kathodos ton ennia

«Όλοι όσοι χρησιμοποίησαν το μοτίβο της πορείας κατέθεσαν άμεσα ή έμμεσα κι ένα λιθαράκι αναστοχασμού στο αφήγημα του σωστού και δίκαιου αγώνα, υιοθετώντας νέα βλέμματα κι υποδεικνύοντας αναθεωρητικά πρίσματα στην παλαιότερη κομματική ορθότητα»: σκέψεις με αφορμή το μοτίβο της «πορείας» όπως αποτυπώνεται σε γεγονότα της περιόδου 1946-1949. Κεντρική εικόνα: «Η κάθοδος των εννιά» (1984), σε σκηνοθεσία Χρίστου Σιοπαχά.

Γράφει ο Γιώργος Ν. Περαντωνάκης

Μπορούμε να πάμε πολύ πίσω, λ.χ. στο διήγημα του Σπύρου Πλασκοβίτη «Πορεία στη νύχτα» (1948), που δημοσιεύτηκε στη «Νέα Εστία», αλλά ας ξεκινήσουμε από την Κάθοδο των εννιά (περ. «Εποχές», Σεπτέμβριος 1963) του Θανάση Βαλτινού και μέσω του Κιβωτίου (1975) του Άρη Αλεξάνδρου να φτάσουμε στο σήμερα. Βασικός άξονας αυτής της γραμμής πεζογραφημάτων είναι το μοτίβο της «πορείας», καθώς μια σειρά από μυθιστορήματα που πραγματεύονται τα γεγονότα της περιόδου 1946-1949 σκηνοθετούν μια ομάδα ανταρτών του Δημοκρατικού Στρατού, που με δυσκολίες και απώλειες προχωρά στον ορεινό όγκο της ηπειρωτικής Ελλάδας.

Η Κάθοδος των εννιά τοποθετείται στα 1949, όταν ο Δημοκρατικός Στρατός ηττάται στον αδελφοκτόνο Εμφύλιο, κι εννέα αντάρτες με αρχηγό τον Νικήτα προσπαθούν μέσα από τους ορεινούς όγκους της Πελοποννήσου να βρουν τη σωτηρία στη θάλασσα. Τελικά, οι οκτώ σκοτώνονται και ο τελευταίος, ο αφηγητής της περιπέτειας, παραδίδεται. Στο Κιβώτιο του Άρη Αλεξάνδρου, αντίστοιχα, ο χρόνος τοποθετείται εμφανώς στα χρόνια του Εμφυλίου, αλλά το σκηνικό και τα γεγονότα ανάγονται σε ένα άτοπο συμβολικό επίπεδο. Πάλι ένας επιζών, που έχει συλληφθεί –χωρίς να ξέρει αν αυτό έγινε από τους αντιπάλους ή από τους δικούς του–, εξιστορεί την αποστολή που είχε αναλάβει η ομάδα του να μεταφέρει ένα κιβώτιο από μία πόλη σε μια άλλη. Τελικά όλοι σκοτώθηκαν, εκτός από τον ίδιο, που οδήγησε τελικά το κιβώτιο στον προορισμό του, ένα κιβώτιο ωστόσο που εντέλει αποδείχθηκε άδειο.

Ο Γιώργος Λίλλης στα Ίχνη στο χιόνι (Μεταίχμιο, 2012) αφήνει πάλι έναν αυτόπτη μάρτυρα μιας από αυτές τις ορεινές πορείες να μιλήσει, χρόνια μετά, στον ερευνητή που του παίρνει συνέντευξη. Ο αφηγητής, ονόματι Περικλής, θυμάται ότι παιδί πορεύθηκε μέσα από τα κακοτράχαλα βουνά με προορισμό τη Λαμία, ενώ στον δρόμο του συνάντησε περιφερόμενες ομάδες ανταρτών, που πολεμούσαν όχι μόνο τον εχθρό, αλλά και την πείνα ή το κρύο. Στο Χιόνι των Αγράφων (Κίχλη, 2021) ο Παναγιώτης Χατζημωυσιάδης αφορμάται από την πραγματική πορεία της Ταξιαρχίας των Αόπλων της Ρούμελης, η οποία συγκροτήθηκε το 1948 στη Βράχα των Αγράφων υπό την ηγεσία του Γιώργη Βοντίτσου (ή Γούσια), για να εξιστορήσει τη διέλευσή της μέσα από φιλικά και εχθρικά εδάφη, ώσπου να φτάσει λειψή κι αποδεκατισμένη στην «Ελεύθερη Ελλάδα», στα βουνά του Γράμμου. Και φέτος ο Μάκης Καραγιάννης στο Η σκόνη του κόσμου όταν γκρεμίζεται (2023) αφηγείται την ανάβαση μιας ομάδας Κομμουνιστών υπό την αρχηγία του δάσκαλου Μάρκου στα βουνά της Ηπείρου και της Θεσσαλίας, μια ανάβαση που θα τους εξοντώσει έναν έναν, είτε από εχθρικά είτε από φίλια πυρά.

Η πορεία είναι ο βασικός άξονας, όπως φάνηκε από τις υποθέσεις των μυθιστορημάτων, μια πορεία σε γκρεμώδη και δύσβατα μέρη, ένας χρονότοπος που υποβάλλει τις σκληρές συνθήκες μέσα στο κρύο, την πείνα, τις κακουχίες και φυσικά την έκθεση στις επιθέσεις του κυβερνητικού στρατού ή των παρακρατικών.

Αν δούμε τη γενική εικόνα που σχηματίζουν τα κείμενα, παρά τις διαφορετικές λεπτομέρειες που παρατηρούνται, θα καταφέρουμε να συλλάβουμε τα κοινά σημεία και τα αντίστοιχα «γιατί» που θέτουν. Η πορεία είναι ο βασικός άξονας, όπως φάνηκε από τις υποθέσεις των μυθιστορημάτων, μια πορεία σε γκρεμώδη και δύσβατα μέρη, ένας χρονότοπος που υποβάλλει τις σκληρές συνθήκες μέσα στο κρύο, την πείνα, τις κακουχίες και φυσικά την έκθεση στις επιθέσεις του κυβερνητικού στρατού ή των παρακρατικών. Ο αγώνας είναι μια δυσκολοδιάβατη προσπάθεια που φέρνει πόνο αλλά και απώλειες.

valtinos kathodos alexandrou kivotio
   

Στα νεότερα κείμενα, όπως στο μυθιστόρημα του Μάκη Καραγιάννη, το αντιπολεμικό κλίμα είναι εμφανές. Ο εχθρός είναι πάντα παρών, ορατός ή εννοούμενος, αλλά περισσότερο η ίδια η δίνη της Ιστορίας και ο πόλεμος, που αλέθει ζωές, καταστρέφει την ομαλότητα και προκαλεί πόνο, οδύνη και αναστάτωση, δέχεται μέσα από τα γεγονότα και τα σχόλια των πρωταγωνιστών πυρά. Η πορεία αναδεικνύει τον θάνατο, τις δυσκολίες, τα δεινά ενός αδελφοκτόνου πολέμου, ενός πολέμου που πάντα είναι αιμοβόρος και αποκτηνωτικός.

Η πορεία, σε όλα τα παραπάνω βιβλία, θεωρητικά έχει έναν προορισμό για τους αντάρτες, άλλοτε ως εκούσιο στόχο και κίνητρο της πεζοπορίας τους κι άλλοτε ως επιβεβλημένη διαταγή στην οποία πρέπει κατ’ ανάγκη να υπακούσουν. Γι’ αυτό συχνά ο προορισμός δεν καταξιώνεται στην ψυχή τους και στην πράξη, με αποτέλεσμα να αιωρείται η ιδέα ότι πρόκειται για μια πορεία άσκοπη, κενή νοήματος και ουσίας. Πιο πολύ περιφέρονται παρά κατευθύνονται, αφού όλο αλλάζουν δρόμο είτε λόγω των δυσχερειών που συναντάνε είτε λόγω των άνωθεν εντολών, όλο κάνουν κύκλους ή παρακάμψεις, όλο βαδίζουν στο πουθενά.

Η πορεία, σε όλα τα παραπάνω βιβλία, θεωρητικά έχει έναν προορισμό για τους αντάρτες, άλλοτε ως εκούσιο στόχο και κίνητρο της πεζοπορίας τους κι άλλοτε ως επιβεβλημένη διαταγή στην οποία πρέπει κατ’ ανάγκη να υπακούσουν.

Αυτή η ματαιότητα, που κορυφώνεται πολύ εύγλωττα στο άδειο κιβώτιο του Αλεξάνδρου, ενισχύεται στη συνείδηση του αναγνώστη από τον σταδιακό αποδεκατισμό της εκάστοτε ομάδας, τα μέλη της οποίας σκοτώνονται τελικά χωρίς λόγο (;), όσο κι αν πιστεύουν ότι θα γίνουν σπόρος που θα φυτρώσει σε μια καλύτερη πατρίδα. Η ιδεολογία τους δεν είναι πάντα ικανή συνθήκη καταξιώσης της αιματηρής πορείας, αφού κι η ίδια δεν είναι αλάθητη και αναμφίβολα ιδανική. Ο ένας που τελικά κάθε φορά επιζεί καλείται να διαχειριστεί τη μνήμη, τις ελπίδες και τις ψευδαισθήσεις του(ς), να ερμηνεύσει την πορεία και να καταξιώσει τον αγώνα, με όλες τις (α)βεβαιότητες που κουβαλά και τις αναθεωρήσεις που κάνει.

Στο ίδιο πλαίσιο μπορούμε να εντάξουμε την αμφιβολία για την ορθότητα των άνωθεν διαταγών. Αυτές οι αντιρρήσεις έχουν δύο σκέλη. Από τη μία, αμφισβητούνται τα αποτελέσματα των εντολών της ηγεσίας, αφού συχνά αυτές οδηγούν σε λανθασμένες επιλογές, που στοιχίζουν σε δυνάμεις και σε ανθρώπινες ζωές. Από την άλλη, τίθεται εν αμφιβόλω –με τη ματιά του Αριστερού που δεν συγκατατίθεται στο κομματικό αλάθητο– όλη η δημοκρατικότητα της συλλογικής προσπάθειας, η οποία, μολονότι στηρίζεται στο εμείς και στο σύνολο, γίνεται άλλοτε ακούσια κι άλλοτε εκούσια ένα είδος αυταρχικής διακυβέρνησης από τον στρατιωτικό ή πολιτικό αρχηγό.

metaixmio lilis ixni sto xioni kichli xatzimoysiadis to xioni ton agrafon metaixmio karagiannis i skoni tou kosmou otan gkremizetai
     

Όλοι όσοι χρησιμοποίησαν το μοτίβο της πορείας κατέθεσαν άμεσα ή έμμεσα κι ένα λιθαράκι αναστοχασμού στο αφήγημα του σωστού και δίκαιου αγώνα, υιοθετώντας νέα βλέμματα κι υποδεικνύοντας αναθεωρητικά πρίσματα στην παλαιότερη κομματική ορθότητα: το κιβώτιο είναι άδειο, ο Γούσιας ενσαρκώνει την αυταρχική εξουσία, ο αρχηγός Μάρκος, παρότι μπορεί να θεωρηθεί ήρωας, προβαίνει σε αμφιλεγόμενες πράξεις κ.λπ. Τα λάθη της πορείας ξεκινούν από τον ίδιο τον σχεδιασμό και την εκτέλεση της συνολικής αποστολής, αλλά και από τον τρόπο με τον οποίο το οικοδόμημα της αριστερής παράταξης έχει στηθεί. Ίσως μακροπρόθεσμα όλα ξεκινάνε στραβά από τον Στάλιν και τον βραχίονά του στην Ελλάδα Ζαχαριάδη, οι οποίοι οδήγησαν χιλιάδες ιδεολόγους σε έναν πόλεμο που, μετά τη Διάσκεψη της Γιάλτας το 1945 και το μοίρασμα του κόσμου (με την Ελλάδα να εντάσσεται στο Δυτικό μπλοκ, σύμφωνα με τις δυτικές πηγές), θα έπρεπε να μοιάζει μάταιος.

Η πορεία είναι ο ίδιος ο αγώνας, που φυσικά έχει στόχο, τη δημιουργία της «Ελεύθερης Ελλάδας», με δικαιοσύνη και ταξική ισότητα. Είναι μια πορεία ανιδιοτελής, όπου οι απλοί κομμουνιστές διαπνέονται από αγνές αξίες και ιδανικά, πιστεύουν στην πάλη, συντάσσονται με τις δυνάμεις που επιχειρούν με τα όπλα να ανατρέψουν την κατεστημένη δεξιά ιδεολογία και το αστικό κράτος. Τα μυθιστορήματα που προανέφερα αναδεικνύουν όλο αυτό το «πιστεύω», αλλά παράλληλα υποδεικνύουν συνεκδοχικά ότι η πορεία δεν έφερε αποτέλεσμα, όχι μόνο εξαιτίας της άνισης κατανομής των δυνάμεων μεταξύ των Δεξιών και των Αριστερών, αλλά και λόγω των κενών, των σφαλμάτων και των ιδιοτελών κινήσεων στο εσωτερικό της κομμουνιστικής παράταξης.


 Ο ΓΙΩΡΓΟΣ Ν. ΠΕΡΑΝΤΩΝΑΚΗΣ είναι διδάκτορας Νεοελληνικής Φιλολογίας, κριτικός βιβλίου και συγγραφέας. Τελευταίο του βιβλίο, το μυθιστόρημα «Πυθαγόρας» (εκδ. Καστανιώτη). 

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Αυτός που έτρωγε όλο το γλυκό του» του Τηλέμαχου Τσαρδάκα (κριτική) – ανατρέχοντας σε κοινές παραστάσεις του ελληνικού συλλογικού ασυνείδητου

«Αυτός που έτρωγε όλο το γλυκό του» του Τηλέμαχου Τσαρδάκα (κριτική) – ανατρέχοντας σε κοινές παραστάσεις του ελληνικού συλλογικού ασυνείδητου

Για τη συλλλογή διηγημάτων του Τηλέμαχου Τσαρδάκα «Αυτός που έτρωγε όλο το γλυκό του» (εκδ. Σοκόλη).

Γράφει ο Νίκος Ξένιος

H συλλογή διηγημάτων του Τηλέμαχου Τσαρδάκα ...

«Η μνήμη του πάγου» της Ιωάννας Μπουραζοπούλου – Η βαλκανική ιστορία και γεωγραφία με νέο βλέμμα

«Η μνήμη του πάγου» της Ιωάννας Μπουραζοπούλου – Η βαλκανική ιστορία και γεωγραφία με νέο βλέμμα

Για το μυθιστόρημα της Ιωάννας Μπουραζοπούλου «Η μνήμη του πάγου» (εκδ. Καστανιώτη).

Γράφει ο Γιώργος Ν. Περαντωνάκης

Τώρα που ολοκληρώθηκε ευδοκίμως η τριλογία «Ο Δράκος της Πρέσπας» της Ιωάννας Μπουραζοπούλου, μπορούμε να θέσουμε γενικότερα...

«Τέλεση» του Φώτη Δούσου (κριτική) – Μεταξύ προσώπου και προσωπείου

«Τέλεση» του Φώτη Δούσου (κριτική) – Μεταξύ προσώπου και προσωπείου

Για το μυθιστόρημα του Φώτη Δούσου «Τέλεση» (εκδ. Νήσος).

Γράφει ο Γιώργος Ν. Περαντωνάκης

Το πρώτο βιβλίο του Φώτη Δούσου ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Η Τσεχία στην πρωτοπορία της Ευρώπης: Καθιερώνει μηδενικό ΦΠΑ στα βιβλία

Η Τσεχία στην πρωτοπορία της Ευρώπης: Καθιερώνει μηδενικό ΦΠΑ στα βιβλία

Μετά το Ηνωμένο Βασίλειο, τη Νορβηγία, την Ιρλανδία, την Ουκρανία και τη Γεωργία, η Τσεχία είναι η επόμενη χώρα της Ευρώπης που θεσπίζει μηδενικό ΦΠΑ στα βιβλία. Όλο και περισσότερες χώρες αντιλαμβάνονται τη σημασία που έχει ο κλάδος του βιβλίου στην ανάπτυξη και στην πολιτισμική πολυμορφία. «Είμαστε επιτέλους στην ...

«Μέσα στο δίχτυ» της Άιρις Μέρντοχ (προδημοσίευση)

«Μέσα στο δίχτυ» της Άιρις Μέρντοχ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Άιρις Μέρντοχ [Iris Murdoch] «Μέσα στο δίχτυ» (μτφρ. Έφη Τσιρώνη), το οποίο κυκλοφορεί στις 6 Μαρτίου από τις εκδόσεις Διόπτρα.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Όταν είδα τον Φιν να με περιμένει στη γωνία το...

Τα βραβεία του «Χάρτη» 2023 - Ο μακρύς κατάλογος

Τα βραβεία του «Χάρτη» 2023 - Ο μακρύς κατάλογος

Το διαδικτυακό περιοδικό Λόγου και Τέχνης Χάρτης (www.hartismag.gr) συνεχίζει για τρίτη χρονιά την απονομή ετήσιων βραβείων, με σκοπό την ανάδειξη των σημαντικότερων βιβλίων που κυκλοφόρησαν το περασμένο έτος. Η διάκριση αυτή προέρχεται από μια ευρεία ομάδα τακτικών συνεργατών του περιοδικού που, χωρίς δεσμεύσεις ή ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Μέσα στο δίχτυ» της Άιρις Μέρντοχ (προδημοσίευση)

«Μέσα στο δίχτυ» της Άιρις Μέρντοχ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Άιρις Μέρντοχ [Iris Murdoch] «Μέσα στο δίχτυ» (μτφρ. Έφη Τσιρώνη), το οποίο κυκλοφορεί στις 6 Μαρτίου από τις εκδόσεις Διόπτρα.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Όταν είδα τον Φιν να με περιμένει στη γωνία το...

«Η τέχνη της μέθης» του Λοράν ντε Σουτέρ (προδημοσίευση)

«Η τέχνη της μέθης» του Λοράν ντε Σουτέρ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από βιβλίο του βραβευμένου Βέλγου δοκιμιογράφου και καθηγητή Νομικής Λοράν ντε Σουτέρ [Laurent de Sutter] «Η τέχνη της μέθης» (μτφρ. Ζωή Καραμπέκιου), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 6 Μαρτίου από τις εκδόσεις Το Μέλλον.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
«Depeche mode» του Σέρχι Ζαντάν (προδημοσίευση)

«Depeche mode» του Σέρχι Ζαντάν (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Σέρχι Ζαντάν [Serhiy Zhadan] «Depeche mode» (μτφρ. Δημήτρης Τριανταφυλλίδης), το οποίο κυκλοφορεί στις 21 Φεβρουαρίου από τις εκδόσεις Διόπτρα.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Καθισμένος εδώ,...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

«Μικρές εισαγωγές» σε μεγάλες θεματικές από τις εκδόσεις Οξύ – 5 βιβλία που μας κάνουν σοφότερους

«Μικρές εισαγωγές» σε μεγάλες θεματικές από τις εκδόσεις Οξύ – 5 βιβλία που μας κάνουν σοφότερους

«Τρέλα», «Αντίληψη», «Αισθητική», «Πληροφορία», «Χιούμορ»: Πέντε βιβλία της άκρως επιτυχημένης σειράς του Oxford University Press κυκλοφορούν στα ελληνικά από τις εκδόσεις Οξύ και μας βοηθούν να κατανοήσουμε βασικές πτυχές της ανθρώπινης νόησης και συμπεριφοράς. Η επιμέλεια της σειράς είναι του Θάνου Καραγιαννό...

Δύο χρόνια από τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία: Είναι η Ευρώπη σε πόλεμο; – Τα βιβλία που δίνουν τις απαντήσεις

Δύο χρόνια από τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία: Είναι η Ευρώπη σε πόλεμο; – Τα βιβλία που δίνουν τις απαντήσεις

«Είμαστε εξαιρετικά τυχεροί που ζούμε στην Ευρώπη» μας έλεγε σε πρόσφατη συνέντευξή του για την Book Press, o ευρωπαϊστής ιστορικός Τίμοθι Γκάρτον Ας. Δύο χρόνια μετά από την έναρξη του πολέμου της Ρωσίας στην Ουκρανία ανατρέχουμε στα άρθρα που γράψαμε για βιβλία που διαβάσαμε και προτείναμε όλο αυτό το διάστημα. Το...

Φεβρουάριος: «Μήνας Μαύρης Ιστορίας» – 15 καλά μυθιστορήματα «μαύρης λογοτεχνίας» που κυκλοφόρησαν τον τελευταίο χρόνο

Φεβρουάριος: «Μήνας Μαύρης Ιστορίας» – 15 καλά μυθιστορήματα «μαύρης λογοτεχνίας» που κυκλοφόρησαν τον τελευταίο χρόνο

Με αφορμή το γεγονός ότι ο Φεβρουάριος έχει ανακυρηχθεί «Μήνας Μαύρης Ιστορίας» [Black History Month] γεγονός που έχει τις ρίζες του πίσω στο 1915, επιλέγουμε 15 καλά μυθιστορήματα που μιλούν ανοιχτά για τον ρατσισμό, τις φυλετικές διακρίσεις, τις αγωνίες και τα όνειρα των μαύρων.

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

02 Απριλίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα μεγαλύτερα μυθιστορήματα όλων των εποχών: 20 έργα-ποταμοί από την παγκόσμια λογοτεχνία

Πολύτομα λογοτεχνικά έργα, μυθιστορήματα-ποταμοί, βιβλία που η ανάγνωσή τους μοιάζει με άθλο. Έργα-ορόσημα της παγκόσμιας πεζογραφίας, επικές αφηγήσεις από την Άπω Ανατ

ΦΑΚΕΛΟΙ