Για το μυθιστόρημα του Δημήτρη Σωτάκη «Η πικρή αλήθεια» (εκδ. Κέδρος).
Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος
Υπάρχουμε όταν οι άλλοι που μας περιβάλλουν το πιστοποιούν ή φτάνει η διαδικασία της αυτοπαρατήρησης για να πειστούμε ότι έχουμε μια συγκεκριμένη ταυτότητα και συνάμα μια παρουσία σ’ αυτόν τον κόσμο; Σύμφωνα με την καρυωτακική οντολογία «’’Υπάρχω;’’ λες, κι ύστερα ‘’δεν υπάρχεις!’’», που σημαίνει ότι ποτέ δεν είναι βέβαιο ότι υπήρξαμε, ειδικά αν στο μεταξύ του βίου μας αλλάξουν οι σταθερές του κόσμου.
Στα μυθιστορήματα του Δημήτρη Σωτάκη πάντα μια εξωλογική συνθήκη, που άλλοτε φαίνεται διά γυμνού οφθαλμού κι άλλοτε υπονοείται μέσω μιας καλά αρθρωμένης παραβολής, έρχεται να αλλάξει τις σταθερές των ηρώων του.
Κοινοί ήρωες
Το γεγονός ότι σχεδόν όλοι τους είναι κοινοί άνθρωποι -όχι ξεχωριστής ευφυΐας, για να ορίσουν αμέσως τι τους συμβαίνει- και συνήθως άβουλοι, αδυνατώντας να πάρουν την κατάσταση στα χέρια τους, δημιουργεί τη δραματική συνθήκη που επιζητεί ο συγγραφέας. Το ίδιο συμβαίνει και στην Πικρή αλήθεια. Μια ιστορία που δομείται σε ρεαλιστικό πλαίσιο (να γιατί ο Σωτάκης ως συγγραφέας είναι λάθος να χαρακτηριστεί υπερβατικός ή ακόμη και λάτρης της αλλότροπης φαντασίας) για να ξεφύγει εντελώς απ’ αυτήν με τον τρόπο που μας έχει συνηθίσει στα προηγούμενα βιβλία του: κάτι παράξενο συμβαίνει ξαφνικά κι όλα μπατάρουν και εκτρέπονται της πορείας τους.
Έχουμε, λοιπόν, μια τυπική οικογένεια που αποτελείται από τον επιτυχημένο συγγραφέα Πο Λέντις, τη γυναίκα του Μαρία και τα δύο παιδιά τους, Φέριν και Σο. Οδεύουν προς το αγαπημένο τους ξενοδοχείο «Γέρικη αρκούδα», όπου κάθε καλοκαίρι διαμένουν για καιρό μετατρέποντας τις θερινές διακοπές τους σε ένα παζλ χαράς, ενθυμήσεων και ηρεμίας. Είναι, δε, τόσο σταθεροί πελάτες που με τα χρόνια έχουν αποκτήσει σχέσεις με το προσωπικό και με άλλους -επίσης σταθερούς- παραθεριστές.
Ξένοι μεταξύ ξένων
Να, όμως, που αυτή τη φορά η χαρά διολισθαίνει εξαρχής. Εισέρχονται σε έναν χώρο που ουδείς μπορεί να τους αναγνωρίσει. Αίφνης έγιναν ξένοι μεταξύ ξένων. Πρόκειται για πλάκα; Για οργανωμένο σχέδιο; Για μια θεματική ατραξιόν του ξενοδοχείου; Τίποτα από όλα αυτά. Απλώς δεν τους γνωρίζουν.
Η τέλεια οικογένεια των Λέντις εμφανίζει σημάδια ρήξης με το περιβάλλον, αλλά και εντός της. Ουδείς μπορεί να κατανοήσει πώς βρέθηκαν σε αυτή την εξόχως άβολη κατάσταση να πρέπει να συστήνονται εξαρχής σε ανθρώπους που ξέρουν για χρόνια. Μα, πώς γίνεται ο γνωστός συγγραφέας Πο Λέντις, του οποίου το τελευταίο μυθιστόρημα Το λάθος νόημα έχει λάβει τόσους επαίνους, να γίνεται ξαφνικά ο… κανένας και να μην τον αναγνωρίζει ούτε ο εκδότης του;
Ο αντεστραμμένος καθρέφτης
Σε αυτό το σημείο, ο Σωτάκης αποφασίζει να παίξει με τις πιθανότητες ή, αλλιώς, με την αντίστιξη των πραγμάτων. Διότι στη ζωή αν συμβαίνει κάτι, μπορεί να συμβεί και το αντίθετό του. Το ίδιο και στη λογοτεχνία.
Η έξοδος προς το άγνωστο φαντάζει ως τέλεια λύση.
Εγκιβωτίζει το μυθιστόρημα του Λέντις, στο οποίο, σαν αντεστραμμένος καθρέφτης, η ίδια οικογένεια οδεύει προς τη «Γέρικη αρκούδα» με σκοπό να ξεφύγει από τα αδιάκριτα βλέμματα των γνωστών τους. Οι γονείς κουβαλούν τις τύψεις τους για τον αδόκητο χαμό της πλούσιας θείας. Φταίνε αυτοί που κάηκε μέσα στο σπίτι της; Τα έκαναν όλα για να πάρουν την περιουσία της; Ακόμη κι αν έχουν αθωωθεί από το δικαστήριο, η γνώμη του κόσμου σκιάζει το μέλλον τους. Η έξοδος προς το άγνωστο φαντάζει ως τέλεια λύση. Μόνο που δεν υπολογίζουν ότι πηγαίνουν σε ένα μέρος που θεωρητικά δεν τους ξέρει κανένας, ενώ πραγματικά τους ξέρουν όλοι, τη στιγμή που αυτοί διατείνονται πως δεν γνωρίζουν κανέναν.
Ερωτήματα-παγίδες
Άραγε, τι είναι καλύτερο: να σε ξέρουν ή να μην σε ξέρουν; Να ζεις άγνωστος μεταξύ ανθρώπων ξένων ή να περιβάλλεσαι από οικεία πρόσωπα; Ο Σωτάκης προβάλλει διάφορα ερωτήματα-παγίδες, όπως κάνει πάντα στα βιβλία του. Τι είναι αυτό που διαθέτει τέτοια δύναμη και μπορεί να διαρρήξει τη σχέση μας με τον κόσμο; Ποια είναι η πραγματική θέση μας σ’ αυτόν; Πολλές φορές δίνουμε υπόσχεση στον εαυτό μας ότι θα κάνουμε μια νέα αρχή, αλλά είμαστε πραγματικά ικανοί να διαγράψουμε ό,τι έχουμε κάνει και να ξεκινήσουμε πάλι από την αρχή;
Ακόμη και χωρίς το εγκιβωτισμένο κείμενο, το μυθιστόρημα ορίζει τη συνθήκη ευκρινώς. Το αντιστικτικό μήνυμα που εκπέμπει το μυθιστόρημα του Πο Λέντις ενδέχεται και να μπερδεύει τα πράγματα, αν και έχει ενδιαφέρον η λειτουργία της αφήγησης μέσα στην αφήγηση.
Δραματικό τέλος
Το τέλος σε αυτό το μυθιστόρημα (δεν χρειάζεται να λεχθεί με λεπτομέρειες) είναι αναμφίβολα ένα από τα καλύτερα στην εργογραφία του Σωτάκη. Σε ένταση και δύναμη θυμίζει πάρα πολύ την τελευταία σκηνή στο Θαύμα της αναπνοής, αποδεικνύοντας πως όλο το ταξίδι της οικογένειας δεν έγινε για το τίποτα. Είχε και ουσία και μη προφανή κατάληξη.
Από βιβλίο σε βιβλίο, ο Σωτάκης γίνεται βαθύτερα υπαρξιακός στις αναζητήσεις του. Μπορεί εκ πρώτης όψεως οι θεματικές και ο τροπισμός του να μην επιδέχονται μεγάλες αλλαγές, εντούτοις αν παρατηρεί κάποιος πιο προσεκτικά την προσέγγισή του, θα διαπιστώσει πως στα τελευταία του μυθιστορήματα αρχίζει να δίνει μεγαλύτερο βάρος στην εσωτερική ταραχή των ηρώων του (λες και έχουν να αντιμετωπίσουν μια ρεαλιστική κατάσταση) και λιγότερο στο εύρημα που πυροδοτεί το δράμα. Αυτή είναι σίγουρα μια ώριμη μετατόπιση που κάνει τα βιβλία του πλουσιότερα και βαθύτερα.
* Ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΜΑΡΙΝΟΣ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.
Δυο λόγια για τον συγγραφέα
Ο Δημήτρης Σωτάκης γεννήθηκε στην Αθήνα το 1973. Έχει εκδώσει τα μυθιστορήματα Η πράσινη πόρτα (2002), Η παραφωνία (2005), Ο Άνθρωπος Καλαμπόκι (2007), Το θαύμα της αναπνοής (2009), Ο θάνατος των ανθρώπων (2012), Η ανάσταση του Μάικλ Τζάκσον (2014), Η ιστορία ενός σούπερ μάρκετ (2015), Ο κανίβαλος που έφαγε έναν Ρουμάνο (2017), Ο μεγάλος υπηρέτης (2019), Μισή καρδιά (2022), Η πικρή αλήθεια (2025).
Το θαύμα της αναπνοής κατέκτησε το βραβείο The Athens Prize for Literature και ήταν υποψήφιο για το Ευρωπαϊκό Αριστείο Λογοτεχνίας, καθώς και για το βραβείο Jean Monnet στη Γαλλία. Η Μισή καρδιά, το πέμπτο μεταφρασμένο στα γαλλικά έργο του, τιμήθηκε με το Βραβείο Prix Méditerranée Étranger 2025, για τη γαλλική έκδοσή του Demi-cœur από τις εκδόσεις Intervalles σε μετάφραση της Françoise Bienfait.
Βιβλία του κυκλοφορούν στα γαλλικά, τουρκικά, σερβικά, ολλανδικά, ιταλικά, δανέζικα, αραβικά, κινεζικά κ.ά.
