lenin-sculpture

Του Στρατή Χαβιαρά 

Μύθος και μεταφυσική*

Στο αφτί του βιβλίου, το βιογραφικό σημείωμα της συγγραφέως, δυο προτάσεις όλο κι όλο, ψιθυρίζει, «Η Μέμη Κατστώνη είναι εκπαιδευτικός και μεταφράστρια. Τόσα χρόνια έγραφε για τους μαθητές της, είπε να γράψει και για τους μαθημένους.» Σπάνιο, δυο σύντομες προτάσεις σαν αυτές να λένε τόσα πολλά: Έτσι και οι 27 ιστορίες που ακολουθούν, γραμμένες με πυκνότητα υφής και οικονομία, εντυπώνονται με μια ευρηματικότητα και αμεσότητα που ξαφνιάζει. 

Το να είσαι εκπαιδευτικός, σημαίνει βέβαια ότι έχεις κάποια παρακαταθήκη από πολύτιμες εμπειρίες ζωής και γνώσεις σε βάθος, που αξίζει να μεταδοθούν και να διαδοθούν. Ο μαθητευόμενος μαθαίνει από τον δάσκαλο, και ο δάσκαλος εκπαιδεύεται παραπέρα, ακούγοντας το εαυτό του να διδάσκει, και τον μαθητευόμενο να διδάσκεται.

Διαβάζω από το σταθμό Άγιος Αντώνιος: «Είμαι μια νυχτερίδα κρεμασμένη ανάποδα στο σκοτάδι και ξέρω πως είμαι κρεμασμένη ανάποδα μέσα στο σκοτάδι γιατί το σκοτάδι έχει ήχο χνουδωτό σαν τα φτερά μου και ξέρω πως είμαι μια νυχτερίδα γιατί είμαι μέσα μου και το μέσα μου έχει ήχο πνιχτό σαν το αίμα μου.»

Ακούγοντας τη δασκάλα Μέμη Κατσώνη να διδάσκεται, ο δάσκαλος στο εργαστήρι δημιουργικής γραφής παραδέχεται δημοσία ότι η πρωτοεμφανιζόμενη τον έμαθε περισσότερα πράγματα από αυτά που τη δίδαξε εκείνος. Δεν τον άκουσα να επιστρέφει τα δίδακτρα. Πόσο μάλλον να πληρώνει τα ρέστα. Αν μη τι άλλο, η λεπτομέρεια αυτή δίνει μια έμμεση απάντηση στην καθ’ όλα δικαιολογημένη ερώτηση, γιατί η Μέμη Κατσώνη δε βιάστηκε καθόλου να ξεπετάξει το πρώτο βιβλίο της, όπως τόσοι άλλοι.

Όσο για τη Μέμη Κατσώνη τη μεταφράστρια, είναι αποδεδειγμένο ότι το πιο αποτελεσματικό εργαστήρι τέχνης του γραπτού λόγου είναι εκείνο της μεταγραφής ενός αξιόλογου βιβλίου από τη μια γλώσσα στην άλλη. Μετάφραση σημαίνει να είσαι σε θέση να χωρέσεις τα πόδια σου στα παπούτσια του άλλου, κι ας είναι στενότερα. Για την ακρίβεια, μετάφραση είναι να χωρέσεις και τα δυο σου πόδια σε ένα παπούτσι.

Οι ιστορίες στη συλλογή Ο Λένιν στον Άγιο Αντώνιο, αποτελούν παρακαταθήκη σύγχρονων «πολιτικών» και πνευματικών εμπειριών, απ’ όπου πηγάζουν οι θεματικές επιλογές ή εμμονές της συγγραφέως και μια υπερσύγχρονη γραφή από τη σκοπιά του ύφους και γενικότερα της αισθητικής επεξεργασίας του υλικού.

Ο Λένιν στον Άγιο Αντώνιο: από το Σιδηροδρομικό σταθμό τού Ελσίνκι στο σταθμό όχι της Μόσχας ή της Αγίας Πετρούπολης, αλλά του Μετρό τού Αγίου Αντωνίου: Μετακίνηση, μετάθεση, μεταφορά. Στο βιβλίο αυτό, μεταφυσική, μεταμοντερνισμός, μεταfiction – με όλα τα απροσδόκητα, ζοφερά ή ευτράπελα και οπωσδήποτε δραματικά επακόλουθα.

Γραφή αυθόρμητη και πλήρως συνειδητοποιημένη, εκ πρώτης όψεως γλωσσοκεντρική (λεξιλόγιο διαχρονικά χλιδάτο πλην ελλειπτικό ), στο κάθε κομμάτι συναντά κανείς μοτίβα τού συλλογικού ασυνείδητου, αναφορές σε συγγραφείς και κείμενα (όπως για παράδειγμα τον John Coetze και την ηρωίδα του, Elizabeth Costello), επιπλέον νύξεις για τη διαδικασία και το βίωμα της τέχνης του γραπτού λόγου. Η Μέμη Κατσώνη κάνει μακροβούτι ενώ άλλοι τσαλαβουτάνε ψάχνοντας σανίδα σωτηρίας και τη βρίσκουν βρεγμένη.

Εντύπωση μού έκανε το πρώτο κιόλας διήγημα, «Το αίνιγμα της άφιξης» το οποίο, αν δεν κάνω λάθος, λειτουργεί και σαν ξεναγός στο μυστήριο και θαυμαστό κόσμο της Μέμης Κατσώνη:

Διαβάζω: «Ένας μαυροντυμένος πολίτης βαδίζει σκυφτός και τον ακολουθώ, θα έπρεπε να θυμάμαι τη γλώσσα του αλλά δεν ανακαλώ παρά οσμές, νομίζω πως η μνήμη με έχει εγκαταλείψει· κι όμως οι λέξεις φτάνουν στην ώρα τους, γλιστρούν από τα χείλη μου επίπεδες. Ζητώ την πύλη.»

Ποιος διάβασε και δε θυμάται, ανεξίτηλα, το «Μπροστά στην πύλη» του Φραντς Κάφκα. Η συγγραφέας τού «Αινίγματος της άφιξης» ψάχνει την πύλη και ο σκυφτός, μαυροντυμένος ξεναγός της θα την οδηγήσει αλάνθαστα ως εκεί. Αλλά από κει και πέρα; Το ουσιωδέστερο ζητούμενο, θα της επιτραπεί η είσοδος; Σασπένς, σασπένς, ώσπου να δώσει ο αναγνώστης ο ίδιος την απάντηση – αν τη δώσει.

Γραφή από μία άποψη μεταφυσική, όπως στη ζωγραφική τού de Chirico (το όνομα του οποίου αναφέρεται κιόλας στο ίδιο αφήγημα, αλλά και τού Carra’, τού de Pisis, του Campigli και τού Morandi μεταξύ άλλων. Μεταφυσική, όχι αναγκαστικά όπως στο λεγόμενο «επέκεινα» – αν και σε αρκετά κομμάτια ο Λένιν, και όχι μόνο, είναι επαρκώς νεκροί – αλλά μεταφυσική από τη σκοπιά μιας ομολογουμένως αφύσικης, μυστήριας, ζοφερής, απειλητικής, ή και φαιδρής ακόμη ατμόσφαιρας και ενός τρομακτικού «αδειάσματος» τού χώρου γύρω απ’ τον αλλοτριωμένο άνθρωπο. Παρεμπιπτόντως, χάρη στην αντιπαράθεση ετερόκλιτων χαρακτήρων, αντικειμένων ή συμβόλων, αποκαλύπτονται απροσδόκητα μυστικά νοήματα. Υποθέτω ότι αυτή η αντιπαράθεση αν όχι σύγκρουση εννοιών και ο συντονισμός τού απομένοντος, ευθύνονται και για την επίδραση που είχε η μεταφυσική ζωγραφική στο υπερρεαλιστικό κίνημα.

Θα συμφωνήσω ωστόσο με τον Κώστα Κατσουλάρη εκεί που γράφει, στο οπισθόφυλλο, ότι «τα πλάσματα που ενοικούν στα διηγήματα της Μέμης Κατσώνη είναι αρκούντος φασματικά και ρευστά ώστε να ακυρώνουν κάθε απόπειρα μονοδιάστατης ανάγνωσης τους».

Η υφή στη θέαση και την αφή της, είναι όντως πολυδιάστατη. Παιδί του αιώνα της, η συγγραφέας δε θα μπορούσε να είναι λιγότερο πληροφορημένη από τις μεγάλες καινοτομίες στην τέχνη του 20ου αιώνα, για να αναπτύξει το προσωπικό της ιδίωμα στην πεζογραφία, έχοντας με το παραπάνω προετοιμαστεί θεωρητικά, ιδιοσυγκρασιακά και εμπειρικά. Ταλέντο γνήσιο, ασκημένο, πλήρες ιδεών – κανείς αναρωτιέται γιατί πήρε στη Μέμη Κατσώνη τόσον καιρό να ενδώσει, να εκδοθεί. Λένε πως το καλό κρασί θέλει χρόνο και ζύμωση πριν ενηλικιωθεί.

Μερικά από τα διηγήματα στη συλλογή είναι σαν τα γλυπτά που κοσμούν τους σταθμούς τού Μετρό. Άλλα έχουν μια ονειρική ή εφιαλτική αύρα και μια αμεσότητα που εκπλήσσει. Η οικονομία των λέξεων πότε αποσκοπεί στην ακρίβεια της έκφρασης και πότε την υπονομεύει, αρνούμενη να χειραγωγήσει το πηλίκο.

Άλλα διηγήματα δανείζονται σχήματα λόγου απ’ τον προφορικό και κλείνουν με απροσδόκητες ατάκες, ένα τους είναι ημερολογιακό, δύο ανεκδοτολογικά, άλλο ένα, από τα πιο πρωτότυπα νομίζω, έχει αποδοθεί σε διάλογο ανάμεσα σε δυο μαλάκες (έτσι αποκαλούν ο ένας τον άλλο όπως μεταφορικά τουλάχιστον είναι) και το φάντασμα του Λένιν – όλοι τους εγκλωβισμένοι σ΄ένα βαγόνι τού Μετρό.

Όμως στην ιστορία αυτή παρεμβαίνει και ο κατάσκοπος της σης απληστίας, η αφηγηματική «μύγα στον τοίχο», η αθέατη μάρτυς που χωρίς πρόσβαση στις σκέψεις και στα συναισθήματα των ηρώων, επαναλαμβάνει, καταγράφοντας, τίποτα άλλο απ’ ό,τι βλέπει και ό,τι ακούει. Μόνο που η «μύγα» εδώ δεν είναι μύγα:

«Είμαι μια νυχτερίδα,» λέει στην τελευταία από τις 5 παρεμβάσεις της, και η νυχτερίδα αυτή μπορεί να ειδωθεί και σαν μία από τις μάσκες της συγγραφέως: «Είμαι μια νυχτερίδα με σπασμένο φτερό που πονάει και ξέρω πως είμαι μια νυχτερίδα με σπασμένο φτερό που πονάει γιατί ο πόνος έχει ήχο σπασμένο σαν το φτερό μου κι αυτοί οι δυο είναι νεκροί κι εγώ ξέρω πως είναι νεκροί γιατί έχουν ήχο ίσιο σαν τις γραμμές κι αυτοί δεν ξέρουν πως είναι νεκροί γιατί νομίζουν πως είναι μέσα όταν είναι έξω και νομίζουν πως είναι έξω όταν είναι μέσα και τώρα είναι μέσα κι εγώ ξέρω πως είναι μέσα κι είναι νεκροί γιατί τους ακουμπάω με το φτερό μου. Είμαι μια νυχτερίδα που ξέρει για τούς άλλους αυτά που οι έξω δεν ξέρουν για τους άλλους, γιατί οι έξω δεν ξέρουν πως όλοι είναι νεκροί μέσα στο μετρό.»

Η συλλογή διηγημάτων της Μέμης Κατσώνη, Ο Λένιν στον Άγιο Αντώνιο, είναι γραμμένη εν σοφία και διαβάζεται ευχάριστα – πλην δι’ ελέου και τρόμου.

memiΟ Λένιν στον Άγιο Αντώνιο
Μέμη Κατσώνη
Γαβριηλίδης 2012

politeia_order

 

 

 

 

 

 

 

 

* Το κείμενο αυτό διαβάστηκε στο πλαίσιο παρουσίασης του βιβλίου στον Γαβριηλίδη, στις 9 Ιανουαρίου 2013. 

 

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Τηρούμενες αναλογίες» της Πόπης Φιρτινίδου (κριτική) – Ζωντανές ανταποκρίσεις από την ηλικία της ήττας

«Τηρούμενες αναλογίες» της Πόπης Φιρτινίδου (κριτική) – Ζωντανές ανταποκρίσεις από την ηλικία της ήττας

Για τη συλλογή διηγημάτων της Πόπης Φιρτινίδου «Τηρούμενες αναλογίες» (Εκδόσεις των Συναδέλφων). Κεντρική εικόνα: Πίνακας από τον Αργυρό Ουμβέρτο (1884 - 1963) με τίτλο «Ο παππούς» (1912) / Εθνική Πινακοθήκη.

Γράφει ο Γιώργος Ν. Περαντωνάκης

Η ψυχολογί...

«De Mysteriis» του Χρυσόστομου Τσαπραΐλη (κριτική) – black metal μυστήρια στην ελληνική επαρχία

«De Mysteriis» του Χρυσόστομου Τσαπραΐλη (κριτική) – black metal μυστήρια στην ελληνική επαρχία

Για τη συλλογή διηγημάτων του Χρυσόστομου Τσαπραΐλη «De Mysteriis» (εκδ. Αντίποδες), εμπνευσμένη από τους στίχους της black metal μουσικής των Mayhem.

Γράφει ο Σόλωνας Παπαγεωργίου

Pagan fears / The past is alive /&nbs...

«Ο Θεός φταίει, που έκανε τον κόσμο τόσο ωραίο» του Βαγγέλη Ραπτόπουλου (κριτική) –  Αλληγορίες από τον Καζαντζάκη

«Ο Θεός φταίει, που έκανε τον κόσμο τόσο ωραίο» του Βαγγέλη Ραπτόπουλου (κριτική) – Αλληγορίες από τον Καζαντζάκη

Για το βιβλίο του Βαγγέλη Ραπτόπουλου «Ο Θεός φταίει, που έκανε τον κόσμο τόσο ωραίο. Αλληγορίες από τον Καζαντζάκη» (εκδ. Κέδρος).

Γράφει η Γεωργία Κακούρου–Χρόνη

Αναλογίζομαι πολλές φορές τον διάλογό μου με φίλο...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Βιβλιοπαραγωγή 2023: 11.285 τίτλοι χώρεσαν (;) στους πάγκους και στις οθόνες μας

Βιβλιοπαραγωγή 2023: 11.285 τίτλοι χώρεσαν (;) στους πάγκους και στις οθόνες μας

Πόσα βιβλία εκδόθηκαν το 2023 και ποια κατηγορία προηγείται; Εξακολουθεί η λογοτεχνία να κρατάει τα σκήπτρα; Ποια είναι η μέση τιμή ενός βιβλίου και τι γίνεται με τις αυτοεκδόσεις; Τα στοιχεία που δημοσιοποίησε πρόσφατα ο ΟΣΔΕΛ από την osdelnet δίνουν πολλές απαντήσεις για τάσεις και παθολογίες στο χώρο του βιβλίου....

Διεθνής κατακραυγή: διώκεται από τις αρχές της Ινδίας η συγγραφέας Αρουντάτι Ρόι για δηλώσεις που έκανε το... 2010

Διεθνής κατακραυγή: διώκεται από τις αρχές της Ινδίας η συγγραφέας Αρουντάτι Ρόι για δηλώσεις που έκανε το... 2010

Η Αρουντάτι Ρόι [Arundhati Roy], συγγραφέας μεταξύ άλλων του βιβλίου «Ο θεός των μικρών πραγμάτων» (μτφρ. Μρία Αγγελίδου, εκδ. Ψυχογιός), που κέρδισε το Booker το 1997, είναι σφοδρή πολέμια της κυβέρνησης Μόντι. Πριν από 14 χρόνια είχε ταχθεί υπέρ της ανεξαρτησίας του Κασμίρ και τώρα, έπειτα από τόσα χρόνια, κινήθηκ...

«Ελευθέριος Βενιζέλος, ο ''Αρχηγός της Φυλής'', ο ''Λυτρωτής των Αλύτρωτων''» της Σοφίας Ηλιάδου-Τάχου (κριτική) – Νέα στοιχεία για τη δράση του Κρητικού πολιτικού

«Ελευθέριος Βενιζέλος, ο ''Αρχηγός της Φυλής'', ο ''Λυτρωτής των Αλύτρωτων''» της Σοφίας Ηλιάδου-Τάχου (κριτική) – Νέα στοιχεία για τη δράση του Κρητικού πολιτικού

Για το βιβλίο της Σοφίας Ηλιάδου-Τάχου «Ελευθέριος Βενιζέλος. Ο ''Αρχηγός της Φυλής'', ο ''Λυτρωτής των Αλυτρώτων''. Μέσα από τα αρχεία της Επιτροπής Εθνικής Αμύνης Κωνσταντινουπόλεως (1920-1922)» (εκδ. Gutenberg). 

Γράφει ο Σήφης Μπουζάκης

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Συμπληγάδες αξιών» του Μηνά Στραβοπόδη (προδημοσίευση)

«Συμπληγάδες αξιών» του Μηνά Στραβοπόδη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Μηνά Στραβοπόδη «Συμπληγάδες αξιών» το οποίο κυκλοφορεί στις 21 Ιουνίου από τις εκδόσεις Αρμός.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ναι, το ξέρω! Δεν έπρεπε να σκοτώσω. Μα έπρεπε να σκοτώσω. Ξέρω, δεν είνα...

«Μικρές δοκιμές» του Αντώνη Μακρυδημήτρη (προδημοσίευση)

«Μικρές δοκιμές» του Αντώνη Μακρυδημήτρη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του ομότιμου καθηγητή ΕΚΠΑ Αντώνη Μακρυδημήτρη «Μικρές δοκιμές», το οποίο θα κυκλοφορήσει το επόμενο διάστημα από τις εκδόσεις Νίκας.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Το μείζον πρόβλημα στην εποχή μας έχει ...

«Αποστολή στο Βερολίνο» του Λεν Ντέιτον (προδημοσίευση)

«Αποστολή στο Βερολίνο» του Λεν Ντέιτον (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το κατασκοπικό μυθιστόρημα του Λεν Ντέιτον [Len Deighton] «Αποστολή στο Βερολίνο» (μτφρ. Αντώνης Καλοκύρης), το οποίο κυκλοφορεί αυτές τις μέρες από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

«Μάλλον φέρνουν κ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Αδικημένη κουίρ λογοτεχνία: 8 βιβλία που δεν διαβάστηκαν όσο τους αξίζει

Αδικημένη κουίρ λογοτεχνία: 8 βιβλία που δεν διαβάστηκαν όσο τους αξίζει

Υπάρχουν βιβλία που τυχαίνει να συμπίπτουν με πολυαναμενόμενες εκδόσεις, δεν μπαίνουν στο οπτικό πεδίο του κοινού ή πολλές φορές μένουν στη σκιά πολύ δημοφιλών τίτλων με παρόμοια θεματική. Το ίδιο συμβαίνει και με τα κουίρ βιβλία. Κάποια ακούγονται και διαβάζονται περισσότερο από άλλα. Σήμερα, λοιπόν, ημέρα εορτασμο...

Πατέρας και γιος: 5 σπουδαία μυθιστορήματα για μια δύσκολη σχέση

Πατέρας και γιος: 5 σπουδαία μυθιστορήματα για μια δύσκολη σχέση

Σύμμαχοι, ενίοτε κι αντίπαλοι. Αγαπημένοι, μα κάποιες φορές σε άλλο μήκος κύματος. Με αφορμή την Ημέρα του Πατέρα (16 Ιουνίου) επιλέξαμε πέντε βιβλία που βρίσκονται σε κυκλοφορία και αναδεικνύουν την πολυπλοκότητα και την ουσιαστική δύναμη που φέρει ο πατέρας ως ρόλος και ως υπόσταση. Κεντρική εικόνα: ο Φίλιπ Ροθ με...

10 κλασικά λογοτεχνικά έργα που έφεραν στο φως τη ΛΟΑΤΚΙ+ εμπειρία

10 κλασικά λογοτεχνικά έργα που έφεραν στο φως τη ΛΟΑΤΚΙ+ εμπειρία

Τα τελευταία χρόνια, η κουίρ λογοτεχνία έχει ανανεωθεί με σύγχρονους εκπροσώπους όπως ο Όσεαν Βουόνγκ ή η Κάρμεν Μαρία Ματσάδο. Εάν αναζητούσαμε, όμως, τις βάσεις ενός κουίρ λογοτεχνικού Κανόνα θα έπρεπε να πάμε πιο πίσω, σε κάποια βιβλία καθοριστικά για την ομοερωτική λογοτεχνία αλλά και για τη λογοτεχνία γενικότερ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

15 Δεκεμβρίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2023

Mυθιστορήματα, νουβέλες, διηγήματα, ποιήματα: Επιλογή 100 βιβλίων, ελληνικών και μεταφρασμένων, από τη βιβλιοπαραγωγή του 2023. Επιλογή: Συντακτική ομάδα της Book

ΦΑΚΕΛΟΙ