motzart-1

Tης Νέλλης Βουτσινά

Έτος 1799: καθώς ο αιώνας των Φώτων και της Γαλλικής Επανάστασης εκπνέει, οι ευρωπαϊκές μοναρχίες έχουν ήδη καταλάβει ότι η γαλλική "εκτροπή" είναι κολλητική. Ο Βοναπάρτης στο όνομα της Επανάστασης έχει ήδη ολοκληρώσει την Ιταλική Εκστρατεία, θέτοντας υπό τον έλεγχό του την Β. Ιταλία, ενώ τώρα βρίσκεται στην Αίγυπτο. Η Ευρώπη σε αναβρασμό, όχι μόνο στο κατώφλι του μέλλοντός της, αλλά και των συνόρων της: τα παλαιά καθεστώτα τρίζουν καθώς οι επαναστατικές ιδέες ριζώνουν στις συνειδήσεις, ενώ η Εκστρατεία στην Αίγυπτο θα ανακινήσει έναν άλλοτε φαντασιακό, άλλοτε πραγματικό, πάντως γόνιμο διάλογο, αυτόν της Δύσης με την Ανατολή. 

Έτος 1799 λοιπόν, και ο Χρυσόστομος Μαζαρίνι μαζί με δύο φίλους του Ιταλούς τυχοδιώκτες, συνοδεύοντας επικίνδυνο και εύφλεκτο φορτίο, εγκαταλείπουν την ανταριασμένη Κεντρική Ευρώπη, από την Τεργέστη με προορισμό την Πάργα, και την πώληση του φορτίου στους εκεί Γάλλους άρχοντες.

Στη διάρκεια του ταξιδιού και μέχρι να πλησιάσουν τη γη της Ανατολής, έχουμε ήδη τις πρώτες πληροφορίες για τον μυστηριώδη Μαζαρίνι, που αν και με ιταλικό όνομα, δηλώνει αυστριακός: μέσα από τις επιστολές που απευθύνει στην αδελφή της γυναίκας του Σοφί, αλλά και μέσα από τις διηγήσεις του στους ιταλούς φίλους, αρχίζει να συνθέτει ένα παρελθόν αναπάντεχο και ξεχωριστό. Στη ζωή που εγκατέλειψε σκηνοθετώντας πριν οχτώ χρόνια το θάνατό του, υπήρξε ο θεϊκός, ο ανεπανάληπτος, ο μοναδικός, ο μεγαλύτερος μουσικός της εποχής μας, σύμφωνα με τις μαρτυρίες όσων είχαν ακούσει στη βιεννέζικη αυλή τις εκτελέσεις του. Αυτός, που όντας τόσο προκλητικά ξεχωριστός έμεινε απροστάτευτος από τα προνόμια και την προστασία των ισχυρών. Αυτός, που επειδή πίστευε πως η μουσική πρέπει να μιλά για την αμαρτία, για τις παρεκτροπές της καλής συμπεριφοράς, για τη δραπέτευσή μας από τον κόσμο, για το πάθος, αφέθηκε και απόλαυσε την ελαφρότητα, την περιπετειώδη και ηδονική παρέκκλιση από την κοινωνική ευπρέπεια, αφήνοντας έτσι πίσω του οφειλές που σαν εφιάλτες τον κυνηγούν - και ο αυστριακός μουσικός με το ψευδώνυμο Μαζαρίνι, έχει πολλά ακόμα να αφηγηθεί.

Καθένας τους έχει κι από κάτι διαφορετικό να διδαχτεί από τη συνομιλία και την περιπέτεια που θ' ακολουθήσει: ο μεν μουσικός θα ΄χει την ευκαιρία να εξερευνήσει τους λόγους αυτής της πρωτάκουστης και ενδιαφέρουσας τάσης προς τις ελάσσονες που δίνουν σ' αυτή τη μουσική έναν χαρακτήρα τραγικό, χωρίς να είναι μεγαλόστομη, και θρηνητικό, χωρίς να είναι δακρύβρεχτη, ο δε ιταλοτραφής ποιητής έχει να αφουγκραστεί προσεκτικά και να συντονίσει το δικό του "όργανο" με το λαό, τη ψυχή και τη γλώσσα του, προκειμένου να του επιστρέψει ποίηση ζωντανή και ανθεκτική.

Όταν φτάνουν στην Πάργα, η πόλη έχει πέσει στα χέρια των Ρώσων και των Τούρκων, οπότε και συνεχίζουν για την Κέρκυρα, όπου οι Γάλλοι αντιστέκονται για πολύ λίγο ακόμη στην ρωσοτουρκική πολιορκία. Είναι εκεί που ο Μαζαρίνι και οι δύο ιταλοί θα γνωριστούν με δύο από τους επιφανέστερους πολίτες της, τον κόμη Ιωάννη Καποδίστρια και τον φίλο του ποιητή, κόμη Ανδρέα Ροϊλό. Ο Μαζαρίνι και ο Ροϊλός θ' αναγνωρίσουν ο ένας στον άλλο έναν ισότιμο και αναγκαίο συνομιλητή: ο ένας (προερχόμενος από μια ευημερούσα αυλή και μιλώντας τη γλώσσα της μουσικής), έχοντας κυρίως να μαρτυρήσει για τα χαρούμενα καθήκοντα μιας τέχνης που ξεπηδούσε μέσα του σαν γάργαρη πηγή, ο άλλος (κάτοικος χώρας υπόδουλης και φιμωμένης), έχοντας να κοπιάσει για τα ιδρυτικά καθήκοντα της δικής του, που δε μπορούσε να 'χει σαν έγνοια τίποτα άλλο "πάρεξ ελευθερία και γλώσσα". Καθένας τους έχει κι από κάτι διαφορετικό να διδαχτεί από τη συνομιλία και την περιπέτεια που θ' ακολουθήσει: ο μεν μουσικός θα ΄χει την ευκαιρία να εξερευνήσει τους λόγους αυτής της πρωτάκουστης και ενδιαφέρουσας τάσης προς τις ελάσσονες που δίνουν σ' αυτή τη μουσική έναν χαρακτήρα τραγικό, χωρίς να είναι μεγαλόστομη, και θρηνητικό, χωρίς να είναι δακρύβρεχτη, ο δε ιταλοτραφής ποιητής έχει να αφουγκραστεί προσεκτικά και να συντονίσει το δικό του "όργανο" με το λαό, τη ψυχή και τη γλώσσα του, προκειμένου να του επιστρέψει ποίηση ζωντανή και ανθεκτική.

Η ευκαιρία εξάλλου να μετρήσουν την αντοχή της τέχνης απέναντι στο τραγικό και την αναπότρεπτη συντριβή, μετά την αναγκαστική τους φυγή από την Κέρκυρα και την απροσδόκητη και περιπετειώδη διαδρομή τους, απέναντι στην Ήπειρο πάνω στα βουνά του Σουλίου και τα λημέρια των σουλιωτών, και τελικά μέχρι και την αυλή του Αλή πασά στα Γιάννινα, είναι εξασφαλισμένο ότι θα τους δοθεί.

Αφού για τις δημιουργικές αυθαιρεσίες και το δικαίωμα στις αυτοσχεδιαστικές κινήσεις, με μοναδικό όρο να γίνονται στο όνομα του καλού γούστου, ο συγγραφέας έχει ήδη προειδοποιήσει από το εισαγωγικό του κεφάλαιο: η ανακάλυψη των επιστολών του Μαζαρίνι, η αδιανόητη υποψία για την πραγματική του ταυτότητα και κυρίως για την ευτυχή και καίρια συνάντηση που υπαινίσσονται, είναι η εναρκτήρια κίνηση ενός παιχνιδιού που στήνοντας ελεύθερα τα πούλια του, ορίζει και τους δικούς του κανόνες. Αυτούς τους έτσι κι αλλιώς ελαστικούς κανόνες που διασφαλίζει η μεταμοντέρνα συνθήκη, όχι όμως και ανύπαρκτους: το καλό γούστο σαν ρυθμιστής της διεξαγωγής του παιχνιδιού οπωσδήποτε, αλλά και η στερνή γνώση σαν αφετηρία και υπόθεση εργασίας. Είναι το βλέμμα και η φαντασία του παρόντος εδώ, που βάζει τις ερωτήσεις και "μαγειρεύει" τους όρους του παρελθόντος διακινδυνεύοντας γευστικές αλχημείες, σκοπεύοντας όχι μόνο να το ξαναδιαβάσει "φρεσκάροντας" τα διδάγματά του, αλλά και να επαναδιαπραγματευτεί τους δεσμούς του μαζί του. Το σχέδιο του Πανσέληνου επιχειρεί ακόμα, και μια αλλαγή θέσης, κατά συνέπεια και θέασης, αφού χρησιμοποιώντας (στο κατά το ήμισυ επιστολικό αυτό μυθιστόρημα) τον Μαζαρίνι ως βασικό σχολιαστή των γεγονότων, ενδύεται το βλέμμα του Άλλου που κοιτάει από "έξω", αποκωδικοποιώντας το "εδώ" με τις δικές του προσλαμβάνουσες. Γωνία από την οποία δεν απομακρύνεται και η αφήγησή του, παντού εκμεταλλευόμενη τους τρόπους του γαλλικού ρομαντικού μυθιστορήματος, μαζί και το περιπετειώδες του περιεχόμενο, μαζί και την πρωτοκαθεδρία της φύσης και των φυσικών περιγραφών.

solomosΜέσα στο σχέδιο αυτό και πάντα υπό τον όρο του καλού γούστου, της αληθοφανούς αναπαράστασης της εποχής και της ανάδειξης της ιστορικής συγκυρίας, ο Πανσέληνος εμβολιάζει και κατευθύνει τους "αυθαίρετους" όρους του, παίζοντας με τα στοιχεία των βιογραφιών και προκαλώντας έτσι τη φαντασία του αναγνώστη, που αρχίζει να εντοπίζει τα σημάδια και να αναγνωρίζει τα πρόσωπα: έτσι πίσω από το πορτρέτο του κοντούλη, με την ατίθαση χαίτη και το προφίλ καμήλας Μαζαρίνι, αρχίζει να διαγράφεται το πρόσωπο του Μότσαρτ, που μπορεί να φαντάζει εξωπραγματικός στα βουνά του Σουλίου, οπωσδήποτε τόσο όσο και η καμήλα στα χιόνια – παράδοξη και τολμηρή εικόνα οριενταλιστικής φαντασίας του 19ου αιώνα και μαζί συμπύκνωση αυτής της αναπάντεχης συνάντησης. Ωστόσο ο Μότσαρτ αυτός, με τις δονζουανικές καταβολές και με το δεδομένο της συναίσθησης της δεύτερης ευκαιρίας (δεδομένο που ο Πανσέληνος χτίζει επίμονα μέσα από τις εξιστορήσεις του Μαζαρίνι και τις επιστολές), προσφέρει ένα ιδανικό και συντεταγμένο βλέμμα απέναντι στη συνθήκη ενός τόπου όπου η τραγωδία είναι η ιστορία του και καμία τέχνη δεν μπορεί να το παραγνωρίσει αυτό, όσο και αν έχουν προηγηθεί και ο Μπωμαρσαί και ο Μολιέρος. Και κάτω από αυτή την προοπτική, η ημιτελής και ανοιχτή στις ερμηνείες Ζαίδα του, όχι μόνο θα βρει την ολοκλήρωσή της με το λιμπρέτο του Ροϊλού, αλλά και θα δοθεί (ή αναλωθεί) προς χρήση, προκάλυμμα για την πολύ πραγματική και επανορθωτική "απαγωγή από το σεράι", αφού σκηνή του δράματος εδώ, έχει πια γίνει η ζωή.

Με τον Ανδρέα Ροϊλό, ο Πανσέληνος δραματοποιεί τον επίπονο και μοναχικό μόχθο του Σολωμού για τη γλώσσα που μιλιέται μακριά από τους "σοφολογιωτατισμούς" του καιρού του, χαρίζοντάς του και το ταξίδι στην ηπειρωτική Ελλάδα, που ο ίδιος ποτέ δεν πραγματοποίησε. Αυθαιρετώντας στα στοιχεία της βιογραφίας του, παραπέμπει παρ' όλ' αυτά ευθέως στο πρόσωπο, αλλά και στις εμπειρίες που καθόρισαν την ηθική στάση και το έργο του: και η συνομιλία με τον Μαζαρίνι, σα συνομιλία της ποίησης με τη μουσική, μπορεί να διαβαστεί σα νύξη της πολύχρονης και δημιουργικής συνομιλίας του με τον Μάντζαρο, και πίσω από το επεισόδιο με την Ελισάβετ, προβάλει η ιστορία της Φαρμακωμένης, ενώ οι συναντήσεις του Ροϊλού με τον παιδιόθεν φίλο και νυν πειρατή Τσάρα και με τον αρματολό Γκέκα, κατέχουν κεντρικό συμβολικό ρόλο, όχι μόνο στην ιδεολογική και ηθική ωρίμανση του ποιητή, αλλά και στην προβληματική που έχει αναπτύξει ο Πανσέληνος. Από τις πιο συγκινησιακά φορτισμένες του βιβλίου, αυτές οι σκηνές, απηχούν την αγωνιώδη αναζήτηση των αρχών της επαναστατικής πράξης, όχι μόνο του Σολωμού, αλλά και του ελληνικού διαφωτισμού εν γένει, όπου για τον Ροϊλό η απάντηση εμφανίζεται ξεκάθαρη και βρίσκετ' εδώ, στη Στεριά… και λέγεται καπετάν Γκέκας… και λέγεται καπετάν Τσάρας… ούτε Ροϊλός ούτε Καποδίστριας ούτε Θεοτόκης ούτε Μπενάκης…

Κάπως έτσι μέσα από την αυθαιρεσία αυτή, η ερωτευμένη με την μορφή τέχνη συντάσσει τα επιχειρήματά της απέναντι στην ιστορική αναγκαιότητα και την επαναστατική ρήξη, ανασυντάσσοντας ταυτόχρονα και τα συστατικά μιας εγχώριας παράδοσης μέσα στη μήτρα του ευρωπαϊκού διαφωτισμού.

ΝΕΛΛΗ ΒΟΥΤΣΙΝΑ

zaidaΖΑΪΔΑ Η Η ΚΑΜΗΛΑ ΣΤΑ ΧΙΟΝΙΑ
ΑΛΕΞΗΣ ΠΑΝΣΕΛΗΝΟΣ
ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ 2011

politeia link

 

 

 

 

 

  ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΑΛΕΞΗ ΠΑΝΣΕΛΗΝΟΥ

Ακολουθήστε την boopress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Οδός Μακεδονομάχων» της Αντωνίας Γουναροπούλου (κριτική)

«Οδός Μακεδονομάχων» της Αντωνίας Γουναροπούλου (κριτική)

Για τη συλλογή διηγημάτων της Αντωνίας Γουναροπούλου «Οδός Μακεδονομάχων» (εκδ. Petites Maisons). Κεντρική εικόνα: Πίνακας της © Christine Cousineau.

Της Χριστίνας Μουκούλη

Η παιδική ηλικία είναι κατά τον Piaget η περίοδος κατά την οποία...

«Μικρή εγκυκλοπαίδεια του θανάτου» του Κυριάκου Χαρίτου (κριτική)

«Μικρή εγκυκλοπαίδεια του θανάτου» του Κυριάκου Χαρίτου (κριτική)

Για το βιβλίο του Κυριάκου Χαρίτου «Μικρή εγκυκλοπαίδεια του θανάτου» (εκδ. Στερέωμα). Κεντρική εικόνα: Ο Woody Allen από την ταινία του «Love and death» / «Ο ειρηνοποιός» (1975).

Του Διονύση Μαρίνου

Ο μέγας διαιρέτης. Ο ατελεύτητος του τέλους. Το...

«Να θυμηθώ να παραγγείλω» του Στέλιου Μάινα (κριτική)

«Να θυμηθώ να παραγγείλω» του Στέλιου Μάινα (κριτική)

Για το μυθιστόρημα του Στέλιου Μάινα «Να θυμηθώ να παραγγείλω» (εκδ. Μεταίχμιο).

Του Μάνου Κοντολέων

Γνωστός ηθοποιός ο Στέλιος Μάινας, πριν από δώδεκα χρόνια είχε κάνει μια πρώτη εμφάνιση και στο χώρο της πεζογραφίας με μια συλλογή διηγημάτων – ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Στην Αλίς Ζενιτέρ και την «Τέχνη της απώλειας» το Διεθνές Βραβείο Λογοτεχνίας του Δουβλίνου

Στην Αλίς Ζενιτέρ και την «Τέχνη της απώλειας» το Διεθνές Βραβείο Λογοτεχνίας του Δουβλίνου

Η Γαλλίδα Αλίς Ζενιτέρ (Alice Zeniter) και ο μεταφραστής της στα αγγλικά Φρανκ Γουίν (Frank Wynne) τιμήθηκαν με το Διεθνές Βραβείο Λογοτεχνίας του Δουβλίνου, για το μυθιστόρημα «Η τέχνη της απώλειας». Το βιβλίο κυκλοφορεί στα ελληνικά από τις εκδόσεις Πόλις, σε μετάφραση Έφης Κορομηλά. Σημειωτέον, το συγκεκριμένο βρ...

«Οδός Μακεδονομάχων» της Αντωνίας Γουναροπούλου (κριτική)

«Οδός Μακεδονομάχων» της Αντωνίας Γουναροπούλου (κριτική)

Για τη συλλογή διηγημάτων της Αντωνίας Γουναροπούλου «Οδός Μακεδονομάχων» (εκδ. Petites Maisons). Κεντρική εικόνα: Πίνακας της © Christine Cousineau.

Της Χριστίνας Μουκούλη

Η παιδική ηλικία είναι κατά τον Piaget η περίοδος κατά την οποία...

Ντέιβιντ Μίτσελ: «Οι περισσότεροι συγγραφείς φθονούμε τους μουσικούς»

Ντέιβιντ Μίτσελ: «Οι περισσότεροι συγγραφείς φθονούμε τους μουσικούς»

Σε συνέντευξή του, ο Βρετανός συγγραφέας David Mitchell, δύο φορές υποψήφιος για το Βραβείο Μπούκερ, μίλησε για το πρόσφατο μυθιστόρημά του «Utopia Avenue».

Επιμέλεια: Book Press

Το ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Σπίτια και τάφοι» του Μπερνάρντο Ατσάγα (προδημοσίευση)

«Σπίτια και τάφοι» του Μπερνάρντο Ατσάγα (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Μπερνάρντο Ατσάγα (Bernardo Atzaga) «Σπίτια και τάφοι» (μτφρ. Κώστας Αθανασίου), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 3 Ιουνίου από τις εκδόσεις Εκκρεμές. 

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός ...

«Ο πατέρας δεν μιλούσε γι' αυτά» του Γιάννη Καρκανέβατου (προδημοσίευση)

«Ο πατέρας δεν μιλούσε γι' αυτά» του Γιάννη Καρκανέβατου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Γιάννη Καρκανέβατου «Ο πατέρας δεν μιλούσε γι' αυτά», που θα κυκλοφορήσει τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Εστία.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Μέχρι κάποια ηλικία η μνήμη θυμίζει πατάρι· στοιβάζεις ό,...

«Το γεγονός» της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

«Το γεγονός» της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το αυτοβιογραφικό μυθιστόρημα της Annie Ernaux «Το γεγονός» (μτφρ. Ρίτα Κολαΐτη), στο οποίο βασίστηκε η ομώνυμη –βραβευμένη με τον Χρυσό Λέοντα στο Φεστιβάλ της Βενετίας πέρσι– ταινία. Το βιβλίο θα κυκλοφορήσει στις 26 Μαΐου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

«Σταυροδρόμια», «Σάγκι Μπέιν», «Η υπόσχεση»: Τρία σπουδαία σύγχρονα μυθιστορήματα

«Σταυροδρόμια», «Σάγκι Μπέιν», «Η υπόσχεση»: Τρία σπουδαία σύγχρονα μυθιστορήματα

Το μυθιστόρημα, ακόμη και την τρίτη δεκαετία του 21ου αιώνα, παραμένει το μεγάλο χωνευτήρι της πεζογραφικής φόρμας, ένας αφηγηματικός κόσμος ευρύχωρος και δεκτικός, που έχει τη μοναδική δύναμη να κινεί μεγάλους όγκους αφηγηματικού υλικού και να τους κατανέμει ομαλά μέσα στη διάρκεια μίας ή και πολλών δεκαετιών. ...

Έξι αστυνομικά μυθιστορήματα και ένα δοκίμιο του Όργουελ

Έξι αστυνομικά μυθιστορήματα και ένα δοκίμιο του Όργουελ

Έξι προσφατα αστυνομικά μυθιστορήματα και ένα δοκίμιο του George Orwell. Κλασικό και σύγχρονο βρετανικό, σκανδιναβικό αλλά και μια αυτοέκδοση ελληνικού αστυνομικού μυθιστορήματος μεταξύ των προτάσεων. Κεντρική εικόνα: Εικονογράφηση του Λιθουανού © Karolis Strautniekas.

Της Χίλντας Παπαδημητρίου ...

Πόλεμος στην Ουκρανία: Οκτώ βιβλία για το «πώς φτάσαμε ως εδώ»

Πόλεμος στην Ουκρανία: Οκτώ βιβλία για το «πώς φτάσαμε ως εδώ»

Οκτώ βιβλία που μας βοηθούν να καταλάβουμε, ακόμη και σε καταστάσεις κρίσιμες και τραγικές όπως αυτές που ζούμε σήμερα, «Πώς φτάσαμε ως εδώ». Τα έξι είναι βιβλία ιστορίας, έρευνας και γεωπολιτικής και τα δύο είναι λογοτεχνικά έργα Ουκρανών συγγραφέων. Στην κεντρική εικόνα: Από διαδήλωση στο Βερολίνο την περασμένη Κυ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

14 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Τα βιβλία του χειμώνα: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται (ανανεωμένο)

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών και δοκιμίων από 34 εκδοτικούς οίκους. Επιμέλεια: Κώστας Αγορα

ΦΑΚΕΛΟΙ