, σε κάθε ξημέρωμα. Οι ήρωες ζουν συνεχώς αποδεκατισμένοι. Με ελλείψεις, με τρωτά, με απώλειες, με βάρη, με πόνους σωματικούς και ψυχικούς. Ο θάνατος στέκει ως τη μόνη βεβαιότητα, ευνουχίζει κάθε φαντασίωση, κάθε διαφορετικότητα, κάθε όνειρο.

Μπροστά στο τέλος όλα μοιάζουν μάταια. Εντούτοις, οι ήρωες της Μαριλένας Παπαϊωάννου δεν είναι «Οι Μοιραίοι» του Βάρναλη. Δείχνουν να μην συνερίζονται το μάταιο. Να πονούν αλλά την ίδια στιγμή να ποθούν. Να διατηρούν την αγάπη τους για την ίδια τη ζωή. Να ελπίζουν αλλά και να συνειδητοποιούν.

Οι αντιθέσεις των χαρακτήρων

Οι ανθρωπότυποι που επιλέγει είναι θεριά ανήμερα. Αποφασισμένοι ήρωες, δυνατοί, γενναιόψυχοι, αντρείοι. Ιδίως οι κεντρικές νεαρές ηρωίδες, όπως είναι η αδικοχαμένη Διδώ και η Καίτη είναι κορίτσια με τσαγανό. «Άφοβη, γερό σκαρί, δεν μπορείς να την καλουπώσεις με τίποτα», είναι μερικές από τις λέξεις που σκιαγραφούν πότε τη μία, πότε την άλλη. Η συγγραφέας επιλέγει να αποδώσει στις ηρωίδες της ένα θάρρος απόκοσμο, μια τόλμη που θα έλεγες ότι ταιριάζει περισσότερο στα παντελόνια που φορά ένας άνδρας. Αυτή τους, όμως, η γενναιότητα δεν τις κάνει λιγότερο θηλυκά, λιγότερο γυναίκες. Πίσω από την τοποθέτησή τους στην πρώτη γραμμή της μάχης –που είναι περισσότερο ψυχική παρά οτιδήποτε άλλο– κρύβεται η ανάγκη τους να ζήσουν και αυτές σαν κορίτσια της ηλικίας τους. Ο δυναμισμός δεν είναι μια ναρκισσιστική άμυνα ή μια ανδροπρεπής σκευή. Είναι ο τρόπος που τους έμαθαν να θωρούν τον κόσμο. Είναι το ευθύβολο, το ανοιχτό, το ίσιο. Που δεν χωρά παρεξήγηση και δεν αλλάζει δρόμο. Αναρωτιέμαι, γιατί αισθάνθηκε έτσι τις ηρωίδες της, δεδομένου ότι και η συγγραφέας είναι νεαρή στην ηλικία. Ποια είναι ασυνείδητα η ανάγκη να τοποθετηθούν οι γυναίκες σε κρίσιμες περιόδους ως μαχήτριες ή μήπως αυτή είναι αενάως και διαχρονικά η πραγματικότητα που αφορά στη θηλυκή υπόσταση είτε αφορά στον πόλεμο είτε στην ειρήνη;

Η συγγραφέας επιλέγει να αποδώσει στις ηρωίδες της ένα θάρρος απόκοσμο, μια τόλμη που θα έλεγες ότι ταιριάζει περισσότερο στα παντελόνια που φορά ένας άνδρας.

Από την άλλη, μέσω της αντίθεσης δομήθηκε ο χαρακτήρας του Νικήτα Δέλτα. Ο Νικήτας Δέλτα είναι το διαμάντι μέσα στο όστρακο. Από την ώρα που γεννήθηκε η ζωή δεν ήταν εύκολη για εκείνον. Και μαζί με τις ατυχίες του έλαχε η ευκαιρία για μια δεύτερη καλή και πονετική μητέρα-σωτήρα και μια μεγάλη ευκαιρία να αγαπήσει και να αγαπηθεί. Ο κεντρικός ήρωας του μυθιστορήματος της Μαριλένας Παπαϊωάννου είναι αντι-ήρωας. Είναι ο ασθενικός, έωλος, εύθραυστος και ταραγμένος κόσμος του άνδρα που δεν χρειάζεται μέσω της επιθετικότητας, του πολέμου, της σφαγής και του αίματος να αποδείξει την ανδρική του υπόσταση. Είναι ο άνθρωπος-σκιά, είναι το τρεμάμενο φύλλο, αλλά την ίδια στιγμή είναι και ο βράχος και οι μεγάλες ρίζες του δέντρου. Από αυτή την άποψη, είναι εξαιρετικό το εξώφυλλο του βιβλίου. Ο Νικήτας ζει με την αίσθηση του κινδύνου στο προσκεφάλι του. Τον συντροφεύει από μικρό παιδί η φλόγα της πυρκαγιάς και το νερό της πλημμύρας. Σώθηκε από θαύμα και από θαύμα ζει. Ο ίδιος όμως μετουσίωσε τη μοίρα του και από το ελλίπον ψυχικό του απόθεμα γεννήθηκε το πολλαπλάσιο. Αγάπησε με τη δύναμη του πιο δυνατού ανέμου και τη φλόγα της πιο δυνατής φωτιάς. Ήσυχα, εσωτερικά, σταθερά, μόνιμα. Βρήκε το νόημα σε μια ζωή που δεν φαίνεται να έχει κανένα νόημα, πέρα από το αποτρόπαιο τέλος, στα μάτια ενός κοριτσιού που τον αγάπησε εξίσου. Μπόρεσε όμως να διαφοροποιηθεί. Κρατήθηκε στα δικά του, χωρίς να αποτολμά πράγματα που δεν αντέχει η ψυχή του. Ο Νικήτας είχε το χάρισμα του μέτρου, της εσωτερικής γαλήνης και της αυτοσυνειδησίας. Ενώ η ζωή του για πολλά χρόνια κρεμόταν από μια κλωστή, εκείνος μέσα του δεν ταλαντεύθηκε ποτέ. Και γέννησε αυτός, χωρίς ρίζες, παρελθόν, χωρίς πραγματικούς γονείς και χωρίς ελπίδα για συνέχεια, μια αγάπη βαθιά και σταθερή. Η αγάπη του για την Καίτη ήταν και ο μόνος λόγος που άξιζε η ζωή του.

Με δύναμη από το παρελθόν

Η απόσταση είναι πάντα μια ασφαλής θέση. Είναι όμως και μια θέση που μας διευκολύνει να μιλήσουμε για το βαθύ, το πανανθρώπινο.

Η συγγραφέας στο μεγαλύτερο μέρος του μυθιστορήματος διαχειρίζεται τη συγκίνησή της. Το ιστορικό πλαίσιο που επέλεξε στην αρχή μου γέννησε ερωτηματικά. Κάτι δεν κόλλαγε στα δικά μου μάτια. Γιατί να διαδραματίζεται εκείνη την περίοδο; Γιατί άλλο ένα μυθιστόρημα που μιλάει για την Κατοχή και τον Εμφύλιο; Τι θέλει να πει με αυτό; Η ίδια πολυταξιδεμένη, νεαρή ερευνήτρια επιλέγει να αφήσει απέξω τις επιστημονικές αποσκευές της και να βουτήξει σε πεδία ιστορίας και πόνου που ακουμπούν όλους τους Έλληνες μεν, αλλά με το κίνδυνο να θεωρηθεί «άνιση», από τη στιγμή που έχουν καταξιωθεί μεγάλοι συγγραφείς ήδη σε αυτό το είδος. Θεωρώ ότι διακινδύνευσε και εκείνη να μπει σε χωράφια πολύπειρων, όπως διακινδυνεύουν και οι ήρωές της. Παίδευσε το γλωσσικό της ιδίωμα, μετέφερε τις ιστορικές σκηνές σαν να είναι παρούσα, σαν να της αφηγείται ένας μυθιστοριογράφος που μιλά βιωματικά. Κάποια στιγμή μου εκμυστηρεύτηκε ότι ήθελε να τοποθετήσει στο μακρινό παρελθόν της ιστορίας έναν έρωτα. Ερμηνεύοντάς της νιώθω ότι ήθελε να αμυνθεί απέναντι στη δική της συγκίνηση. Ήθελε να φορέσει άλλα ρούχα σε κάτι που της ήταν ψυχικά οικείο, να το βαπτίσει αλλιώς, ίσως και να το ξορκίσει. Η απόσταση είναι πάντα μια ασφαλής θέση. Είναι όμως και μια θέση που μας διευκολύνει να μιλήσουμε για το βαθύ, το πανανθρώπινο, την ανάγκη του καθένα από εμάς να βρούμε ακόμα και στους χειρότερους καιρούς, ακόμα και την ώρα που οι σειρήνες ενός πολέμου ουρλιάζουν πάνω από τα κεφάλια μας, τη δύναμη της αγάπης για ένα άλλο πρόσωπο. Να δώσουμε και όχι να πάρουμε. Να μείνουμε πιστοί στην ευθύνη που γεννά το ίδιο το συναίσθημα όταν γεννιέται.

Μεταφερμένη ή όχι στο μακρινό ιστορικό παρελθόν, μεταμφιεσμένη ή γυμνή, η συγγραφέας θεωρώ ότι κατάφερε, ιδίως με τις τελευταίες σελίδες του μυθιστορήματός της, να ακουμπήσει αυτή την εύθραυστη χορδή της συγκίνησης που όλοι νιώθουμε όταν συνειδητοποιούμε πόσο θα θέλαμε στη ζωή μας έστω και για λίγες στιγμές να γίνουμε για τον σύντροφό μας «ο ένας το όνειρο του άλλου».

*Η Μαριαλένα Σπυροπούλου είναι ψυχολόγος και ψυχοθεραπεύτρια.

ΜΑΡΙΑΛΕΝΑ ΣΠΥΡΟΠΟΥΛΟΥ

altΝικήτας Δέλτα
Μαριλένα Παπαϊωάννου
Εστία 2013
Σελ. 160, τιμή € 10,00

alt

 

 

 

 

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Κιθαιρώνας» του Νίκου Α. Μάντη (κριτική) – Στη μαγική ενδοχώρα των Βακχών

«Κιθαιρώνας» του Νίκου Α. Μάντη (κριτική) – Στη μαγική ενδοχώρα των Βακχών

Για το μυθιστόρημα του Νίκου Α. Μάντη «Κιθαιρώνας» (εκδ. Καστανιώτη). Στην κεντρική εικόνα, ένας άντρας και μια γυναίκα κοιτάζουν τον διάσημο πίνακα του William-Adolphe Bouguereau (1825-1905) - The Youth of Bacchus. Νέο βλέμμα, σε ένα αρχέγονο θέμα. 

Γράφει ο Διονύση...

«Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον» του Μιχάλη Μακρόπουλου (κριτική) – Μικροί συμπυκνωμένοι κόσμοι

«Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον» του Μιχάλη Μακρόπουλου (κριτική) – Μικροί συμπυκνωμένοι κόσμοι

Για τη συλλογή διηγημάτων του Μιχάλη Μακρόπουλου «Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον» (εκδ. Κίχλη). Στην κεντρική εικόνα, στιγμιότυπο από την ταινία «Στάλκερ» του Αντρέι Ταρκόφσκι. 

Γράφει ο Γιώργος Ν. Περαντωνάκης

Μπορεί τα διηγήματα του Μιχάλη Μα...

«Μπέμπης» του Θωμά Κοροβίνη (κριτική)

«Μπέμπης» του Θωμά Κοροβίνη (κριτική)

Για το μυθιστόρημα του Θωμά Κοροβίνη «Μπέμπης» (εκδ. Άγρα). Κεντρική εικόνα: Ο Δημήτρης Στεργίου ή «Μπέμπης».

Γράφει ο Νίκος Χρυσός

«Κάθε κομμάτι που παίζουμε αφηγείται κι από μια ιστορία, ένα περιστατικό, μια χαρά, ένα ντέρτι, μια πεθυμιά, ένα όν...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

«Γιατί Ψυχανάλυση;» Συνομιλίες για τον ψυχικό μας βίο με τη Βίκυ Φλέσσα – Σήμερα: «Γονείς και παιδιά»

«Γιατί Ψυχανάλυση;» Συνομιλίες για τον ψυχικό μας βίο με τη Βίκυ Φλέσσα – Σήμερα: «Γονείς και παιδιά»

Στο πλαίσιο του κύκλου «Γιατί Ψυχανάλυση;» 12 συνομιλίες για τον ψυχικό μας βίο με την Βίκυ Φλέσσα που διοργανώνονται από τις εκδόσεις Αρμός, το Σάββατο 4 Φεβρουαρίου το θέμα είναι «Γονείς και παιδιά».

Επιμέλεια: Book Press

Ο κύκλος συνομιλιών «Γι...

Μενδώνη και Γιατρομανωλάκης στήνουν νέο ΕΚΕΒΙ χωρίς διαβούλευση – Τι καταγγέλλουν οι εκδότες

Μενδώνη και Γιατρομανωλάκης στήνουν νέο ΕΚΕΒΙ χωρίς διαβούλευση – Τι καταγγέλλουν οι εκδότες

Η ηγεσία του υπουργείου Πολιτισμού, Μενδώνη και Γιατρομανωλάκης, στήνει νέο ΕΚΕΒΙ ερήμην εκδοτών και συγγραφέων. Τα σωματεία των εκδοτών καταγγέλλουν ότι δεν υπήρξε καμία ανταπόκριση στα αιτήματά τους για συνάντηση και ζητούν από το υπουργείο, την ύστατη ώρα, να κληθούν για να συνεργαστούν. Φωτογραφία: Το κτίριο που...

«Αστικά βήματα» του Γιώργου Ν. Θεοχάρη (κριτική)

«Αστικά βήματα» του Γιώργου Ν. Θεοχάρη (κριτική)

Για την ποιητική και φωτογραφική συλλογή του Γιώργου Ν. Θεοχάρη «Αστικά βήματα» (εκδ. ΑΩ). Στην κεντρική εικόνα, φωτογραφία του Thorsten Koch.

Γράφει η Διώνη Δημητριάδου

Αναπαράσταση συναισθημάτων με λόγο και ε...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» του Θόδωρου Σούμα (προδημοσίευση)

«Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» του Θόδωρου Σούμα (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το πεζογράφημα - πολιτική μαρτυρία του Θόδωρου Σούμα, «Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» το οποίο θα κυκλοφορήσει την ερχόμενη εβδομάδα από τις εκδόσεις Επίκεντρο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
«Τις μέρες που λιγόστευε το φως» του Όιγκεν Ρούγκε (προδημοσίευση)

«Τις μέρες που λιγόστευε το φως» του Όιγκεν Ρούγκε (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Όιγκεν Ρούγκε [Eugen Ruge] «Τις μέρες που λιγόστευε το φως» (μτφρ. Τεό Βότσος), το οποίο θα κυκλοφορήσει την ερχόμενη εβδομάδα από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

1 ΟΚΤΩΒΡΙ...

«Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον» του Μιχάλη Μακρόπουλου (προδημοσίευση)

«Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον» του Μιχάλη Μακρόπουλου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη συλλογή διηγημάτων του Μιχάλη Μακρόπουλου «Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον», που θα κυκλοφορήσει στις 19 Δεκεμβρίου από τις εκδόσεις Κίχλη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Γιανγκσὶ-ντιέναο (τρεῖς σκηνὲς)  ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

7 μυθιστορήματα από όλον τον κόσμο για τους φίλους του φανταστικού

7 μυθιστορήματα από όλον τον κόσμο για τους φίλους του φανταστικού

Πρώτος μήνας του νέου έτους και πριν δούμε τι θα φέρει η φετινή πραγματικότητα ας επιτρέψουμε στον εαυτό μας ένα φανταστικό λογοτεχνικό ταξίδι. Οι εκδόσεις Βακχικόν προτείνουν επτά μυθιστορήματα για τους φίλους του φανταστικού. Γιατί η φαντασία σε πάει παντού...

Επιμέλεια: Book Press

...
Γουίλιαμ Χ. Γκας: «Τα δώδεκα σημαντικότερα βιβλία που διάβασα στη ζωή μου»

Γουίλιαμ Χ. Γκας: «Τα δώδεκα σημαντικότερα βιβλία που διάβασα στη ζωή μου»

Στο βιβλίο του με τίτλο «The William H. Gass Reader», ο Αμερικανός πεζογράφος William H. Gass επέλεξε τα δώδεκα βιβλία που διαμόρφωσαν τη λογοτεχνική ματιά του. Μια λίστα που, όπως σημειώνει και ο ίδιος στην εισαγωγή του, δεν περιλαμβάνει απαραιτήτως τα «δώδεκα καλύτερα βιβλία» που έχει διαβάσει, καθώς «κάθε σπουδαί...

Τα 100 καλύτερα μυθιστορήματα στην αγγλόφωνη πεζογραφία σύμφωνα με τον Γκάρντιαν

Τα 100 καλύτερα μυθιστορήματα στην αγγλόφωνη πεζογραφία σύμφωνα με τον Γκάρντιαν

Ο κριτικός λογοτεχνίας της βρετανικής εφημερίδας, Guardian, Robert McCrum επέλεξε τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία γραμμένα στα αγγλικά. Στη λίστα του εντοπίζουμε έργα που θεωρούνται πλέον κλασικά, από συγγραφείς όπως οι Ντίκενς, Μέλβιλ, κ.ά., καθώς και μυθιστορήματα από τους ΝτεΛίλο, Ισιγκούρο, Ροθ, Κουτσί, κ.ά. ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

13 Δεκεμβρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2022

Έφτασε η στιγμή και φέτος για την καθιερωμένη εδώ και χρόνια επιλογή των εκατό από τα καλύτερα βιβλία λογοτεχνίας της χρονιάς που φτάνει σε λίγες μέρες στο τέλος της. Ε

ΦΑΚΕΛΟΙ