samarakis-photo

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Δέκα χρόνια μετά τον θάνατό του ο Αντώνης Σαμαράκης (1919 – 2003) επανεκδίδεται από τις εκδόσεις «Ψυχογιός», οι οποίες ξαναφέρνουν στο προσκήνιο το έργο του. Το ζητούμενο όμως είναι αν ο συγγραφέας, που διάνυσε μια πολύ καρποφόρα λογοτεχνική πορεία, μιλάει ακόμα στον σημερινό αναγνώστη κι αν τα έργα του έχουν τη δύναμη να επιβιώσουν μέσα στον 21ο αιώνα, χωρίς τη δυναμική του φυσικού προσώπου που τα επικαιροποιούσε όσο ζούσε.

Το «Ζητείται ελπίς» (1954) ήταν η πρώτη του συλλογή διηγημάτων, ακολούθησε το 1961 το «Αρνούμαι», επίσης διηγήματα, η παραγωγή του κορυφώθηκε με το βραβευμένο «Το λάθος» (1965), ενώ η επανέκδοση των έργων του ολοκληρώνεται με «Το διαβατήριο» (1973), που αποπερατώνει τη γόνιμη περίοδο της συγγραφικής του παραγωγής (παραδόξως απουσιάζει από τη σειρά της επανέκδοσης το «Σήμα κινδύνου», 1958). Εξήντα χρόνια μετά το πρώτο του έργο και σαράντα μετά τα διηγήματα του «Διαβατηρίου» πόση από την υπαρξιστική του πνοή αφήνει σήμερα ο πεζογράφος, που κατηγορήθηκε για δημόσιες σχέσεις και κατά πολλούς τα κείμενά του είναι τόσο στενά συνδεδεμένα με την εποχή του, ώστε να μην μπορούν να αντέξουν στο πέρασμα του χρόνου;

Με αγωνία για έναν καλύτερο κόσμο

Ο Αντώνης Σαμαράκης γράφει το αντιηρωικό έπος του μεταπολεμικού ανθρώπου, απλώς το γράφει σε συνέχειες. Όλοι του οι χαρακτήρες ζουν, λίγο ρεαλιστικά, λίγο καφκικά, το άγχος ενός κόσμου που θα έπρεπε να είναι καλύτερος, αλλά δεν είναι. Και θα όφειλε να είναι καλύτερος, ειδικά στην Ελλάδα, γιατί άφησε πίσω του τον ανθρωποκτόνο Β΄ Παγκόσμιο πόλεμο, άρχισε να προοδεύει τεχνολογικά και οικονομικά, οικοδόμησε πόλεις και οργάνωσε το κράτος. Αλλά, όλα αυτά δεν μπορούν να καλύψουν το ψυχικό κενό που δημιουργήθηκε, τόσο από τις εξωτερικές συνθήκες που δεν είναι όπως ψευδαισθητικά νομίζουμε, όσο και από τις εσωτερικές συγκρούσεις που κάνουν την ψυχή πεδίο αντιμαχόμενων συναισθημάτων.

Ο Αντώνης Σαμαράκης γράφει το αντιηρωικό έπος του μεταπολεμικού ανθρώπου.

Ο συγγραφέας ουρλιάζει με ασθμαίνον ύφος για τα προβλήματα του κόσμου, που ούτε κατ' ελάχιστον δεν λύθηκαν για μεγάλο αριθμό ανθρώπων. Η ειρήνη εξακολουθεί να είναι πλασματική, αφού το ψυχρό κλίμα δεσπόζει σε όλη την υφήλιο, η ανεργία και η ανέχεια ταλανίζουν την αδύναμη Ελλάδα, η μοναξιά έχει αναγορευτεί σε υπ' αριθμόν ένα κίνδυνο για την ψυχική υγεία των ατόμων, η γραφειοκρατία και η μαζοποίηση έρχονται να δημιουργήσουν ανθρώπους άβουλους και ετεροκατευθυνόμενους κ.λπ. Γενικότερα, ο Αντώνης Σαμαράκης βλέπει μια έντονη αντίφαση να διέπει τον μεταπολεμικό κόσμο, ανάμεσα στη διαφαινόμενη και πολλά υποσχόμενη πρόοδο και στη ζοφερή πραγματικότητα, αντίφαση που αναγκάζει τον σημερινό άνθρωπο να ασφυκτικά και να προσπαθεί με απέλπιδες προσπάθειες να ξεφύγει.

Ζειτείται ευθύνη

Τα διηγήματα λοιπόν του συγγραφέα, όπως και «Το λάθος», ενώ είναι πολιτικά και κοινωνικά, ενώ σκιαγραφούν τις συνθήκες της Ελλάδας που προσπαθεί να ορθοποδίσει, αντικατοπτρίζουν περισσότερο το ψυχικό κενό του Νεοέλληνα. Είναι κατά βάση ψυχολογικά, καθώς αρπάζουν την αιωρούμενη απόγνωση του ανθρώπου και τη μετατρέπουν σε μια μικρή ιστορία, δραματικά απλή αλλά, συνάμα, τραγικά αφόρητη.

Μπορεί να φαίνεται διδακτικός, μπορεί να μην εξωραΐζει τον λόγο του, αλλά ο Αντώνης Σαμαράκης εξακολουθεί να είναι επίκαιρος. 

«Το διαβατήριο», που εμφανίστηκε μέσα στη Δικτατορία, συνεχίζει τη μάχη του συγγραφέα με κάθε είδους ολοκληρωτισμούς. Σ' έναν παράλογο κόσμο, όπου κυριαρχεί η αυταρχικότητα και η κρατική χειραγώγηση, μια πλειάδα παράλογες υπηρεσίες, οργανισμοί, νόμοι, διατάξεις, κατηγορίες περιορίζουν την ανθρώπινη ζωή και την βάζουν σε λογοκρατούμενα καλούπια, χωρίς συναίσθημα και ελευθερίες. Η ευθύνη του ανθρώπου πηγάζει από τη συνείδησή του, καθώς όλοι κρύβουμε μέσα μας έναν ήρωα. Ακόμα κι αν δεν είμαστε φύσει επαναστάτες, ακόμα κι αν ζούμε συμβιβασμένοι, ένα μικρό ερέθισμα μπορεί να μας βγάλει από τη νάρκη μας. Ειδικά ο δημιουργός δεν μπορεί να γράφει τέχνη για την τέχνη, αλλά οφείλει να θυσιάσει τη βολή του για τα κοινωνικά προβλήματα που κυριαρχούν γύρω του.

Η γλώσσα του Αντώνη Σαμαράκη είναι απλή, επιτηδευμένα καθημερινή, με επαναλήψεις που απηχούν τις εσωτερικές παλινωδίες του ανθρώπου, που εκφράζουν το λαχάνιασμα μιας ανήσυχης συνείδησης. Τα έργα του είναι πολυφωνικά, αφού στον μονόλογο του πρωταγωνιστή ακούγονται (συνήθως σε καθαρεύουσα) οι φωνές των άλλων, ειδικά του καθεστώτος, της εξουσίας, που προπαγανδίζει την Πρόοδο, την Παραγωγικότητα, την Πειθαρχία, που παιανίζει συνθήματα, που εκδίδει ανακοινωθέντα, που κοινοποιεί αποφάσεις και μεταδίδει διαφημίσεις. Ο λόγος του κεντρικού χαρακτήρα γεμίζει ενδιάθετα με τις φωνές των άλλων, φίλιες ή απειλητικές, που επευφημούν και τις αντιμαχόμενες πλευρές της σκέψης του.

Μπορεί να φαίνεται διδακτικός, μπορεί να μην εξωραΐζει τον λόγο του, αλλά ο Αντώνης Σαμαράκης εξακολουθεί να είναι επίκαιρος. Όχι μόνο επειδή η οικονομική κρίση προσομοιάζει τη σημερινή Ελλάδα με αυτή των μεταπολεμικών δεκαετιών, αλλά και επειδή η κοινωνία δεν έπαψε ποτέ να ζητά λίγο περισσότερη ανθρωπιά, αλληλεγγύη και κοινωνική συνείδηση, τα έργα του Αντώνη Σαμαράκη υποδεικνύουν πόσο η ευθύνη μας πρέπει να καλύπτει έναν ευρύτερο κύκλο από αυτόν της καλοζωισμένης και βολεμένης ζωούλας μας.

ΓΙΩΡΓΟΣ Ν. ΠΕΡΑΝΤΩΝΑΚΗΣ


samarakis-to-lathos-exofylloΤο λάθος
Μυθιστόρημα
Εκδόσεις Ψυχογιός, 2013
Τιμή € 12,20, σελ.248
 politeia-link
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
samarakis-to-diavatirio-exofylloΤο διαβατήριο
Διηγήματα
Εκδόσεις Ψυχογιός, 2013
Τιμή € 11,00, σελ.162

 politeia-link

 

 

 

 

 

 ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΑΝΤΩΝΗ ΣΑΜΑΡΑΚΗ 

 

 

 

 

Ακολουθήστε την boopress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Οδός Μακεδονομάχων» της Αντωνίας Γουναροπούλου (κριτική)

«Οδός Μακεδονομάχων» της Αντωνίας Γουναροπούλου (κριτική)

Για τη συλλογή διηγημάτων της Αντωνίας Γουναροπούλου «Οδός Μακεδονομάχων» (εκδ. Petites Maisons). Κεντρική εικόνα: Πίνακας της © Christine Cousineau.

Της Χριστίνας Μουκούλη

Η παιδική ηλικία είναι κατά τον Piaget η περίοδος κατά την οποία...

«Μικρή εγκυκλοπαίδεια του θανάτου» του Κυριάκου Χαρίτου (κριτική)

«Μικρή εγκυκλοπαίδεια του θανάτου» του Κυριάκου Χαρίτου (κριτική)

Για το βιβλίο του Κυριάκου Χαρίτου «Μικρή εγκυκλοπαίδεια του θανάτου» (εκδ. Στερέωμα). Κεντρική εικόνα: Ο Woody Allen από την ταινία του «Love and death» / «Ο ειρηνοποιός» (1975).

Του Διονύση Μαρίνου

Ο μέγας διαιρέτης. Ο ατελεύτητος του τέλους. Το...

«Να θυμηθώ να παραγγείλω» του Στέλιου Μάινα (κριτική)

«Να θυμηθώ να παραγγείλω» του Στέλιου Μάινα (κριτική)

Για το μυθιστόρημα του Στέλιου Μάινα «Να θυμηθώ να παραγγείλω» (εκδ. Μεταίχμιο).

Του Μάνου Κοντολέων

Γνωστός ηθοποιός ο Στέλιος Μάινας, πριν από δώδεκα χρόνια είχε κάνει μια πρώτη εμφάνιση και στο χώρο της πεζογραφίας με μια συλλογή διηγημάτων – ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Μάνος Κοντολέων: «Η καθαρή λογοτεχνία δεν έχει ηλικιακά όρια, μήτε δημιουργίας μήτε πρόσληψης»

Μάνος Κοντολέων: «Η καθαρή λογοτεχνία δεν έχει ηλικιακά όρια, μήτε δημιουργίας μήτε πρόσληψης»

Συνέντευξη εφ' όλης της ύλης με τον πολυβραβευμένο συγγραφέα Μάνο Κοντολέων.

Του Κ.Β. Κατσουλάρη

Πάνε κιόλας, Μάνο, τρία χρόνια απ’ όταν έκλεισες 40 χρόνια δημιουργικής πορείας στον χώρο της λογοτεχνίας, κι έγινε μάλιστα μια ημερίδα προς τ...

Στην Ινδή Γκιτάντζαλι Σρι το Διεθνές Βραβείο Μπούκερ

Στην Ινδή Γκιτάντζαλι Σρι το Διεθνές Βραβείο Μπούκερ

Η συγγραφέας Γκιτάντζαλι Σρι (Geetanjali Shree) και η μεταφράστρια Daisy Rockwell θα μοιραστούν το χρηματικό έπαθλο των 50,000 λιρών για το «εξαιρετικά διασκεδαστικό και αστείο» βιβλίο «Tomb of Sand» (Τάφος από άμμο). Θα κυκλοφορήσει στα ελληνικά από τις εκδόσεις Καστανιώτη.

Επιμέλεια: Book Press ...

«Προσκόμματα και ποιμαντικές λύσεις για την κατάβαση της αγέλης στον κάμπο σε περίπτωση αντάρας» του Αλέξιου Μάινα (κριτική)

«Προσκόμματα και ποιμαντικές λύσεις για την κατάβαση της αγέλης στον κάμπο σε περίπτωση αντάρας» του Αλέξιου Μάινα (κριτική)

Για την ποιητική συλλογή του Αλέξιου Μάινα «Προσκόμματα και ποιμαντικές λύσεις για την κατάβαση της αγέλης στον κάμπο σε περίπτωση αντάρας» (εκδ. Μικρή Άρκτος). Κεντρική εικόνα: Ο πίνακας του Jean-Michel Basquiat «Εκπεπτωκός άγγελος» (1981).

Της Χλόης Κουτσουμπέλη

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Πίσω από τον ήχο του νερού» της Γεωργίας Τάτση (προδημοσίευση)

«Πίσω από τον ήχο του νερού» της Γεωργίας Τάτση (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη νουβέλα της Γεωργίας Τάτση «Πίσω από τον ήχο του νερού», που θα κυκλοφορήσει στις 6 Ιουνίου από τις εκδόσεις Βακχικόν.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

«Μην ανησυχείς. Μην αισθάνεσαι θλίψη. Έλα, χαμογέλα. Για σένα δεν πέθαν...

«Σπίτια και τάφοι» του Μπερνάρντο Ατσάγα (προδημοσίευση)

«Σπίτια και τάφοι» του Μπερνάρντο Ατσάγα (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Μπερνάρντο Ατσάγα (Bernardo Atzaga) «Σπίτια και τάφοι» (μτφρ. Κώστας Αθανασίου), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 3 Ιουνίου από τις εκδόσεις Εκκρεμές. 

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός ...

«Ο πατέρας δεν μιλούσε γι' αυτά» του Γιάννη Καρκανέβατου (προδημοσίευση)

«Ο πατέρας δεν μιλούσε γι' αυτά» του Γιάννη Καρκανέβατου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Γιάννη Καρκανέβατου «Ο πατέρας δεν μιλούσε γι' αυτά», που θα κυκλοφορήσει τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Εστία.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Μέχρι κάποια ηλικία η μνήμη θυμίζει πατάρι· στοιβάζεις ό,...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

«Σταυροδρόμια», «Σάγκι Μπέιν», «Η υπόσχεση»: Τρία σπουδαία σύγχρονα μυθιστορήματα

«Σταυροδρόμια», «Σάγκι Μπέιν», «Η υπόσχεση»: Τρία σπουδαία σύγχρονα μυθιστορήματα

Το μυθιστόρημα, ακόμη και την τρίτη δεκαετία του 21ου αιώνα, παραμένει το μεγάλο χωνευτήρι της πεζογραφικής φόρμας, ένας αφηγηματικός κόσμος ευρύχωρος και δεκτικός, που έχει τη μοναδική δύναμη να κινεί μεγάλους όγκους αφηγηματικού υλικού και να τους κατανέμει ομαλά μέσα στη διάρκεια μίας ή και πολλών δεκαετιών. ...

Έξι αστυνομικά μυθιστορήματα και ένα δοκίμιο του Όργουελ

Έξι αστυνομικά μυθιστορήματα και ένα δοκίμιο του Όργουελ

Έξι προσφατα αστυνομικά μυθιστορήματα και ένα δοκίμιο του George Orwell. Κλασικό και σύγχρονο βρετανικό, σκανδιναβικό αλλά και μια αυτοέκδοση ελληνικού αστυνομικού μυθιστορήματος μεταξύ των προτάσεων. Κεντρική εικόνα: Εικονογράφηση του Λιθουανού © Karolis Strautniekas.

Της Χίλντας Παπαδημητρίου ...

Πόλεμος στην Ουκρανία: Οκτώ βιβλία για το «πώς φτάσαμε ως εδώ»

Πόλεμος στην Ουκρανία: Οκτώ βιβλία για το «πώς φτάσαμε ως εδώ»

Οκτώ βιβλία που μας βοηθούν να καταλάβουμε, ακόμη και σε καταστάσεις κρίσιμες και τραγικές όπως αυτές που ζούμε σήμερα, «Πώς φτάσαμε ως εδώ». Τα έξι είναι βιβλία ιστορίας, έρευνας και γεωπολιτικής και τα δύο είναι λογοτεχνικά έργα Ουκρανών συγγραφέων. Στην κεντρική εικόνα: Από διαδήλωση στο Βερολίνο την περασμένη Κυ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

14 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Τα βιβλία του χειμώνα: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται (ανανεωμένο)

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών και δοκιμίων από 34 εκδοτικούς οίκους. Επιμέλεια: Κώστας Αγορα

ΦΑΚΕΛΟΙ