emfilios390

Μια ερωτική ιστορία από την Κατοχή μέχρι τον Εμφύλιο στο μυθιστόρημα Νικήτας Δέλτα της Μαριλένας Παπαϊωάννου. 

Της Μαριαλένας Σπυροπούλου*

Οι κοινωνικές καταστάσεις δημιουργούν ήρωες ή οι ήρωες υπάρχουν και απλώς αναδεικνύονται ανάλογα με τις κοινωνικές καταστάσεις; Το μυθιστόρημα της Μαριλένας Παπαϊωάννου τοποθετείται χρονικά στην περίοδο της Κατοχής της Ελλάδας από τους Γερμανούς και φτάνει μέχρι τον Εμφύλιο. Περιγράφεται μέσα από τις προσωπικές αφηγήσεις των ηρώων η προσπάθειά τους όχι μόνο να επιβιώσουν αλλά και να ζήσουν. Θα μπορούσε κάποιος να πει ότι το κέντρο βάρους του μυθιστορήματος είναι η ακρίβεια της περιγραφής της ιστορικής αυτής περιόδου.

Διότι η συγγραφέας παρά τα 30 της χρόνια έχει κατορθώσει να αποδώσει με ακρίβεια το κλίμα της εποχής. Από την άλλη, υπάρχει μια δυνατή ερωτική ιστορία. Η σχέση του ασθενικού Νικήτα Δέλτα με τη γοητευτική και δυναμική Καίτη. Εάν μείνουμε όμως στενά, κατά την άποψή μου, στην ερωτική ιστορία, θα χάσουμε το μήνυμα που διατρέχει συνειδητά ή ασυνείδητα το μυθιστόρημα.

Η δύναμη της αγάπης

Η ψυχική δύναμη των ηρώων να παραμένουν άνθρωποι, να νιώθουν, να αγαπούν, να γελούν, να ερωτεύονται, να βοηθούν ο ένας τον άλλον και να ελπίζουν τη στιγμή που όλα δείχνουν μαύρα, μάταια, καταδικασμένα.

Η ιστορία σίγουρα αφορά την αγάπη. Την ψυχική δύναμη των ηρώων να παραμένουν άνθρωποι, να νιώθουν, να αγαπούν, να γελούν, να ερωτεύονται, να βοηθούν ο ένας τον άλλον και να ελπίζουν τη στιγμή που όλα δείχνουν μαύρα, μάταια, καταδικασμένα.

Ο θάνατος βρίσκεται με τον έναν ή τον άλλο τρόπο ante portas. Η οσμή του, η απειλή του, το πραγματικό του πρόσωπο είναι παρόν σε κάθε γωνιά, σε κάθε δρόμο, σε κάθε ξημέρωμα. Οι ήρωες ζουν συνεχώς αποδεκατισμένοι. Με ελλείψεις, με τρωτά, με απώλειες, με βάρη, με πόνους σωματικούς και ψυχικούς. Ο θάνατος στέκει ως τη μόνη βεβαιότητα, ευνουχίζει κάθε φαντασίωση, κάθε διαφορετικότητα, κάθε όνειρο.

Μπροστά στο τέλος όλα μοιάζουν μάταια. Εντούτοις, οι ήρωες της Μαριλένας Παπαϊωάννου δεν είναι «Οι Μοιραίοι» του Βάρναλη. Δείχνουν να μην συνερίζονται το μάταιο. Να πονούν αλλά την ίδια στιγμή να ποθούν. Να διατηρούν την αγάπη τους για την ίδια τη ζωή. Να ελπίζουν αλλά και να συνειδητοποιούν.

Οι αντιθέσεις των χαρακτήρων

Οι ανθρωπότυποι που επιλέγει είναι θεριά ανήμερα. Αποφασισμένοι ήρωες, δυνατοί, γενναιόψυχοι, αντρείοι. Ιδίως οι κεντρικές νεαρές ηρωίδες, όπως είναι η αδικοχαμένη Διδώ και η Καίτη είναι κορίτσια με τσαγανό. «Άφοβη, γερό σκαρί, δεν μπορείς να την καλουπώσεις με τίποτα», είναι μερικές από τις λέξεις που σκιαγραφούν πότε τη μία, πότε την άλλη. Η συγγραφέας επιλέγει να αποδώσει στις ηρωίδες της ένα θάρρος απόκοσμο, μια τόλμη που θα έλεγες ότι ταιριάζει περισσότερο στα παντελόνια που φορά ένας άνδρας. Αυτή τους, όμως, η γενναιότητα δεν τις κάνει λιγότερο θηλυκά, λιγότερο γυναίκες. Πίσω από την τοποθέτησή τους στην πρώτη γραμμή της μάχης –που είναι περισσότερο ψυχική παρά οτιδήποτε άλλο– κρύβεται η ανάγκη τους να ζήσουν και αυτές σαν κορίτσια της ηλικίας τους. Ο δυναμισμός δεν είναι μια ναρκισσιστική άμυνα ή μια ανδροπρεπής σκευή. Είναι ο τρόπος που τους έμαθαν να θωρούν τον κόσμο. Είναι το ευθύβολο, το ανοιχτό, το ίσιο. Που δεν χωρά παρεξήγηση και δεν αλλάζει δρόμο. Αναρωτιέμαι, γιατί αισθάνθηκε έτσι τις ηρωίδες της, δεδομένου ότι και η συγγραφέας είναι νεαρή στην ηλικία. Ποια είναι ασυνείδητα η ανάγκη να τοποθετηθούν οι γυναίκες σε κρίσιμες περιόδους ως μαχήτριες ή μήπως αυτή είναι αενάως και διαχρονικά η πραγματικότητα που αφορά στη θηλυκή υπόσταση είτε αφορά στον πόλεμο είτε στην ειρήνη;

Η συγγραφέας επιλέγει να αποδώσει στις ηρωίδες της ένα θάρρος απόκοσμο, μια τόλμη που θα έλεγες ότι ταιριάζει περισσότερο στα παντελόνια που φορά ένας άνδρας.

Από την άλλη, μέσω της αντίθεσης δομήθηκε ο χαρακτήρας του Νικήτα Δέλτα. Ο Νικήτας Δέλτα είναι το διαμάντι μέσα στο όστρακο. Από την ώρα που γεννήθηκε η ζωή δεν ήταν εύκολη για εκείνον. Και μαζί με τις ατυχίες του έλαχε η ευκαιρία για μια δεύτερη καλή και πονετική μητέρα-σωτήρα και μια μεγάλη ευκαιρία να αγαπήσει και να αγαπηθεί. Ο κεντρικός ήρωας του μυθιστορήματος της Μαριλένας Παπαϊωάννου είναι αντι-ήρωας. Είναι ο ασθενικός, έωλος, εύθραυστος και ταραγμένος κόσμος του άνδρα που δεν χρειάζεται μέσω της επιθετικότητας, του πολέμου, της σφαγής και του αίματος να αποδείξει την ανδρική του υπόσταση. Είναι ο άνθρωπος-σκιά, είναι το τρεμάμενο φύλλο, αλλά την ίδια στιγμή είναι και ο βράχος και οι μεγάλες ρίζες του δέντρου. Από αυτή την άποψη, είναι εξαιρετικό το εξώφυλλο του βιβλίου. Ο Νικήτας ζει με την αίσθηση του κινδύνου στο προσκεφάλι του. Τον συντροφεύει από μικρό παιδί η φλόγα της πυρκαγιάς και το νερό της πλημμύρας. Σώθηκε από θαύμα και από θαύμα ζει. Ο ίδιος όμως μετουσίωσε τη μοίρα του και από το ελλίπον ψυχικό του απόθεμα γεννήθηκε το πολλαπλάσιο. Αγάπησε με τη δύναμη του πιο δυνατού ανέμου και τη φλόγα της πιο δυνατής φωτιάς. Ήσυχα, εσωτερικά, σταθερά, μόνιμα. Βρήκε το νόημα σε μια ζωή που δεν φαίνεται να έχει κανένα νόημα, πέρα από το αποτρόπαιο τέλος, στα μάτια ενός κοριτσιού που τον αγάπησε εξίσου. Μπόρεσε όμως να διαφοροποιηθεί. Κρατήθηκε στα δικά του, χωρίς να αποτολμά πράγματα που δεν αντέχει η ψυχή του. Ο Νικήτας είχε το χάρισμα του μέτρου, της εσωτερικής γαλήνης και της αυτοσυνειδησίας. Ενώ η ζωή του για πολλά χρόνια κρεμόταν από μια κλωστή, εκείνος μέσα του δεν ταλαντεύθηκε ποτέ. Και γέννησε αυτός, χωρίς ρίζες, παρελθόν, χωρίς πραγματικούς γονείς και χωρίς ελπίδα για συνέχεια, μια αγάπη βαθιά και σταθερή. Η αγάπη του για την Καίτη ήταν και ο μόνος λόγος που άξιζε η ζωή του.

Με δύναμη από το παρελθόν

Η απόσταση είναι πάντα μια ασφαλής θέση. Είναι όμως και μια θέση που μας διευκολύνει να μιλήσουμε για το βαθύ, το πανανθρώπινο.

Η συγγραφέας στο μεγαλύτερο μέρος του μυθιστορήματος διαχειρίζεται τη συγκίνησή της. Το ιστορικό πλαίσιο που επέλεξε στην αρχή μου γέννησε ερωτηματικά. Κάτι δεν κόλλαγε στα δικά μου μάτια. Γιατί να διαδραματίζεται εκείνη την περίοδο; Γιατί άλλο ένα μυθιστόρημα που μιλάει για την Κατοχή και τον Εμφύλιο; Τι θέλει να πει με αυτό; Η ίδια πολυταξιδεμένη, νεαρή ερευνήτρια επιλέγει να αφήσει απέξω τις επιστημονικές αποσκευές της και να βουτήξει σε πεδία ιστορίας και πόνου που ακουμπούν όλους τους Έλληνες μεν, αλλά με το κίνδυνο να θεωρηθεί «άνιση», από τη στιγμή που έχουν καταξιωθεί μεγάλοι συγγραφείς ήδη σε αυτό το είδος. Θεωρώ ότι διακινδύνευσε και εκείνη να μπει σε χωράφια πολύπειρων, όπως διακινδυνεύουν και οι ήρωές της. Παίδευσε το γλωσσικό της ιδίωμα, μετέφερε τις ιστορικές σκηνές σαν να είναι παρούσα, σαν να της αφηγείται ένας μυθιστοριογράφος που μιλά βιωματικά. Κάποια στιγμή μου εκμυστηρεύτηκε ότι ήθελε να τοποθετήσει στο μακρινό παρελθόν της ιστορίας έναν έρωτα. Ερμηνεύοντάς της νιώθω ότι ήθελε να αμυνθεί απέναντι στη δική της συγκίνηση. Ήθελε να φορέσει άλλα ρούχα σε κάτι που της ήταν ψυχικά οικείο, να το βαπτίσει αλλιώς, ίσως και να το ξορκίσει. Η απόσταση είναι πάντα μια ασφαλής θέση. Είναι όμως και μια θέση που μας διευκολύνει να μιλήσουμε για το βαθύ, το πανανθρώπινο, την ανάγκη του καθένα από εμάς να βρούμε ακόμα και στους χειρότερους καιρούς, ακόμα και την ώρα που οι σειρήνες ενός πολέμου ουρλιάζουν πάνω από τα κεφάλια μας, τη δύναμη της αγάπης για ένα άλλο πρόσωπο. Να δώσουμε και όχι να πάρουμε. Να μείνουμε πιστοί στην ευθύνη που γεννά το ίδιο το συναίσθημα όταν γεννιέται.

Μεταφερμένη ή όχι στο μακρινό ιστορικό παρελθόν, μεταμφιεσμένη ή γυμνή, η συγγραφέας θεωρώ ότι κατάφερε, ιδίως με τις τελευταίες σελίδες του μυθιστορήματός της, να ακουμπήσει αυτή την εύθραυστη χορδή της συγκίνησης που όλοι νιώθουμε όταν συνειδητοποιούμε πόσο θα θέλαμε στη ζωή μας έστω και για λίγες στιγμές να γίνουμε για τον σύντροφό μας «ο ένας το όνειρο του άλλου».

*Η Μαριαλένα Σπυροπούλου είναι ψυχολόγος και ψυχοθεραπεύτρια.

ΜΑΡΙΑΛΕΝΑ ΣΠΥΡΟΠΟΥΛΟΥ

altΝικήτας Δέλτα
Μαριλένα Παπαϊωάννου
Εστία 2013
Σελ. 160, τιμή € 10,00

alt

 

 

 

 

Ακολουθήστε την boopress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Οδός Μακεδονομάχων» της Αντωνίας Γουναροπούλου (κριτική)

«Οδός Μακεδονομάχων» της Αντωνίας Γουναροπούλου (κριτική)

Για τη συλλογή διηγημάτων της Αντωνίας Γουναροπούλου «Οδός Μακεδονομάχων» (εκδ. Petites Maisons). Κεντρική εικόνα: Πίνακας της © Christine Cousineau.

Της Χριστίνας Μουκούλη

Η παιδική ηλικία είναι κατά τον Piaget η περίοδος κατά την οποία...

«Μικρή εγκυκλοπαίδεια του θανάτου» του Κυριάκου Χαρίτου (κριτική)

«Μικρή εγκυκλοπαίδεια του θανάτου» του Κυριάκου Χαρίτου (κριτική)

Για το βιβλίο του Κυριάκου Χαρίτου «Μικρή εγκυκλοπαίδεια του θανάτου» (εκδ. Στερέωμα). Κεντρική εικόνα: Ο Woody Allen από την ταινία του «Love and death» / «Ο ειρηνοποιός» (1975).

Του Διονύση Μαρίνου

Ο μέγας διαιρέτης. Ο ατελεύτητος του τέλους. Το...

«Να θυμηθώ να παραγγείλω» του Στέλιου Μάινα (κριτική)

«Να θυμηθώ να παραγγείλω» του Στέλιου Μάινα (κριτική)

Για το μυθιστόρημα του Στέλιου Μάινα «Να θυμηθώ να παραγγείλω» (εκδ. Μεταίχμιο).

Του Μάνου Κοντολέων

Γνωστός ηθοποιός ο Στέλιος Μάινας, πριν από δώδεκα χρόνια είχε κάνει μια πρώτη εμφάνιση και στο χώρο της πεζογραφίας με μια συλλογή διηγημάτων – ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Στην Αλίς Ζενιτέρ και την «Τέχνη της απώλειας» το Διεθνές Βραβείο Λογοτεχνίας του Δουβλίνου

Στην Αλίς Ζενιτέρ και την «Τέχνη της απώλειας» το Διεθνές Βραβείο Λογοτεχνίας του Δουβλίνου

Η Γαλλίδα Αλίς Ζενιτέρ (Alice Zeniter) και ο μεταφραστής της στα αγγλικά Φρανκ Γουίν (Frank Wynne) τιμήθηκαν με το Διεθνές Βραβείο Λογοτεχνίας του Δουβλίνου, για το μυθιστόρημα «Η τέχνη της απώλειας». Το βιβλίο κυκλοφορεί στα ελληνικά από τις εκδόσεις Πόλις, σε μετάφραση Έφης Κορομηλά. Σημειωτέον, το συγκεκριμένο βρ...

«Οδός Μακεδονομάχων» της Αντωνίας Γουναροπούλου (κριτική)

«Οδός Μακεδονομάχων» της Αντωνίας Γουναροπούλου (κριτική)

Για τη συλλογή διηγημάτων της Αντωνίας Γουναροπούλου «Οδός Μακεδονομάχων» (εκδ. Petites Maisons). Κεντρική εικόνα: Πίνακας της © Christine Cousineau.

Της Χριστίνας Μουκούλη

Η παιδική ηλικία είναι κατά τον Piaget η περίοδος κατά την οποία...

Ντέιβιντ Μίτσελ: «Οι περισσότεροι συγγραφείς φθονούμε τους μουσικούς»

Ντέιβιντ Μίτσελ: «Οι περισσότεροι συγγραφείς φθονούμε τους μουσικούς»

Σε συνέντευξή του, ο Βρετανός συγγραφέας David Mitchell, δύο φορές υποψήφιος για το Βραβείο Μπούκερ, μίλησε για το πρόσφατο μυθιστόρημά του «Utopia Avenue».

Επιμέλεια: Book Press

Το ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Σπίτια και τάφοι» του Μπερνάρντο Ατσάγα (προδημοσίευση)

«Σπίτια και τάφοι» του Μπερνάρντο Ατσάγα (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Μπερνάρντο Ατσάγα (Bernardo Atzaga) «Σπίτια και τάφοι» (μτφρ. Κώστας Αθανασίου), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 3 Ιουνίου από τις εκδόσεις Εκκρεμές. 

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός ...

«Ο πατέρας δεν μιλούσε γι' αυτά» του Γιάννη Καρκανέβατου (προδημοσίευση)

«Ο πατέρας δεν μιλούσε γι' αυτά» του Γιάννη Καρκανέβατου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Γιάννη Καρκανέβατου «Ο πατέρας δεν μιλούσε γι' αυτά», που θα κυκλοφορήσει τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Εστία.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Μέχρι κάποια ηλικία η μνήμη θυμίζει πατάρι· στοιβάζεις ό,...

«Το γεγονός» της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

«Το γεγονός» της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το αυτοβιογραφικό μυθιστόρημα της Annie Ernaux «Το γεγονός» (μτφρ. Ρίτα Κολαΐτη), στο οποίο βασίστηκε η ομώνυμη –βραβευμένη με τον Χρυσό Λέοντα στο Φεστιβάλ της Βενετίας πέρσι– ταινία. Το βιβλίο θα κυκλοφορήσει στις 26 Μαΐου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

«Σταυροδρόμια», «Σάγκι Μπέιν», «Η υπόσχεση»: Τρία σπουδαία σύγχρονα μυθιστορήματα

«Σταυροδρόμια», «Σάγκι Μπέιν», «Η υπόσχεση»: Τρία σπουδαία σύγχρονα μυθιστορήματα

Το μυθιστόρημα, ακόμη και την τρίτη δεκαετία του 21ου αιώνα, παραμένει το μεγάλο χωνευτήρι της πεζογραφικής φόρμας, ένας αφηγηματικός κόσμος ευρύχωρος και δεκτικός, που έχει τη μοναδική δύναμη να κινεί μεγάλους όγκους αφηγηματικού υλικού και να τους κατανέμει ομαλά μέσα στη διάρκεια μίας ή και πολλών δεκαετιών. ...

Έξι αστυνομικά μυθιστορήματα και ένα δοκίμιο του Όργουελ

Έξι αστυνομικά μυθιστορήματα και ένα δοκίμιο του Όργουελ

Έξι προσφατα αστυνομικά μυθιστορήματα και ένα δοκίμιο του George Orwell. Κλασικό και σύγχρονο βρετανικό, σκανδιναβικό αλλά και μια αυτοέκδοση ελληνικού αστυνομικού μυθιστορήματος μεταξύ των προτάσεων. Κεντρική εικόνα: Εικονογράφηση του Λιθουανού © Karolis Strautniekas.

Της Χίλντας Παπαδημητρίου ...

Πόλεμος στην Ουκρανία: Οκτώ βιβλία για το «πώς φτάσαμε ως εδώ»

Πόλεμος στην Ουκρανία: Οκτώ βιβλία για το «πώς φτάσαμε ως εδώ»

Οκτώ βιβλία που μας βοηθούν να καταλάβουμε, ακόμη και σε καταστάσεις κρίσιμες και τραγικές όπως αυτές που ζούμε σήμερα, «Πώς φτάσαμε ως εδώ». Τα έξι είναι βιβλία ιστορίας, έρευνας και γεωπολιτικής και τα δύο είναι λογοτεχνικά έργα Ουκρανών συγγραφέων. Στην κεντρική εικόνα: Από διαδήλωση στο Βερολίνο την περασμένη Κυ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

14 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Τα βιβλία του χειμώνα: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται (ανανεωμένο)

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών και δοκιμίων από 34 εκδοτικούς οίκους. Επιμέλεια: Κώστας Αγορα

ΦΑΚΕΛΟΙ

ΞΕΧΩΡΙΣΑΜΕ

ΝΑ ΑΛΛΟ ΕΝΑ