«Δύο παράξενα πλάσματα» του Ανδρέα Μήτσου – Το ναυάγιο που γεννά ατομικά και συλλογικά τραύματα

Στη νέα νουβέλα του Ανδρέα Μήτσου Δύο παράξενα πλάσματα ο αριθμός «δύο» είναι παραπλανητικός, ένα τέχνασμα γραφής που συγκρατεί το συμβολικό στον λόγο όπως και τα αντιθετικά του σημεία/σύμβολα συνεκτικά, από την αρχή έως το τέλος της αφήγησης. Τα πρόσωπα θα μπορούσαν να είναι «τρία», η μικρή Ελένη, που επιζεί από ένα τραγικό και πολύνεκρο ναυάγιο μεταναστών στη Νίσυρο, ο αγαπημένος της στρουθοκάμηλος, ο Στρούθος, και η θεία Ευτέρπη που υποκαθιστά την απούσα -νεκρή- μητέρα της. Τα πρόσωπα είναι δυνάμει περισσότερα, εμφανίζονται να είναι «πολλά». Ο συγγραφέας άλλωστε επικαλείται το συλλογικό βίωμα σε αρκετά σημεία του έργου.

Το πρωταγωνιστικό πρόσωπο καταλήγει όμως να είναι «ένα», ο ίδιος ο συγγραφέας, που ταυτίζεται με το μικρό και ψυχικά τραυματισμένο κορίτσι του ναυαγίου, και που ο αγαπημένος του στρουθοκάμηλος, ο αχώριστος φίλος/κατοικίδιο, είναι το alter ego του, το κατοπτρικό είδωλο του συγγραφέα. Διαμέσου της τραυματικής συνθήκης του εξάχρονου κοριτσιού, της Ελένης, ο συγγραφέας αναζητά τον πρωτογενή του ψυχισμό (έναν όρο στον οποίο παραπέμπει συχνά ο πατέρας της ψυχανάλυσης Σίγκμουντ Φρόιντ). Ο συγγραφέας καταβυθίζεται στο υποσυνείδητό του, ώστε να θυμηθεί τη φοβερή εκείνη στιγμή της ζωής του, και, η μικρή Ελένη αναλόγως να πλησιάσει την τραγικότερη -τραυματική- σκηνή της δικής της ζωής.

Ο συγγραφέας στοχεύει στην αυτογνωσία, ξορκίζοντας τον θάνατο, μέσω μιας επιστροφής στην παιδική του ηλικία. Στο μεγάλο πλάνο (εικόνα) της νουβέλας αυτής, καταγράφεται η ιστορία, η μετανάστευση, το ναυάγιο χιλιάδων κατατρεγμένων ανθρώπων. Στο κοντινό πλάνο (αφηγηματική εικόνα) εδράζεται η τραυματική, η ψυχαναλυτική συνθήκη. Το ατομικό από τη μία, και το συλλογικό τραύμα από την άλλη. Η εικόνα σύμφωνα με τη φροϋδική θεωρία είναι πολυαισθητηριακή, δηλαδή οπτική, ακουστική, απτική, και χειρονομιακή. Οι ασυνείδητες διεργασίες αφορούν σκέψεις με εικόνες, περισσότερο από ό,τι σκέψη με λέξεις. Η σχέση σκέψης και εικόνας είναι σχέση τοπικής και μορφολογικής παλινδρόμησης, αλλά είναι εξίσου σχέση κατασκευής που αντιστοιχεί στην εργασία της αναπαράστασης και στη δυνατότητα απεικόνισης, στη διασταύρωση μεταξύ εξωτερικής και εσωτερικής αντίληψης.

Έγκλειστοι βρίσκονται σε στρατόπεδο συγκέντρωσης στην ηφαιστειογενή Νίσυρο οι ανθρωπόμορφοι εκείνοι στρουθοκάμηλοι, και με την τελεσίδικη απόφαση των ίδιων των ανθρώπων να τούς θανατώσουν.

Η εικόνα/εικόνες στη νουβέλα Δύο παράξενα πλάσματα του Ανδρέα Μήτσου κυριαρχούν, είναι παντοδύναμες, επιβάλλονται με όρους συναισθήματος και συγκίνησης, κινητοποιούν τη συνθήκη της γλώσσας. Βιώνει άραγε ο συγγραφέας την τραυματική συνθήκη του «άλλου» ή μήπως «ομιλεί» το δικό του τραύμα διαμέσου του στόματος της μικρής κοπέλας; Ο Σάντορ Φερέντσι αναφέρεται στο «τραυματικό» ως «σύγχυση των γλωσσών» μεταξύ ενήλικα και παιδιού. Είναι η τραυματική συνάντηση του «πάθους» του ενήλικα με την «τρυφερότητα» του παιδιού. Ο συγγραφέας-παιδί αγαπά τη διαφορετικότητα, το παράξενο διπλό δάκτυλο, την πληκτροδακτυλία, ενός άσχημου πουλιού με μικροσκοπικό κεφάλι και τεράστιο σώμα. Υπερασπίζεται το δικαίωμα στη ζωή και την υπαρξιακή οντότητα ενός ανθρωπόμορφου πτηνού που έχει μπει στο στόχαστρο της ανθρώπινης αθλιότητας, η οποία έχει αποφασίσει να το αφανίσει με την κατηγορία ότι μεταδίδει «ψευδοπανώλη». Έγκλειστοι βρίσκονται σε στρατόπεδο συγκέντρωσης στην ηφαιστειογενή Νίσυρο οι ανθρωπόμορφοι εκείνοι στρουθοκάμηλοι, και με την τελεσίδικη απόφαση των ίδιων των ανθρώπων να τούς θανατώσουν. Καταφέρνει να δραπετεύσει μόνο ένας, ο αγαπημένος Στρούθος της μικρής Ελένης. Τα χρόνια περνούν, και εκείνη γίνεται υπέργηρη, αναζητώντας πάντοτε μέσα της το μικρό εκείνο κορίτσι που βρέθηκε σε ηλικία έξι χρονών ανάμεσα στα πτώματα των ναυαγών μεταναστών στο νησί. Οι εικόνες που αναδύονται στη μνήμη της είναι εφιαλτικές, και εκείνες είναι που κατακλύζουν το υποσυνείδητό της.

Το τραύμα του πολέμου σε ένα μικρό παιδί και ο καταναγκασμός της επανάληψης μέσω της ψυχικής απεικόνισης, είναι ένα είδος έκφρασης αυτοματισμού που πηγάζει από το υποσυνείδητο. Τα παιδιά που υπήρξαν θύματα πολέμων ή φυσικών καταστροφών, αναφέρουν οι ψυχολόγοι, επαναλαμβάνουν, αναπαράγοντας ψυχικά και σε διάφορες παραλλαγές, το ίδιο τραυματικό/ καταστροφικό συμβάν. Ο συγγραφέας εμπλέκει συνειδητά ή ασυνείδητα κατά τον ρου της αφήγησης και το λεγόμενο «τραύμα της γέννησης». Η μικρή Ελένη δεν γνώρισε ποτέ τη μητέρα της, αφού εκείνη πέθανε πάνω στη γέννα.

Το τραύμα της γέννησης 

Ο βραβευμένος συγγραφέας Ανδρέας Μήτσου μάς εισάγει στην ελληνική μυθολογία, μάς εξιστορεί τη Νίσυρο στην περίοδο της Γιγαντομαχίας, όπου ο θεός της θάλασσας Ποσειδώνας καταδίωξε τον γίγαντα Πολυβώτη, τον καταπλάκωσε, και κάπως έτσι γεννήθηκε η Νίσυρος των Δωδεκανήσων. Να θυμηθούμε επίσης ότι ο θεός Διόνυσος πήρε το όνομά του από τη διπλή του γέννα. Σύμφωνα με την Ησιόδεια μυθολογία, η Σεμέλη (μητέρα του Διονύσου) παραπλανήθηκε από την Ήρα που δεν ανέχθηκε την παράνομη κυοφορία του Διονύσου και κάλεσε τον Δία να εμφανισθεί μπροστά της με όλη του τη μεγαλοπρέπεια. Εξαιτίας των κεραυνών του Δία, η Σεμέλη κάηκε από τη φωτιά, ενώ ο Δίας έσωσε τον εξάμηνο Διόνυσο, ανοίγοντας την κοιλιά της Σεμέλης, και ράβοντας το κύημα στον μηρό του. Η πρώτη γέννα του Διονύσου ήταν εξ’ ορισμού ένα τραυματικό γεγονός. Σύμφωνα με την Ορφική μυθολογία το μωρό Διόνυσος Ζαγρεύς για να γλιτώσει από τους Τιτάνες μεταμορφώθηκε σε ζώο.

Όλα τα μυθικά όντα ανάμικτης μορφής (π.χ. Κένταυροι), από τα οποία είναι τόσο πλούσια η ελληνική μυθολογία, φαίνεται να καθρεπτίζουν την οδύνη και το βάσανο αυτής της προσπάθειας απελευθέρωσης από τη μητέρα

Στη νουβέλα του Ανδρέα Μήτσου παρατηρούμε σε αναλογία τις μεταμορφώσεις του αρχαίου μύθου, όπου άνθρωποι, πτηνά, ανθρωπόμορφα όντα, παράξενα όντα/πλάσματα συγγενεύουν μεταξύ τους κατά έναν μαγικό τρόπο, σαν είδωλα καθρέπτη, μέσα σε μία συνθήκη/ανάγκη για ανθρώπινη συμπληρωματικότητα. Όλα τα μυθικά όντα ανάμικτης μορφής (π.χ. Κένταυροι), από τα οποία είναι τόσο πλούσια η ελληνική μυθολογία, φαίνεται να καθρεπτίζουν την οδύνη και το βάσανο αυτής της προσπάθειας απελευθέρωσης από τη μητέρα, από το «τραύμα της γέννησης» ουσιαστικά, αποτελώντας ένα είδος καλλιτεχνικής εξιδανίκευσης, μία διαχείριση του «τραυματικού» μέσω της τέχνης εκείνης που διαμορφώνεται με έναν τρόπο εκλεπτυσμένο, αναφέρει ο ψυχαναλυτής Όττο Ρανκ.

Ο Ανδρέας Μήτσου, στα περισσότερα έργα του, ειδικότερα στα διηγήματά του (στη μικρή φόρμα γραφής), πάντοτε μας επιφυλάσσει ένα αμφίσημο τέλος. Το ίδιο ισχύει και στη νουβέλα Δύο παράξενα πλάσματα. Τα πιθανά σενάρια που διαβάζουμε στις τελευταίες σελίδες της νουβέλας (88-97), και που αφορούν το κορίτσι του ναυαγίου, όπως και τη διαχείριση της τραυματικής συνθήκης, τη σχέση νέου/παλαιού, απογειώνουν την αισθητική άλλα και τον νοηματικό και συμβολικό άξονα του έργου αυτού. Τα αδιόρατα νήματα που συνδέουν την αρχή με το τέλος του αφηγήματος τούτου, επαληθεύουν την εξ’ ορισμού προβληματική και γεμάτη αντιθέσεις συνθήκη γραφής των σημαντικών δημιουργών. Εκείνο το ελάχιστο, το «αμεταβόλιστο», το ελλειμματικό, ή το ακαθόριστο στον ψυχικό κόσμο, που ψάχνει επιτακτικά τον ελεύθερο χώρο να αναδυθεί στην επιφάνεια και να αναπνεύσει από μόνο του. Αφού πρώτα αναλάβει ο συγγραφέας να κόψει τον ομφάλιο λώρου που το συνδέει με τον ανάγλυφο ψυχικό πυθμένα του ίδιου του δημιουργού.

*Ο ΣΠΥΡΟΣ Γ. ΜΠΡΙΚΟΣ είναι ιατρός, συγγραφέας και υπ. Διδάκτορας της Σχολής Καλών Τεχνών του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων.

Βιβλιογραφία
Κ. Κερένυϊ. (2012). Η Μυθολογία των Ελλήνων. Μτφρ, Σταθόπουλος Λ. Δημήτρης. Αθήνα: Εστία.
Μήτσου, Ανδρέας. (2025). Δύο παράξενα πλάσματα. Αθήνα: Καστανιώτης. Σελ. 86, 87, 88-97.
Ferenczi, S. (1933 b). «Confusions of tongues between adults and the child», στο Final contributions. (ελληνική έκδοση: Θάλασσα και Σύγχυση γλωσσών ανάμεσα σε ενήλικους και στο παιδί, εισαγωγή-μετάφραση: Έρη Κούρια, Γαβριηλίδης, 2015).
Freud, Sigmund. (2014). Πέρα από την αρχή της ευχαρίστησης. Μτφ. Πατσογιάννης Βασίλειος. Αθήνα: Πλέθρον. Σελ. 47, 48, 49.
Rank, Otto. (1924). The Trauma of Birth, Πρώτη έκδοση. Ελληνική μετάφραση: Το τραύμα της γέννησης και η σημασία του για την ψυχανάλυση. (2021). Αθήνα: Τροπή. Μτφρ. Καραπαπάς Γιάννης. Σελ. 160, 161, 163.

Δυο λόγια για τον συγγραφέα 

Ο Ανδρέας Μήτσου έχει εκδώσει δέκα συλλογές διηγημάτων, επτά μυθιστορήματα και δύο νουβέλες. Έχει τιμηθεί με το Κρατικό Βραβείο Μυθιστορήματος για το βιβλίο Τα ανίσχυρα ψεύδη του Ορέστη Χαλκιόπουλου, με το Κρατικό Βραβείο Διηγήματος για τη συλλογή Η εξαίσια γυναίκα και τα ψάρια, με το Βραβείο Γραμμάτων της Ακαδημίας Αθηνών (Ουράνη) για τη συλλογή διηγημάτων Σφήκες, με το Βραβείο Αναγνωστών (ΕΚΕΒΙ-ΕΡΤ) για τη νουβέλα Ο κύριος Επισκοπάκης, με το βραβείο του περιοδικού Literature για το μυθιστόρημα Η Αλεξάνδρα και με το Αthens Prize for Literature του περιοδικού (δε)κατα για το μυθιστόρημα Η παγίδα.

Σπούδασε Φιλοσοφία (PhD), Μεσαιωνική και Νεότερη Ελληνική Λογοτεχνία και Αγγλική Λογοτεχνία. Έχει διδάξει Δημιουργική Γραφή και Θεωρίες Αφήγησης στο ΕΚΕΒΙ, στη Φιλοσοφική Σχολή και στο Τμήμα Επικοινωνίας και ΜΜΕ του Πανεπιστημίου Αθηνών, στον Ιανό, στη FNAC κ.α. Εργάστηκε ως φιλόλογος και ως σύμβουλος φιλολόγων στη δημόσια εκπαίδευση.

Βιβλία του έχουν μεταφραστεί στα γαλλικά, αγγλικά, ιταλικά και ρωσικά.