«Pax Americana» της Αλεξάνδρας Τσόλκα (κριτική) – Η μελαγχολική θέα από τα υπόγεια της Αμερικής

Την Τραμπική υπόσχεση περί περήφανης Αμερικής, σύνθημα που τον έφερε μια φορά στον Λευκό Οίκο και ενδέχεται να τον φέρει ξανά, αν τη δεις από την αντίστροφη εικόνα που εκπέμπει, θα διαπιστώσεις πως αφήνει απέξω τους μη «καθαρούς» Αμερικανούς.

Ιδού το πρόβλημα μιας υπερδύναμης που υπόσχεται ειρήνη παντού, ενώ ταυτόχρονα αναφλέγει τον κοινωνικό πόλεμο μέσα στο μαλακό της υπογάστριο. Για ποια Pax Americana μπορούμε να μιλήσουμε, άραγε;

Η Αλεξάνδρα Τσόλκα δεν είναι Αμερικανίδα. Είναι ελληνίδα δημοσιογράφος που άφησε πίσω της μια σίγουρη καριέρα για να ζήσει στις ΗΠΑ. Η μετοίκηση, όμως, δεν επέδρασε αρνητικά στο ένστικτο του ρεπόρτερ που έχει μάθει να παρατηρεί τους ανθρώπους.

Οι εικόνες που συνέλεξε «ντύθηκαν» με λογοτεχνική φορεσιά και έτσι μάς παρέδωσε μια συλλογή διηγημάτων αμερικανικής «έμπνευσης», αν και δεν είναι ο τόπος το ζητούμενό της, αλλά η κατάσταση.

Το Pax Americana (εκδ. Ελληνικά Γράμματα) είναι ένας κόσμος που έχει θέα από το υπόγειο των μεγαλοπούλεων της Αμερικής. Φυσικά, δεν είναι η πρώτη φορά που διαβάζουμε για τους low life ή για τους ανθρώπους στην αντίπερα όχθη του Ατλαντικού που ζουν κάτω από το φάσμα της φτώχειας, που η ανέχεια είναι ταυτισμένη με τη ζωή τους και ο κοινωνικός αποκλεισμός μέρος της κατάστασής τους.

Ο βρόμικος ρεαλισμός 

Οι συγγραφείς του λεγόμενου «βρόμικου ρεαλισμού» κατέγραψαν με οξύ τρόπο αυτή την κατάσταση. Από τον Ρέιμοντ Κάρβερ έως τον Τομπάιας Γουλφ και από τον Ρίτσαρντ Φορντ έως την Τζέιν Αν Φίλιπς έχουν φτάσει και σε ‘μας ριπές αυτής της σκοτεινής ανθρωποθάλασσας.

Επίσης, δεν πρέπει να ξεχνάμε τον Τσαρλς Μπουκόβσκι, μέρος κι αυτός για χρόνια του επονομαζόμενου skid row (κάτοικος των φτωχών συνοικιών), που κατέγραψε με αφτιασίδωτο τρόπο τι υπάρχει πίσω από την πλουμιστή πλευρά του Λος Άντζελες και των άλλων πόλεων της Αμερικής.

Οι ιστορίες της Τσόλκα δεν περιορίζονται σε μια εξωτερική θέαση σκληρών καταστάσεων που βιώνουν οι λογής αποκλεισμένοι.

Τι προσθέτει, λοιπόν, η λογοτεχνική μαρτυρία της Τσόλκα; Τη θέαση ενός outsider. Ενός ανθρώπου που βλέπει τα πράγματα να συμβαίνουν μέσα κι έξω. Δεν είναι Αμερικανίδα για να πάρει το φραγγέλιο και να «χτυπήσει» τους συμπατριώτες της, ωστόσο την ίδια στιγμή βιώνει την κατάσταση από τη στιγμή που κι εκείνη είναι μετανάστρια.

Οι ιστορίες της, ωστόσο, δεν περιορίζονται σε μια εξωτερική θέαση σκληρών καταστάσεων που βιώνουν οι λογής αποκλεισμένοι. Σε κάθε ιστορία έχεις την αίσθηση μιας καίριας συναισθηματικής παρέμβασης που αλλάζει το σκηνικό, δίχως να δραματοποιεί περαιτέρω το θέμα της ιστορίας.

Η Αλεξάνδρα Τσόλκα γεννήθηκε στο Αγρίνιο. Eχει εργαστεί ως δημοσιογράφος σε πολλές εφημερίδες και περιοδικά, ενώ έχει εργαστεί και στην τηλεόραση για χρόνια. Έχει σπουδάσει υποκριτική στην Δραματική Σχολή Βεάκη.

Δεν χρειάζεται άλλωστε, καθώς αυτές οι ιστορίες είναι από μόνες τους «βαριές» και «ασήκωτες». Η πανσπερία της αμερικανικής κοινωνίας εδώ εμφανίζεται με κάθε τρόπο: Έλληνες, Ιταλοί, Τούρκοι, Άραβες και οι λοιπές φυλές του… Ισραήλ, με τα αντιπροσωπευτικά τους μέλη παρελαύνουν από τα διηγήματα.

Ωστόσο, δεν έχουμε να κάνουμε με ανθρώπους που έπιασαν την καλή, που καβάλησαν το κύμα, που έπιασαν από τα κέρατα το αμερικάνικο όνειρο, αλλά με εκείνους που αναγκαστικά έγιναν αποσυνάγωγοι, που έχασαν κάθε ελπίδα, που κανείς δεν πρόκειται να τους τραβήξει από την τρύπα που έχουν πέσει.

Οι χαμένοι από χέρι 

Αναμαλλιασμένοι, βρόμικοι, ναρκομανείς, παχύσαρκοι, μοναχικοί, χαμένοι από χέρι, όλοι αυτοί οι άνθρωποι που η Τσόλκα ανασύρει από το περιθώριο, δεν μοιάζουν (και σίγουρα δεν τους συμπεριφέρεται συγγραφικά) ωσάν να είναι παράξενες φιγούρες ενός ζωολογικού κήπου.

Τους δίνει το λόγο, τους κάνει απτούς, τους βγάζει σχεδόν από τη λογοτεχνική συνθήκη δίνοντάς τους το δικαίωμα να τους δούμε ως αληθινές φυσιογνωμίες που δεν κατοικούν μόνο στις ΗΠΑ (να γιατί το Pax Americana δεν μιλάει μόνο για την Αμερική), αλλά θα μπορούσαν να βρίσκονται παντού. Ακόμη και στα μέρη μας.

Ο βρομιάρης Τζο, η Ντίντη, η Μαρίνα του Βαγγέλη, ο Μπεν και οι υπόλοιποι ήρωες του βιβλίου, παρά το γεγονός ότι κουβαλούν τα ράκη μιας ζωής χαμένης από χέρι, χάρη στη ματιά της Τσόλκα διατηρούν την ανθρωπινότητά τους.

Ο βρομιάρης Τζο, η Ντίντη, η Μαρίνα του Βαγγέλη, ο Μπεν και οι υπόλοιποι ήρωες του βιβλίου, παρά το γεγονός ότι κουβαλούν τα ράκη μιας ζωής χαμένης από χέρι, χάρη στη ματιά της Τσόλκα διατηρούν την ανθρωπινότητά τους. Για να αποδειχθεί πως αυτό που είμαστε δεν χάνεται από αυτό που γίναμε ή που η κοινωνία μάς ανάγκασε να γίνουμε.

Το σίγουρο είναι ότι τραβώντας τη χρυσοποίκλτη κουρτίνα που η Αμερική αρέσκεται να διατηρεί για τον εαυτό της, βρίσκεις στιγμές αναλλοίωτης πίκρας, σκληρότητας και οικτιρμού που δεν γίνεται να μην σε πιάσουν από το λαιμό και να μην βάλουν σε σκέψεις. Κάτι που αναμφίβολα κάνει κι αυτό το βιβλίο.

Απόσπασμα από το βιβλίο

«Την πρώτη φορά τα είδε στον δρόμο! Σ΄εκείνη την πόλη, που άμα την κοιτάζεις από μακριά, πάνω από τις γέφυρές της που οδηγούν στο κέντρο, τα άστρα μοιάζουν να έχουν γκρεμιστεί ή τα φωτάκια απ’ τους ουρανοξύστες να έχουν σκαρφαλώσει στο στερέωμα και κατοικίες ανθρώπων και αγγέλων ν’ αγκαλιάζονται για πάντα. Μετά, μέσα στην καρδιά του βιβλικού σχεδόν κήτους της πόλης, νιώθεις την απάνθρωπη παγωνιά που ο ωκεανός σκορπίζει στην κρυσταλλιασμένη ξηρά» (σελ. 109).