alt

Της Έλενας Μαρούτσου*

Λένε πως οι φίλοι είναι η συγγνώμη του Θεού για τους συγγενείς. Στη νουβέλα του Νίκου Ξένιου, «Ένα τριάρι για τον Οιδίποδα», συγγνώμη δεν υπάρχει. Ο Θεός, εξόριστος σαν τον Οιδίποδα, μοιράζει τα χαρτιά του πεπρωμένου όπως πρέπει, δηλαδή στα τυφλά.

Ο Λεωνίδας, ο κεντρικός ήρωας, κρατάει στα χέρια τα χαρτιά που του έλαχαν, μια γυναίκα πρόσφατα εκλιπούσα, μια στοίβα συγγενείς που τον έχουν κυκλώσει σαν πεινασμένα σκυλιά, έναν ρόλο, αυτόν του Οιδίποδα επί Κολωνώ, που τον απαγγέλει με τις ώρες στο μπαλκόνι, και τη Βέρα, μια νεότερή του γυναίκα που κρατάει τα δικά της χαρτιά χαμηλωμένα καθώς ακούει τον Λεωνίδα να της αφηγείται τη ζωή του σε συνέχειες κάθε φορά που τον επισκέπτεται. Χάρη στη Βέρα τον ακούμε κι εμείς. Φλας μπακ ονομάζεται αυτή η τεχνική, αν κι εμένα η λέξη φλας μου θυμίζει πιο πολύ φωτογραφία, μια σειρά από ενσταντανέ, που μας αποκαλύπτει μία μία ο Λεωνίδας, αυτά είναι τα χαρτιά του πεπρωμένου του, που έχει πλέον σχεδόν ολόκληρο παρέλθει.

Κάθε κεφάλαιο της νουβέλας είναι στα μάτια μου και μια φωτογραφία. Ξεφυλλίζοντας το βιβλίο, ξεφυλλίζεις αυτό το παράδοξο, περιπετειώδες και τραγικό οικογενειακό άλμπουμ. Η κάθε φωτογραφία βρίθει προσώπων. Ο Νίκος Ξένιος κάνει ζουμ σε καθένα από αυτά και αναδεικνύει τα παραμορφωμένα, γκροτέσκα τους χαρακτηριστικά, αλλοιωμένα από τη μικροπρέπεια, τον εγωισμό, την απληστία, την κακοήθεια, το ψέμα. Το πρόσωπο του Λεωνίδα, υποφωτισμένο στις περισσότερες από αυτές, παίρνει το νόημά του απ’ τη δραματική αντίθεσή του με τον υπόλοιπο χορό των έξαλλων συγγενών. Πρόκειται για έναν άντρα που τη ζωή του έχει σημαδέψει η αγάπη του μέτρου και μια παλαιάς κοπής κομμουνιστική ηθική. 

Ήρωας εξ αγχιστείας

Ως λογοτεχνικός ήρωας, ο Λεωνίδας παρουσιάζει κατά τη γνώμη μου το εξής ενδιαφέρον: δεν υπηρετεί τα αριστερά του ιδεώδη με την παραφορά και το πάθος που έχουμε συνηθίσει σε ανάλογους λογοτεχνικούς ήρωες της μεταπολεμικής Ελλάδας. Ο Λεωνίδας σπούδασε λογιστής, και κάτι απ’ την ταπεινή στάμπα του λογιστή σφραγίζει όλες του τις κινήσεις. Ο Νίκος Ξένιος αντί να τον επιχρωματίσει με τις δραματικές πινελιές των βασανιστηρίων ή της εξορίας, μας τον παραδίδει ασπρόμαυρο, να διεκδικεί ένσημα, να τα μετράει, να τα εξασφαλίζει για το σωματείο του. Παλαίμαχος πια σήμερα ακολουθεί μια αυστηρή ρουτίνα, παίρνοντας ευλαβικά τα χάπια και τις βιταμίνες του. Κανένα τραγικό μεγαλείο δεν βαραίνει τις πλάτες του. Δεν σκότωσε τον πατέρα του όπως ο Οιδίποδας, δεν πλάγιασε με τη μάνα του, δεν έβγαλε τα μάτια του με τα ίδια του τα χέρια. Γι' αυτό φρόντισαν άλλοι. Τα πλήγματα που έχει δεχθεί, δεν τα έχει δεχθεί από την αναμέτρησή του με το θείο, όπως στις αρχαίες τραγωδίες, αλλά από την πάλη του με το περιβάλλον, όπως στις σύγχρονες.

Και ποιο είναι το περιβάλλον του Λεωνίδα; Το ευρύτερο είναι η μετεμφυλιακή Ελλάδα και μάλιστα η μικροαστική εκδοχή της. Το στενό περιβάλλον του είναι η Μαγδαληνή, μια καλοκάγαθη κι εύπιστη σύζυγος κι οι συγγενείς που κουβαλάει μαζί της, συγγενείς πλέον και του Λεωνίδα, εξ αγχιστείας, με την λέξη εδώ να θυμίζει αγχόνη και άγχος μάλλον, μια που τον έχουν πιάσει απ’ το λαιμό και του κλέβουν την ανάσα.

Μπορεί λοιπόν, ο Λεωνίδας να μην έχει αναμετρηθεί με τη Σφίγγα και να μην έχει γίνει πατροκτόνος κι αιμομίκτης, όμως προς το τέλος της ζωής του, το στήθος του έχει βαρύνει από όσα δεν έχει τόσα χρόνια εξομολογηθεί. Αν όχι τυφλό, ο Νίκος Ξένιος μας τον θέλει με μειωμένη πια όραση, να θυμίζει τον Οιδίποδα. Και συγκεκριμένα τον Οιδίποδα επί Κολωνώ, τον ήρωα που πρόκειται να υποδυθεί στην τελευταία του παράσταση, τον ήρωα της τελευταίας τραγωδίας που έγραψε υπέργηρος πια ο Σοφοκλής. Και τι είναι ο Οιδίποδας επί Κολωνώ; Ένας τυφλός γέρος μετανάστης που, εξαγριωμένος με την εξουσία και τα αρσενικά παιδιά του, τον Πολυνείκη και τον Ετεοκλή, ψάχνει καθοδηγούμενος απ’ την κόρη του την Αντιγόνη τον τόπο όπου θα πεθάνει.

Εδώ, ο συγγραφέας έχει την ωριμότητα να βάλει τον Λεωνίδα όχι να καθρεφτίζεται, αλλά μάλλον να συνομιλεί με τον ήρωα του Σοφοκλή, κρατώντας και φωτίζοντας εκείνες τις πλευρές που θα του χρησιμεύσουν για το πορτρέτο του ήρωά του. Και ποιες είναι αυτές; Πρώτα απ’ όλα η πικρία. Οι γιοι του Οιδίποδα ερίζουν για το θρόνο και την εξουσία, τα δυο παιδιά του Λεωνίδα παλεύουν να του φάνε οικόπεδα και περιουσία. Ενδιαφέρουσα απόκλιση και σε αυτό το σημείο: τα παιδιά του Λεωνίδα είναι υιοθετημένα. Προέρχονται από τον πρώτο γάμο της γυναίκας του της Μαγδαληνής με τον Θάνο, έναν πρώην νταβατζή και κατά συρροή απατεώνα. Από ένα μίγμα αισθήματος καθήκοντος και οίκτου, ο Λεωνίδας τα υιοθετεί για να αποσύρει στο τέλος της νουβέλας την υιοθεσία, ως πράξη θυμού αλλά και δικαιοσύνης, σε συστοιχία με την εξαγριωμένη κατάρα που ρίχνει ο Οιδίποδας στους γιους του στο τέλος της τραγωδίας.

Ο Σοφοκλής και το τέλος

Ενδιαφέρον έχει σε αυτό το σημείο να αναφέρουμε πως ο Σοφοκλής στα τελευταία του ήταν κι αυτός στα δικαστήρια με το γιο του, κι ίσως ο ήρωάς του να έχει μπολιαστεί και με τα δικά του συναισθήματα θυμού και πικρίας. Ίσως λοιπόν ο Λεωνίδας να συνομιλεί εκτός απ’ τον Οιδίποδα και με τον Σοφοκλή, πολλαπλασιάζοντας έτσι το είδωλο του Λεωνίδα μέσα στο άδειο τριάρι του στα Εξάρχεια, πολλαπλασιάζοντας και την ηχώ των στίχων που απαγγέλλει στεντόρεια σαν να τις φωνάζει πάνω από ένα πηγάδι. Γιατί ο Λεωνίδας στο τριάρι του είναι μόνος. Η Μαγδαληνή, αφού χρόνια τη φρόντισε σαν μωρό από τότε που έπαθε Αλτσχάιμερ, έχει φύγει πια απ’ τη ζωή, αφήνοντάς τον με μόνη συντροφιά αυτή της φίλης του της Βέρας που τον επισκέπτεται πού και πού και στην οποία αφηγείται τη ζωή του. Πρόκειται όμως για παρουσία ή για απουσία; Κι εδώ ο συγγραφέας μας επιφυλλάσσει μια έκπληξη, σκάβοντας και βαθαίνοντας ακόμη περισσότερο το χαντάκι που έχει ανοίξει ανάμεσα στον ήρωά του και τον κόσμο. Σκάβοντας και βαθαίνοντας ακόμη περισσότερο το κενό που χωρίζει τη σκηνή απ’ τους θεατές, σαν να είναι αδύνατο αυτοί να συναντηθούν, κι ο μίτος της αφήγησης να κυλάει στο πάτωμα, χωρίς την Αριάδνη και χωρίς τον Θησέα ίσως και χωρίς τον Μινώταυρο, μόνο αυτός ο μίτος, αυτό το κόκκινο κουβάρι που κυλάει στο πάτωμα όπως η ζωή ενός ανθρώπου που φτάνει στο τέλος της.

Άλλωστε κι η τραγωδία του Σοφοκλή για το τέλος μιλάει, για την επικείμενη τελευτή κι ο πιο ισχυρός δεσμός ανάμεσα στον Οιδίποδα και το Λεωνίδα είναι νομίζω αυτός: τα γηρατειά. Όσο ασυμβίβαστοι, δίκαιοι, υπεύθυνοι για τα δεινά τους ή παιχνίδια στα χέρια της Τύχης κι αν είναι οι δυο ήρωες, τους ενώνει η άχαρη ηλικία τους που μυρίζει φθορά και το αναπόδραστο του τέλους. Το τρίτο στάσιμο του Οιδίποδα επί Κολωνώ είναι ίσως ό,τι πιο σκοτεινό έχει γραφτεί στην ελληνική αρχαιότητα για τα γερατειά. Θα σας διαβάσω ένα απόσπασμα σε μετάφραση Δ. Μαρωνίτη.

Όποιος ορέγεται να ζήσει/ κι άλλο, κι άλλο, και δεν του φτάνει/ η μετρημένη του ζωή,/ αυτόν εγώ, μα την αλήθεια,/ τον έχω για πολύ μωρό./ Γιατί οι πολλές ημέρες που μακραίνουν/ φέρνουν τις λύπες πιο κοντά∙/ χαρές δεν πρόκειται να δεις/ όπου η ζωή τραβάει σε μάκρος,/ πέρα απ’ το θεμιτό της μέτρο./ Λυτρωτικός, μ’ όλους ισότιμους,/ όταν σημάνει η ώρα του Άδη,/ προβάλλει ο θάνατος,/ και γράφει τέλος σε γάμους,/ μουσικές, χορούς.

Το να μην έχεις γεννηθεί,/ αυτό είναι το καλύτερο∙/ το δεύτερο καλό, αν έχεις/ γεννηθεί, να πας το γρηγορότερο/ εκεί απ’ όπου βγήκες./ Γιατί, μόλις περάσει η πρώτη νιότη,/ με την ανέμελή της αφροσύνη,/ ποιος, πες μου ποιος μόχθος απέξω μένει;/ ποιος κάματος δεν μπαίνει στη ζωή μας;/ Φθόνος και στάσεις, μαλώματα και μάχες,/ φόνοι∙ και τελευταίο εκείνο το επονείδιστο, /τα γηρατειά∙ άνευρα, άφιλα, ασυντρόφευτα,/ όλου του κόσμου τα χειρότερα/ κακά συγκατοικούν.

Μοίρα κι αυτού του δύστυχου/ τα γηρατειά, όχι δική μου μόνο.

Θα σταθώ σ’ αυτόν τον τελευταίο στίχο: όχι δική μου μόνο. Όχι μόνο του Οιδίποδα. Όχι μόνο του Σοφοκλή. Όχι μόνο του Λεωνίδα. Σ’ αυτό το «όχι δική μου μόνο», βρίσκεται η τραγική ουσία της ύπαρξης αλλά και η παρηγοριά της. Από εκεί παίρνει το νόημά του όχι μόνο αυτό το πολύ ανθρώπινο βιβλίο αλλά και η λογοτεχνία γενικότερα. Κι αν απέναντι στον Λεωνίδα που θυμάται φωναχτά δεν βρίσκεται κανείς, απέναντι απ’ τις σελίδες του βιβλίου είναι πάντα κάποιος ν’ ακούσει για τη ζωή του, την «όχι δική του μόνο».

*Η Έλενα Μαρούτσου είναι συγγραφέας. Το τελευταίο της βιβλίο, η νουβέλα "Το νόημα", κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Κέδρος. Το παραπάνω κείμενο είναι μια συντομευμένη εκδοχή του κειμένου που διαβάστηκε κατά την παρουσίαση του βιβλίου σε εκδήλωση στο Polis Art Cafe, στις 25 Μαΐου 2013.


altΈνα τριάρι για τον Οιδίποδα
Νίκος Ξένιος
Φαρφουλάς 2012
Σελ. 128, τιμή € 11,00

alt

 

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΝΙΚΟΥ ΞΕΝΙΟΥ

 

 



ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Ουρανός απ’ άλλους τόπους, του Σωτήρη Δημητρίου (κριτική)

Ουρανός απ’ άλλους τόπους, του Σωτήρη Δημητρίου (κριτική)

Για το μυθιστόρημα του Σωτήρη Δημητρίου «Ουρανός απ’ άλλους τόπους» (εκδ. Πατάκη). Οικογενειακή φωτογραφία: Άγνωστος δημιουργός  © Λαογραφικό και Εθνολογικό Μουσείο Μακεδονίας-Θράκης.

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Έχετε δει χειροποίητους σεμέδες...

Στη σκοτεινή πλευρά του φεγγαριού, της Έλενας Χουζούρη (κριτική)

Στη σκοτεινή πλευρά του φεγγαριού, της Έλενας Χουζούρη (κριτική)

Για το μυθιστόρημα της Έλενας Χουζούρη «Στη σκοτεινή πλευρά του φεγγαριού – Μια παλιά ιστορία» (εκδ. Πατάκη). Στην κεντρική εικόνα, αστυνομικοί μεταφέρουν νεκρό τον Μιχάλη Πρέκα, στην Καλογρέζα, την 1η Οκτωβρίου του 1987. 

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

...
Οδοντόκρεμα με χλωροφύλλη, του Η.Χ. Παπαδημητρακόπουλου: Η λεπτουργία της αφήγησης

Οδοντόκρεμα με χλωροφύλλη, του Η.Χ. Παπαδημητρακόπουλου: Η λεπτουργία της αφήγησης

Για την επανέκδοση της πρώτης συλλογής διηγημάτων του Η.Χ. Παπαδημητρακόπουλου «Οδοντόκρεμα με χλωροφύλλη» (εκδ. Κίχλη).

Της Διώνης Δημητριάδου

Έχουν περάσει πολλά χρόνια από τότε που πρωτοεμφανίστηκαν (Τραμ, 1973) τα έντεκα μικρά διηγήματα (γραμμ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

5 λεπτά με τον Γρηγόρη Καλαϊτζή

5 λεπτά με τον Γρηγόρη Καλαϊτζή

Πέντε λεπτά με έναν συγγραφέα. Σήμερα, ο Γρηγόρης Καλαϊτζής με αφορμή το δίτομο βιβλίο του «fiction black - 3 Iστορίες».

Επιμέλεια: Book Press

Πώς ξεκινήσατε να γράφετε το βιβλίο σας; Θυμάστε το αρχικό ερέθισμα; ...

Θέατρο στη Στέγη: Ο ελληνικός «Παράδεισος» της Κατερίνας Γιαννοπούλου

Θέατρο στη Στέγη: Ο ελληνικός «Παράδεισος» της Κατερίνας Γιαννοπούλου

Η παράσταση «Παράδεισος» του Αυστριακού συγγραφέα Thomas Köck, σε σκηνοθεσία Κατερίνας Γιαννοπούλου, θα παρουσιαστεί στη Μικρή Σκηνή της Στέγης του Ιδρύματος Ωνάση από 29 Οκτωβρίου μέχρι και 7 Νοεμβρίου. 

Επιμέλεια: Book Press

Η Κατ...

Ο Φραντς Κάφκα στο εργαστήρι του Αλέξανδρου Κυπριώτη

Ο Φραντς Κάφκα στο εργαστήρι του Αλέξανδρου Κυπριώτη

Μεταφραστές και επιμελητές αποκαλύπτουν τις διαδρομές μέσα από τις οποίες προσέγγισαν τη γλώσσα, το ύφος ή και την οικονομία ενός βιβλίου και μοιράζονται μαζί μας τα μυστικά του εργαστηρίου τους. Φιλοξενούμενος, ο μεταφραστής Αλέξανδρος Κυπριώτης, με αφορμή τη δίγλωσση έκδοση του αφηγήματος του Franz Kafka «Ο Μπλούμ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Χωρίς πυξίδα, της Χριστίνας Πουλίδου (προδημοσίευση)

Χωρίς πυξίδα, της Χριστίνας Πουλίδου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Χριστίνας Πουλίδου «Χωρίς πυξίδα», που θα κυκλοφορήσει στις 27 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΣ 2025

«Βρομοκατάσταση» συνόψισε ο Μορ...

Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες, του Δημήτρη Ινδαρέ (προδημοσίευση)

Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες, του Δημήτρη Ινδαρέ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Δημήτρη Ινδαρέ «Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες. Με αφορμή ένα δημοτικό τραγούδι του Μοριά», το οποίο κυκλοφορεί τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Εστία.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ι. ΠΗΓΕΣ ΚΑΙ ΡΙΖΕΣ

...
Πράκτορας Σόνυα, του Μπεν Μακιντάιρ (προδημοσίευση)

Πράκτορας Σόνυα, του Μπεν Μακιντάιρ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Ben Macintyre «Πράκτορας Σόνυα: Η κατάσκοπος που έκλεψε τα σχέδια της ατομικής βόμβας» (μτφρ. Γιώργος-Ίκαρος Μπαμπασάκης), το οποίο κυκλοφορεί στις 13 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

Είκοσι χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από τα γεγονότα που μας εισήγαγαν στον 21ο αιώνα. Ήταν η μεγαλύτερη και πιο σοκαριστική αλληλουχία τρομοκρατικών ενεργειών που έγινε ποτέ, με μερικά λεπτά διαφορά: οι επιθέσεις στους Δίδυμους Πύργους στη Νέα Υόρκη, και στο Πεντάγωνο στην Ουάσιγκτον, την 11η Σεπτεμβρίου του 2001. Α...

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Οι περισσότεροι από τα τίτλους που παρουσιάζονται εδώ έφτασαν στα χέρια μας πολύ πρόσφατα. Πρόκειται για ενδιαφέροντα βιβλία που στην πλειονότητά τους πέρασαν «κάτω από τα ραντάρ» των βιβλιοπροτάσεων για το καλοκαίρι. Ιδού μερικά από τα καλύτερα. 

Ε...

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα βιβλία ιστορίας, εθνολογίας, σύγχρονων οικονομικών και κοινωνικών ζητημάτων για τους εναπομείναντες στην πόλη αλλά και για όσους ακόμη αναζητούν βιβλία για τις διακοπές τους που να αξίζουν το βάρος τους.

Του Γιώργου Σιακαντάρη

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

25 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

1ο Βραβείο Λογοτεχνικής Μετάφρασης ΛΕΑ

Ένα νέο βραβείο για τη μεταφρασμένη λογοτεχνία από ισπανικά, πορτογαλικά και καταλανικά στα ελληνικά είναι γεγονός. Διαβάστε τη βραχεία λίστα των υποψηφίων πρ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ

ΞΕΧΩΡΙΣΑΜΕ

ΝΑ ΑΛΛΟ ΕΝΑ