Έρωτας στα χρόνια του Εμφυλίου

Διότι η συγγραφέας παρά τα 30 της χρόνια έχει κατορθώσει να αποδώσει με ακρίβεια το κλίμα της εποχής. Από την άλλη, υπάρχει μια δυνατή ερωτική ιστορία. Η σχέση του ασθενικού Νικήτα Δέλτα με τη γοητευτική και δυναμική Καίτη. Εάν μείνουμε όμως στενά, κατά την άποψή μου, στην ερωτική ιστορία, θα χάσουμε το μήνυμα που διατρέχει συνειδητά ή ασυνείδητα το μυθιστόρημα.

Η δύναμη της αγάπης

Η ψυχική δύναμη των ηρώων να παραμένουν άνθρωποι, να νιώθουν, να αγαπούν, να γελούν, να ερωτεύονται, να βοηθούν ο ένας τον άλλον και να ελπίζουν τη στιγμή που όλα δείχνουν μαύρα, μάταια, καταδικασμένα.

Η ιστορία σίγουρα αφορά την αγάπη. Την ψυχική δύναμη των ηρώων να παραμένουν άνθρωποι, να νιώθουν, να αγαπούν, να γελούν, να ερωτεύονται, να βοηθούν ο ένας τον άλλον και να ελπίζουν τη στιγμή που όλα δείχνουν μαύρα, μάταια, καταδικασμένα.

Ο θάνατος βρίσκεται με τον έναν ή τον άλλο τρόπο ante portas. Η οσμή του, η απειλή του, το πραγματικό του πρόσωπο είναι παρόν σε κάθε γωνιά, σε κάθε δρόμο, σε κάθε ξημέρωμα. Οι ήρωες ζουν συνεχώς αποδεκατισμένοι. Με ελλείψεις, με τρωτά, με απώλειες, με βάρη, με πόνους σωματικούς και ψυχικούς. Ο θάνατος στέκει ως τη μόνη βεβαιότητα, ευνουχίζει κάθε φαντασίωση, κάθε διαφορετικότητα, κάθε όνειρο.

Μπροστά στο τέλος όλα μοιάζουν μάταια. Εντούτοις, οι ήρωες της Μαριλένας Παπαϊωάννου δεν είναι «Οι Μοιραίοι» του Βάρναλη. Δείχνουν να μην συνερίζονται το μάταιο. Να πονούν αλλά την ίδια στιγμή να ποθούν. Να διατηρούν την αγάπη τους για την ίδια τη ζωή. Να ελπίζουν αλλά και να συνειδητοποιούν.

Οι αντιθέσεις των χαρακτήρων

Οι ανθρωπότυποι που επιλέγει είναι θεριά ανήμερα. Αποφασισμένοι ήρωες, δυνατοί, γενναιόψυχοι, αντρείοι. Ιδίως οι κεντρικές νεαρές ηρωίδες, όπως είναι η αδικοχαμένη Διδώ και η Καίτη είναι κορίτσια με τσαγανό. «Άφοβη, γερό σκαρί, δεν μπορείς να την καλουπώσεις με τίποτα», είναι μερικές από τις λέξεις που σκιαγραφούν πότε τη μία, πότε την άλλη. Η συγγραφέας επιλέγει να αποδώσει στις ηρωίδες της ένα θάρρος απόκοσμο, μια τόλμη που θα έλεγες ότι ταιριάζει περισσότερο στα παντελόνια που φορά ένας άνδρας. Αυτή τους, όμως, η γενναιότητα δεν τις κάνει λιγότερο θηλυκά, λιγότερο γυναίκες. Πίσω από την τοποθέτησή τους στην πρώτη γραμμή της μάχης –που είναι περισσότερο ψυχική παρά οτιδήποτε άλλο– κρύβεται η ανάγκη τους να ζήσουν και αυτές σαν κορίτσια της ηλικίας τους. Ο δυναμισμός δεν είναι μια ναρκισσιστική άμυνα ή μια ανδροπρεπής σκευή. Είναι ο τρόπος που τους έμαθαν να θωρούν τον κόσμο. Είναι το ευθύβολο, το ανοιχτό, το ίσιο. Που δεν χωρά παρεξήγηση και δεν αλλάζει δρόμο. Αναρωτιέμαι, γιατί αισθάνθηκε έτσι τις ηρωίδες της, δεδομένου ότι και η συγγραφέας είναι νεαρή στην ηλικία. Ποια είναι ασυνείδητα η ανάγκη να τοποθετηθούν οι γυναίκες σε κρίσιμες περιόδους ως μαχήτριες ή μήπως αυτή είναι αενάως και διαχρονικά η πραγματικότητα που αφορά στη θηλυκή υπόσταση είτε αφορά στον πόλεμο είτε στην ειρήνη;

Η συγγραφέας επιλέγει να αποδώσει στις ηρωίδες της ένα θάρρος απόκοσμο, μια τόλμη που θα έλεγες ότι ταιριάζει περισσότερο στα παντελόνια που φορά ένας άνδρας.

Από την άλλη, μέσω της αντίθεσης δομήθηκε ο χαρακτήρας του Νικήτα Δέλτα. Ο Νικήτας Δέλτα είναι το διαμάντι μέσα στο όστρακο. Από την ώρα που γεννήθηκε η ζωή δεν ήταν εύκολη για εκείνον. Και μαζί με τις ατυχίες του έλαχε η ευκαιρία για μια δεύτερη καλή και πονετική μητέρα-σωτήρα και μια μεγάλη ευκαιρία να αγαπήσει και να αγαπηθεί. Ο κεντρικός ήρωας του μυθιστορήματος της Μαριλένας Παπαϊωάννου είναι αντι-ήρωας. Είναι ο ασθενικός, έωλος, εύθραυστος και ταραγμένος κόσμος του άνδρα που δεν χρειάζεται μέσω της επιθετικότητας, του πολέμου, της σφαγής και του αίματος να αποδείξει την ανδρική του υπόσταση. Είναι ο άνθρωπος-σκιά, είναι το τρεμάμενο φύλλο, αλλά την ίδια στιγμή είναι και ο βράχος και οι μεγάλες ρίζες του δέντρου. Από αυτή την άποψη, είναι εξαιρετικό το εξώφυλλο του βιβλίου. Ο Νικήτας ζει με την αίσθηση του κινδύνου στο προσκεφάλι του. Τον συντροφεύει από μικρό παιδί η φλόγα της πυρκαγιάς και το νερό της πλημμύρας. Σώθηκε από θαύμα και από θαύμα ζει. Ο ίδιος όμως μετουσίωσε τη μοίρα του και από το ελλίπον ψυχικό του απόθεμα γεννήθηκε το πολλαπλάσιο. Αγάπησε με τη δύναμη του πιο δυνατού ανέμου και τη φλόγα της πιο δυνατής φωτιάς. Ήσυχα, εσωτερικά, σταθερά, μόνιμα. Βρήκε το νόημα σε μια ζωή που δεν φαίνεται να έχει κανένα νόημα, πέρα από το αποτρόπαιο τέλος, στα μάτια ενός κοριτσιού που τον αγάπησε εξίσου. Μπόρεσε όμως να διαφοροποιηθεί. Κρατήθηκε στα δικά του, χωρίς να αποτολμά πράγματα που δεν αντέχει η ψυχή του. Ο Νικήτας είχε το χάρισμα του μέτρου, της εσωτερικής γαλήνης και της αυτοσυνειδησίας. Ενώ η ζωή του για πολλά χρόνια κρεμόταν από μια κλωστή, εκείνος μέσα του δεν ταλαντεύθηκε ποτέ. Και γέννησε αυτός, χωρίς ρίζες, παρελθόν, χωρίς πραγματικούς γονείς και χωρίς ελπίδα για συνέχεια, μια αγάπη βαθιά και σταθερή. Η αγάπη του για την Καίτη ήταν και ο μόνος λόγος που άξιζε η ζωή του.

Με δύναμη από το παρελθόν

Η απόσταση είναι πάντα μια ασφαλής θέση. Είναι όμως και μια θέση που μας διευκολύνει να μιλήσουμε για το βαθύ, το πανανθρώπινο.

Η συγγραφέας στο μεγαλύτερο μέρος του μυθιστορήματος διαχειρίζεται τη συγκίνησή της. Το ιστορικό πλαίσιο που επέλεξε στην αρχή μου γέννησε ερωτηματικά. Κάτι δεν κόλλαγε στα δικά μου μάτια. Γιατί να διαδραματίζεται εκείνη την περίοδο; Γιατί άλλο ένα μυθιστόρημα που μιλάει για την Κατοχή και τον Εμφύλιο; Τι θέλει να πει με αυτό; Η ίδια πολυταξιδεμένη, νεαρή ερευνήτρια επιλέγει να αφήσει απέξω τις επιστημονικές αποσκευές της και να βουτήξει σε πεδία ιστορίας και πόνου που ακουμπούν όλους τους Έλληνες μεν, αλλά με το κίνδυνο να θεωρηθεί «άνιση», από τη στιγμή που έχουν καταξιωθεί μεγάλοι συγγραφείς ήδη σε αυτό το είδος. Θεωρώ ότι διακινδύνευσε και εκείνη να μπει σε χωράφια πολύπειρων, όπως διακινδυνεύουν και οι ήρωές της. Παίδευσε το γλωσσικό της ιδίωμα, μετέφερε τις ιστορικές σκηνές σαν να είναι παρούσα, σαν να της αφηγείται ένας μυθιστοριογράφος που μιλά βιωματικά. Κάποια στιγμή μου εκμυστηρεύτηκε ότι ήθελε να τοποθετήσει στο μακρινό παρελθόν της ιστορίας έναν έρωτα. Ερμηνεύοντάς της νιώθω ότι ήθελε να αμυνθεί απέναντι στη δική της συγκίνηση. Ήθελε να φορέσει άλλα ρούχα σε κάτι που της ήταν ψυχικά οικείο, να το βαπτίσει αλλιώς, ίσως και να το ξορκίσει. Η απόσταση είναι πάντα μια ασφαλής θέση. Είναι όμως και μια θέση που μας διευκολύνει να μιλήσουμε για το βαθύ, το πανανθρώπινο, την ανάγκη του καθένα από εμάς να βρούμε ακόμα και στους χειρότερους καιρούς, ακόμα και την ώρα που οι σειρήνες ενός πολέμου ουρλιάζουν πάνω από τα κεφάλια μας, τη δύναμη της αγάπης για ένα άλλο πρόσωπο. Να δώσουμε και όχι να πάρουμε. Να μείνουμε πιστοί στην ευθύνη που γεννά το ίδιο το συναίσθημα όταν γεννιέται.

Μεταφερμένη ή όχι στο μακρινό ιστορικό παρελθόν, μεταμφιεσμένη ή γυμνή, η συγγραφέας θεωρώ ότι κατάφερε, ιδίως με τις τελευταίες σελίδες του μυθιστορήματός της, να ακουμπήσει αυτή την εύθραυστη χορδή της συγκίνησης που όλοι νιώθουμε όταν συνειδητοποιούμε πόσο θα θέλαμε στη ζωή μας έστω και για λίγες στιγμές να γίνουμε για τον σύντροφό μας «ο ένας το όνειρο του άλλου».

*Η Μαριαλένα Σπυροπούλου είναι ψυχολόγος και ψυχοθεραπεύτρια.

ΜΑΡΙΑΛΕΝΑ ΣΠΥΡΟΠΟΥΛΟΥ

Νικήτας Δέλτα
Μαριλένα Παπαϊωάννου
Εστία 2013
Σελ. 160, τιμή € 10,00