lenin-sculpture

Του Στρατή Χαβιαρά 

Μύθος και μεταφυσική*

Στο αφτί του βιβλίου, το βιογραφικό σημείωμα της συγγραφέως, δυο προτάσεις όλο κι όλο, ψιθυρίζει, «Η Μέμη Κατστώνη είναι εκπαιδευτικός και μεταφράστρια. Τόσα χρόνια έγραφε για τους μαθητές της, είπε να γράψει και για τους μαθημένους.» Σπάνιο, δυο σύντομες προτάσεις σαν αυτές να λένε τόσα πολλά: Έτσι και οι 27 ιστορίες που ακολουθούν, γραμμένες με πυκνότητα υφής και οικονομία, εντυπώνονται με μια ευρηματικότητα και αμεσότητα που ξαφνιάζει. 

Το να είσαι εκπαιδευτικός, σημαίνει βέβαια ότι έχεις κάποια παρακαταθήκη από πολύτιμες εμπειρίες ζωής και γνώσεις σε βάθος, που αξίζει να μεταδοθούν και να διαδοθούν. Ο μαθητευόμενος μαθαίνει από τον δάσκαλο, και ο δάσκαλος εκπαιδεύεται παραπέρα, ακούγοντας το εαυτό του να διδάσκει, και τον μαθητευόμενο να διδάσκεται.

Διαβάζω από το σταθμό Άγιος Αντώνιος: «Είμαι μια νυχτερίδα κρεμασμένη ανάποδα στο σκοτάδι και ξέρω πως είμαι κρεμασμένη ανάποδα μέσα στο σκοτάδι γιατί το σκοτάδι έχει ήχο χνουδωτό σαν τα φτερά μου και ξέρω πως είμαι μια νυχτερίδα γιατί είμαι μέσα μου και το μέσα μου έχει ήχο πνιχτό σαν το αίμα μου.»

Ακούγοντας τη δασκάλα Μέμη Κατσώνη να διδάσκεται, ο δάσκαλος στο εργαστήρι δημιουργικής γραφής παραδέχεται δημοσία ότι η πρωτοεμφανιζόμενη τον έμαθε περισσότερα πράγματα από αυτά που τη δίδαξε εκείνος. Δεν τον άκουσα να επιστρέφει τα δίδακτρα. Πόσο μάλλον να πληρώνει τα ρέστα. Αν μη τι άλλο, η λεπτομέρεια αυτή δίνει μια έμμεση απάντηση στην καθ’ όλα δικαιολογημένη ερώτηση, γιατί η Μέμη Κατσώνη δε βιάστηκε καθόλου να ξεπετάξει το πρώτο βιβλίο της, όπως τόσοι άλλοι.

Όσο για τη Μέμη Κατσώνη τη μεταφράστρια, είναι αποδεδειγμένο ότι το πιο αποτελεσματικό εργαστήρι τέχνης του γραπτού λόγου είναι εκείνο της μεταγραφής ενός αξιόλογου βιβλίου από τη μια γλώσσα στην άλλη. Μετάφραση σημαίνει να είσαι σε θέση να χωρέσεις τα πόδια σου στα παπούτσια του άλλου, κι ας είναι στενότερα. Για την ακρίβεια, μετάφραση είναι να χωρέσεις και τα δυο σου πόδια σε ένα παπούτσι.

Οι ιστορίες στη συλλογή Ο Λένιν στον Άγιο Αντώνιο, αποτελούν παρακαταθήκη σύγχρονων «πολιτικών» και πνευματικών εμπειριών, απ’ όπου πηγάζουν οι θεματικές επιλογές ή εμμονές της συγγραφέως και μια υπερσύγχρονη γραφή από τη σκοπιά του ύφους και γενικότερα της αισθητικής επεξεργασίας του υλικού.

Ο Λένιν στον Άγιο Αντώνιο: από το Σιδηροδρομικό σταθμό τού Ελσίνκι στο σταθμό όχι της Μόσχας ή της Αγίας Πετρούπολης, αλλά του Μετρό τού Αγίου Αντωνίου: Μετακίνηση, μετάθεση, μεταφορά. Στο βιβλίο αυτό, μεταφυσική, μεταμοντερνισμός, μεταfiction – με όλα τα απροσδόκητα, ζοφερά ή ευτράπελα και οπωσδήποτε δραματικά επακόλουθα.

Γραφή αυθόρμητη και πλήρως συνειδητοποιημένη, εκ πρώτης όψεως γλωσσοκεντρική (λεξιλόγιο διαχρονικά χλιδάτο πλην ελλειπτικό ), στο κάθε κομμάτι συναντά κανείς μοτίβα τού συλλογικού ασυνείδητου, αναφορές σε συγγραφείς και κείμενα (όπως για παράδειγμα τον John Coetze και την ηρωίδα του, Elizabeth Costello), επιπλέον νύξεις για τη διαδικασία και το βίωμα της τέχνης του γραπτού λόγου. Η Μέμη Κατσώνη κάνει μακροβούτι ενώ άλλοι τσαλαβουτάνε ψάχνοντας σανίδα σωτηρίας και τη βρίσκουν βρεγμένη.

Εντύπωση μού έκανε το πρώτο κιόλας διήγημα, «Το αίνιγμα της άφιξης» το οποίο, αν δεν κάνω λάθος, λειτουργεί και σαν ξεναγός στο μυστήριο και θαυμαστό κόσμο της Μέμης Κατσώνη:

Διαβάζω: «Ένας μαυροντυμένος πολίτης βαδίζει σκυφτός και τον ακολουθώ, θα έπρεπε να θυμάμαι τη γλώσσα του αλλά δεν ανακαλώ παρά οσμές, νομίζω πως η μνήμη με έχει εγκαταλείψει· κι όμως οι λέξεις φτάνουν στην ώρα τους, γλιστρούν από τα χείλη μου επίπεδες. Ζητώ την πύλη.»

Ποιος διάβασε και δε θυμάται, ανεξίτηλα, το «Μπροστά στην πύλη» του Φραντς Κάφκα. Η συγγραφέας τού «Αινίγματος της άφιξης» ψάχνει την πύλη και ο σκυφτός, μαυροντυμένος ξεναγός της θα την οδηγήσει αλάνθαστα ως εκεί. Αλλά από κει και πέρα; Το ουσιωδέστερο ζητούμενο, θα της επιτραπεί η είσοδος; Σασπένς, σασπένς, ώσπου να δώσει ο αναγνώστης ο ίδιος την απάντηση – αν τη δώσει.

Γραφή από μία άποψη μεταφυσική, όπως στη ζωγραφική τού de Chirico (το όνομα του οποίου αναφέρεται κιόλας στο ίδιο αφήγημα, αλλά και τού Carra’, τού de Pisis, του Campigli και τού Morandi μεταξύ άλλων. Μεταφυσική, όχι αναγκαστικά όπως στο λεγόμενο «επέκεινα» – αν και σε αρκετά κομμάτια ο Λένιν, και όχι μόνο, είναι επαρκώς νεκροί – αλλά μεταφυσική από τη σκοπιά μιας ομολογουμένως αφύσικης, μυστήριας, ζοφερής, απειλητικής, ή και φαιδρής ακόμη ατμόσφαιρας και ενός τρομακτικού «αδειάσματος» τού χώρου γύρω απ’ τον αλλοτριωμένο άνθρωπο. Παρεμπιπτόντως, χάρη στην αντιπαράθεση ετερόκλιτων χαρακτήρων, αντικειμένων ή συμβόλων, αποκαλύπτονται απροσδόκητα μυστικά νοήματα. Υποθέτω ότι αυτή η αντιπαράθεση αν όχι σύγκρουση εννοιών και ο συντονισμός τού απομένοντος, ευθύνονται και για την επίδραση που είχε η μεταφυσική ζωγραφική στο υπερρεαλιστικό κίνημα.

Θα συμφωνήσω ωστόσο με τον Κώστα Κατσουλάρη εκεί που γράφει, στο οπισθόφυλλο, ότι «τα πλάσματα που ενοικούν στα διηγήματα της Μέμης Κατσώνη είναι αρκούντος φασματικά και ρευστά ώστε να ακυρώνουν κάθε απόπειρα μονοδιάστατης ανάγνωσης τους».

Η υφή στη θέαση και την αφή της, είναι όντως πολυδιάστατη. Παιδί του αιώνα της, η συγγραφέας δε θα μπορούσε να είναι λιγότερο πληροφορημένη από τις μεγάλες καινοτομίες στην τέχνη του 20ου αιώνα, για να αναπτύξει το προσωπικό της ιδίωμα στην πεζογραφία, έχοντας με το παραπάνω προετοιμαστεί θεωρητικά, ιδιοσυγκρασιακά και εμπειρικά. Ταλέντο γνήσιο, ασκημένο, πλήρες ιδεών – κανείς αναρωτιέται γιατί πήρε στη Μέμη Κατσώνη τόσον καιρό να ενδώσει, να εκδοθεί. Λένε πως το καλό κρασί θέλει χρόνο και ζύμωση πριν ενηλικιωθεί.

Μερικά από τα διηγήματα στη συλλογή είναι σαν τα γλυπτά που κοσμούν τους σταθμούς τού Μετρό. Άλλα έχουν μια ονειρική ή εφιαλτική αύρα και μια αμεσότητα που εκπλήσσει. Η οικονομία των λέξεων πότε αποσκοπεί στην ακρίβεια της έκφρασης και πότε την υπονομεύει, αρνούμενη να χειραγωγήσει το πηλίκο.

Άλλα διηγήματα δανείζονται σχήματα λόγου απ’ τον προφορικό και κλείνουν με απροσδόκητες ατάκες, ένα τους είναι ημερολογιακό, δύο ανεκδοτολογικά, άλλο ένα, από τα πιο πρωτότυπα νομίζω, έχει αποδοθεί σε διάλογο ανάμεσα σε δυο μαλάκες (έτσι αποκαλούν ο ένας τον άλλο όπως μεταφορικά τουλάχιστον είναι) και το φάντασμα του Λένιν – όλοι τους εγκλωβισμένοι σ΄ένα βαγόνι τού Μετρό.

Όμως στην ιστορία αυτή παρεμβαίνει και ο κατάσκοπος της σης απληστίας, η αφηγηματική «μύγα στον τοίχο», η αθέατη μάρτυς που χωρίς πρόσβαση στις σκέψεις και στα συναισθήματα των ηρώων, επαναλαμβάνει, καταγράφοντας, τίποτα άλλο απ’ ό,τι βλέπει και ό,τι ακούει. Μόνο που η «μύγα» εδώ δεν είναι μύγα:

«Είμαι μια νυχτερίδα,» λέει στην τελευταία από τις 5 παρεμβάσεις της, και η νυχτερίδα αυτή μπορεί να ειδωθεί και σαν μία από τις μάσκες της συγγραφέως: «Είμαι μια νυχτερίδα με σπασμένο φτερό που πονάει και ξέρω πως είμαι μια νυχτερίδα με σπασμένο φτερό που πονάει γιατί ο πόνος έχει ήχο σπασμένο σαν το φτερό μου κι αυτοί οι δυο είναι νεκροί κι εγώ ξέρω πως είναι νεκροί γιατί έχουν ήχο ίσιο σαν τις γραμμές κι αυτοί δεν ξέρουν πως είναι νεκροί γιατί νομίζουν πως είναι μέσα όταν είναι έξω και νομίζουν πως είναι έξω όταν είναι μέσα και τώρα είναι μέσα κι εγώ ξέρω πως είναι μέσα κι είναι νεκροί γιατί τους ακουμπάω με το φτερό μου. Είμαι μια νυχτερίδα που ξέρει για τούς άλλους αυτά που οι έξω δεν ξέρουν για τους άλλους, γιατί οι έξω δεν ξέρουν πως όλοι είναι νεκροί μέσα στο μετρό.»

Η συλλογή διηγημάτων της Μέμης Κατσώνη, Ο Λένιν στον Άγιο Αντώνιο, είναι γραμμένη εν σοφία και διαβάζεται ευχάριστα – πλην δι’ ελέου και τρόμου.

memiΟ Λένιν στον Άγιο Αντώνιο
Μέμη Κατσώνη
Γαβριηλίδης 2012

politeia_order

 

 

 

 

 

 

 

 

* Το κείμενο αυτό διαβάστηκε στο πλαίσιο παρουσίασης του βιβλίου στον Γαβριηλίδη, στις 9 Ιανουαρίου 2013. 

 

Ακολουθήστε την boopress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Ο μπόγος» της Λίλας Κονομάρα – Ένας άγγελος που τον έλεγαν Μανόλη

«Ο μπόγος» της Λίλας Κονομάρα – Ένας άγγελος που τον έλεγαν Μανόλη

Στο μυθιστόρημα της Λίλας Κονομάρα «Ο μπόγος», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Καστανιώτη, πρωταγωνιστεί η ίδια η Ιστορία, με τα πολλαπλά της πρόσωπα και προσωπεία. 

Του Κ.Β. Κατσουλάρη

«Υπάρχει ένας πίνακας του Paul K...

«Ο πατέρας δεν μιλούσε γι’ αυτά» του Γιάννη Καρκανέβατου – Η σιωπή της Ιστορίας

«Ο πατέρας δεν μιλούσε γι’ αυτά» του Γιάννη Καρκανέβατου – Η σιωπή της Ιστορίας

Για το μυθιστόρημα του Γιάννη Καρκανέβατου «Ο πατέρας δεν μιλούσε γι’ αυτά» (εκδ. Εστία). Φωτογραφία © Pablò / Unsplash.

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Αυτό το πρώτο μυθιστόρημα του Γιάννη Καρκανέβατου μιλά για την Ιστορία μέσω των προσωπικών ιστ...

«Αυτοκίνητο σισπασιόν» του Στυλιανού Σκαρλάτου (κριτική) – Μια νουβέλα με πρωταγωνιστή το σύνδρομο Άσπεργκερ

«Αυτοκίνητο σισπασιόν» του Στυλιανού Σκαρλάτου (κριτική) – Μια νουβέλα με πρωταγωνιστή το σύνδρομο Άσπεργκερ

Για τη νουβέλα «Αυτοκίνητο σισπασιόν» του Στυλιανού Σκαρλάτου (εκδ. Ενύπνιο), αλλά και για άλλα βιβλία με θέμα το σύνδρομο Άσπεργκερ.

Του Κώστα Προμπονά

Μια νουβέλα για ένα όχι σπάνιο σύνδρομο: Κοιτάζοντας προς το μέλλον.

...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Συζήτηση με τον Εντουάρ Λουί στη Νομική περί πολιτικής και λογοτεχνίας

Συζήτηση με τον Εντουάρ Λουί στη Νομική περί πολιτικής και λογοτεχνίας

Ο Εντουάρ Λουί παρουσιάζει στην Αθήνα το καινούργιο του βιβλίο «Αλλαγή: μέθοδος» (μετάφραση: Στέλα Ζουμπουλάκη), το οποίο μόλις κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Αντίποδες. 

Επιμέλεια: Book Press

...

Στον Κώστα Αθανασίου το 2ο Βραβείο Λογοτεχνικής Μετάφρασης ΛΕΑ

Στον Κώστα Αθανασίου το 2ο Βραβείο Λογοτεχνικής Μετάφρασης ΛΕΑ

Στον έμπειρο μεταφραστή Κώστα Αθανασίου για τη μετάφραση του βιβλίου «Φοβάμαι, Ταυρομάχε» (εκδ. Καστανιώτη) του Χιλιανού συγγραφέα Πέδρο Λεμεμπέλ απονεμήθηκε το 2ο Βραβείο Λογοτεχνικής Μετάφρασης ΛΕΑ. Το βραβείο έδωσε στον τιμηθέντα ο Μιχάλης Κλαπάκι, νικητής του 1ου Βραβείου Λογοτεχνικής Μετάφρασης ΛΕΑ για τη ...

Άλαν Γκάρνερ: Ένας μαγικός συγγραφέας

Άλαν Γκάρνερ: Ένας μαγικός συγγραφέας

Μικρή παρουσίαση ενός μεγάλου συγγραφέα, με αφορμή το πρόσφατο βιβλίο του με τίτλο Treacle Walker, που θεωρείται το φαβορί για το φετινό βραβείο Μπούκερ.

Του Μιχάλη Μακρόπουλου

Ο Alan Garner είναι ένας μαγικός συγγραφέας. Διάβασα το τελευταίο βιβλίο το...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Πλατωνικοί διάλογοι» του Χάρη Βλαβιανού (προδημοσίευση)

«Πλατωνικοί διάλογοι» του Χάρη Βλαβιανού (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το πεζογράφημα του Χάρη Βλαβιανού «Πλατωνικοί διάλογοι ή γιατί στο σπήλαιο κάνουν όλοι πάρτι», που θα κυκλοφορήσει μέσα Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Πατάκη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΤΕΛΟΣ ΚΑΛΟ ΟΛΑ ΚΑΛΥΤΕΡΑ

...
«Μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας» του Κώστα Καβανόζη (προδημοσίευση)

«Μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας» του Κώστα Καβανόζη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη μελέτη του Κώστα Καβανόζη «Μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας – Το μυθιστόρημα τεκμηρίων και η λογοτεχνικότητα του αναφορικού λόγου», που θα κυκλοφορήσει από τις εκδόσεις Πατάκη, τέλη Σεπτεμβρίου.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
«Άλμπατρος» της Αν Κλιβς (προδημοσίευση)

«Άλμπατρος» της Αν Κλιβς (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Ann Cleeves «Άλμπατρος» (μτφρ. Παλμύρα Ισμυρίδου), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 4 Ιουλίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Κεφάλαιο 3

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

«Ποιο ήταν το αρχικό ερέθισμα για το νέο σας βιβλίο;» – 16 Έλληνες συγγραφείς απαντούν

«Ποιο ήταν το αρχικό ερέθισμα για το νέο σας βιβλίο;» – 16 Έλληνες συγγραφείς απαντούν

Δεκαέξι συγγραφείς γράφουν για την πρώτη ιδέα, το θεμελιακό αίτημα, το αρχικό ερέθισμα του νέου τους βιβλίου.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Κώστας Ακρίβος: «Ανδρωμάχη» (Μεταίχμιο)

...

 Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών, δοκιμίων και μελετών. 

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Τρεις «γεμάτοι» μήνες μένουν μέχρι και το τέλος αυτής της χρονιάς και οι εκδοτικοί οίκοι β...

100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή: 15 βιβλία που ξεχωρίζουν

100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή: 15 βιβλία που ξεχωρίζουν

100 χρόνια συμπληρώνονται αυτές τις μέρες από τη Μικρασιατική Καταστροφή. Πολλές και ενδιαφέρουσες εκδόσεις έχουν εμπλουτίσει φέτος τη σχετική βιβλιογραφία. Επιλέξαμε 15 πρόσφατες ή και παλιότερες, που αφορούν βιβλία μη μυθοπλαστικά. Καλύπτουν, πιστεύουμε, μια σφαιρική θέαση των όσων προηγήθηκαν, των γεγονότων του Σ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

22 Σεπτεμβρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών, δοκιμίων και μελετών.  Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

07 Ιανουαρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Φέτος περιμέναμε την εκπνοή της χρονιάς πριν συντάξουμε την καθιερωμένη μας πια λίστα με τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία της χρονιάς. Ο λόγος είναι ότι τούτες τις Γιορτέ

ΦΑΚΕΛΟΙ