motzart-1

Tης Νέλλης Βουτσινά

Έτος 1799: καθώς ο αιώνας των Φώτων και της Γαλλικής Επανάστασης εκπνέει, οι ευρωπαϊκές μοναρχίες έχουν ήδη καταλάβει ότι η γαλλική "εκτροπή" είναι κολλητική. Ο Βοναπάρτης στο όνομα της Επανάστασης έχει ήδη ολοκληρώσει την Ιταλική Εκστρατεία, θέτοντας υπό τον έλεγχό του την Β. Ιταλία, ενώ τώρα βρίσκεται στην Αίγυπτο. Η Ευρώπη σε αναβρασμό, όχι μόνο στο κατώφλι του μέλλοντός της, αλλά και των συνόρων της: τα παλαιά καθεστώτα τρίζουν καθώς οι επαναστατικές ιδέες ριζώνουν στις συνειδήσεις, ενώ η Εκστρατεία στην Αίγυπτο θα ανακινήσει έναν άλλοτε φαντασιακό, άλλοτε πραγματικό, πάντως γόνιμο διάλογο, αυτόν της Δύσης με την Ανατολή. 

Έτος 1799 λοιπόν, και ο Χρυσόστομος Μαζαρίνι μαζί με δύο φίλους του Ιταλούς τυχοδιώκτες, συνοδεύοντας επικίνδυνο και εύφλεκτο φορτίο, εγκαταλείπουν την ανταριασμένη Κεντρική Ευρώπη, από την Τεργέστη με προορισμό την Πάργα, και την πώληση του φορτίου στους εκεί Γάλλους άρχοντες.

Στη διάρκεια του ταξιδιού και μέχρι να πλησιάσουν τη γη της Ανατολής, έχουμε ήδη τις πρώτες πληροφορίες για τον μυστηριώδη Μαζαρίνι, που αν και με ιταλικό όνομα, δηλώνει αυστριακός: μέσα από τις επιστολές που απευθύνει στην αδελφή της γυναίκας του Σοφί, αλλά και μέσα από τις διηγήσεις του στους ιταλούς φίλους, αρχίζει να συνθέτει ένα παρελθόν αναπάντεχο και ξεχωριστό. Στη ζωή που εγκατέλειψε σκηνοθετώντας πριν οχτώ χρόνια το θάνατό του, υπήρξε ο θεϊκός, ο ανεπανάληπτος, ο μοναδικός, ο μεγαλύτερος μουσικός της εποχής μας, σύμφωνα με τις μαρτυρίες όσων είχαν ακούσει στη βιεννέζικη αυλή τις εκτελέσεις του. Αυτός, που όντας τόσο προκλητικά ξεχωριστός έμεινε απροστάτευτος από τα προνόμια και την προστασία των ισχυρών. Αυτός, που επειδή πίστευε πως η μουσική πρέπει να μιλά για την αμαρτία, για τις παρεκτροπές της καλής συμπεριφοράς, για τη δραπέτευσή μας από τον κόσμο, για το πάθος, αφέθηκε και απόλαυσε την ελαφρότητα, την περιπετειώδη και ηδονική παρέκκλιση από την κοινωνική ευπρέπεια, αφήνοντας έτσι πίσω του οφειλές που σαν εφιάλτες τον κυνηγούν - και ο αυστριακός μουσικός με το ψευδώνυμο Μαζαρίνι, έχει πολλά ακόμα να αφηγηθεί.

Καθένας τους έχει κι από κάτι διαφορετικό να διδαχτεί από τη συνομιλία και την περιπέτεια που θ' ακολουθήσει: ο μεν μουσικός θα ΄χει την ευκαιρία να εξερευνήσει τους λόγους αυτής της πρωτάκουστης και ενδιαφέρουσας τάσης προς τις ελάσσονες που δίνουν σ' αυτή τη μουσική έναν χαρακτήρα τραγικό, χωρίς να είναι μεγαλόστομη, και θρηνητικό, χωρίς να είναι δακρύβρεχτη, ο δε ιταλοτραφής ποιητής έχει να αφουγκραστεί προσεκτικά και να συντονίσει το δικό του "όργανο" με το λαό, τη ψυχή και τη γλώσσα του, προκειμένου να του επιστρέψει ποίηση ζωντανή και ανθεκτική.

Όταν φτάνουν στην Πάργα, η πόλη έχει πέσει στα χέρια των Ρώσων και των Τούρκων, οπότε και συνεχίζουν για την Κέρκυρα, όπου οι Γάλλοι αντιστέκονται για πολύ λίγο ακόμη στην ρωσοτουρκική πολιορκία. Είναι εκεί που ο Μαζαρίνι και οι δύο ιταλοί θα γνωριστούν με δύο από τους επιφανέστερους πολίτες της, τον κόμη Ιωάννη Καποδίστρια και τον φίλο του ποιητή, κόμη Ανδρέα Ροϊλό. Ο Μαζαρίνι και ο Ροϊλός θ' αναγνωρίσουν ο ένας στον άλλο έναν ισότιμο και αναγκαίο συνομιλητή: ο ένας (προερχόμενος από μια ευημερούσα αυλή και μιλώντας τη γλώσσα της μουσικής), έχοντας κυρίως να μαρτυρήσει για τα χαρούμενα καθήκοντα μιας τέχνης που ξεπηδούσε μέσα του σαν γάργαρη πηγή, ο άλλος (κάτοικος χώρας υπόδουλης και φιμωμένης), έχοντας να κοπιάσει για τα ιδρυτικά καθήκοντα της δικής του, που δε μπορούσε να 'χει σαν έγνοια τίποτα άλλο "πάρεξ ελευθερία και γλώσσα". Καθένας τους έχει κι από κάτι διαφορετικό να διδαχτεί από τη συνομιλία και την περιπέτεια που θ' ακολουθήσει: ο μεν μουσικός θα ΄χει την ευκαιρία να εξερευνήσει τους λόγους αυτής της πρωτάκουστης και ενδιαφέρουσας τάσης προς τις ελάσσονες που δίνουν σ' αυτή τη μουσική έναν χαρακτήρα τραγικό, χωρίς να είναι μεγαλόστομη, και θρηνητικό, χωρίς να είναι δακρύβρεχτη, ο δε ιταλοτραφής ποιητής έχει να αφουγκραστεί προσεκτικά και να συντονίσει το δικό του "όργανο" με το λαό, τη ψυχή και τη γλώσσα του, προκειμένου να του επιστρέψει ποίηση ζωντανή και ανθεκτική.

Η ευκαιρία εξάλλου να μετρήσουν την αντοχή της τέχνης απέναντι στο τραγικό και την αναπότρεπτη συντριβή, μετά την αναγκαστική τους φυγή από την Κέρκυρα και την απροσδόκητη και περιπετειώδη διαδρομή τους, απέναντι στην Ήπειρο πάνω στα βουνά του Σουλίου και τα λημέρια των σουλιωτών, και τελικά μέχρι και την αυλή του Αλή πασά στα Γιάννινα, είναι εξασφαλισμένο ότι θα τους δοθεί.

Αφού για τις δημιουργικές αυθαιρεσίες και το δικαίωμα στις αυτοσχεδιαστικές κινήσεις, με μοναδικό όρο να γίνονται στο όνομα του καλού γούστου, ο συγγραφέας έχει ήδη προειδοποιήσει από το εισαγωγικό του κεφάλαιο: η ανακάλυψη των επιστολών του Μαζαρίνι, η αδιανόητη υποψία για την πραγματική του ταυτότητα και κυρίως για την ευτυχή και καίρια συνάντηση που υπαινίσσονται, είναι η εναρκτήρια κίνηση ενός παιχνιδιού που στήνοντας ελεύθερα τα πούλια του, ορίζει και τους δικούς του κανόνες. Αυτούς τους έτσι κι αλλιώς ελαστικούς κανόνες που διασφαλίζει η μεταμοντέρνα συνθήκη, όχι όμως και ανύπαρκτους: το καλό γούστο σαν ρυθμιστής της διεξαγωγής του παιχνιδιού οπωσδήποτε, αλλά και η στερνή γνώση σαν αφετηρία και υπόθεση εργασίας. Είναι το βλέμμα και η φαντασία του παρόντος εδώ, που βάζει τις ερωτήσεις και "μαγειρεύει" τους όρους του παρελθόντος διακινδυνεύοντας γευστικές αλχημείες, σκοπεύοντας όχι μόνο να το ξαναδιαβάσει "φρεσκάροντας" τα διδάγματά του, αλλά και να επαναδιαπραγματευτεί τους δεσμούς του μαζί του. Το σχέδιο του Πανσέληνου επιχειρεί ακόμα, και μια αλλαγή θέσης, κατά συνέπεια και θέασης, αφού χρησιμοποιώντας (στο κατά το ήμισυ επιστολικό αυτό μυθιστόρημα) τον Μαζαρίνι ως βασικό σχολιαστή των γεγονότων, ενδύεται το βλέμμα του Άλλου που κοιτάει από "έξω", αποκωδικοποιώντας το "εδώ" με τις δικές του προσλαμβάνουσες. Γωνία από την οποία δεν απομακρύνεται και η αφήγησή του, παντού εκμεταλλευόμενη τους τρόπους του γαλλικού ρομαντικού μυθιστορήματος, μαζί και το περιπετειώδες του περιεχόμενο, μαζί και την πρωτοκαθεδρία της φύσης και των φυσικών περιγραφών.

solomosΜέσα στο σχέδιο αυτό και πάντα υπό τον όρο του καλού γούστου, της αληθοφανούς αναπαράστασης της εποχής και της ανάδειξης της ιστορικής συγκυρίας, ο Πανσέληνος εμβολιάζει και κατευθύνει τους "αυθαίρετους" όρους του, παίζοντας με τα στοιχεία των βιογραφιών και προκαλώντας έτσι τη φαντασία του αναγνώστη, που αρχίζει να εντοπίζει τα σημάδια και να αναγνωρίζει τα πρόσωπα: έτσι πίσω από το πορτρέτο του κοντούλη, με την ατίθαση χαίτη και το προφίλ καμήλας Μαζαρίνι, αρχίζει να διαγράφεται το πρόσωπο του Μότσαρτ, που μπορεί να φαντάζει εξωπραγματικός στα βουνά του Σουλίου, οπωσδήποτε τόσο όσο και η καμήλα στα χιόνια – παράδοξη και τολμηρή εικόνα οριενταλιστικής φαντασίας του 19ου αιώνα και μαζί συμπύκνωση αυτής της αναπάντεχης συνάντησης. Ωστόσο ο Μότσαρτ αυτός, με τις δονζουανικές καταβολές και με το δεδομένο της συναίσθησης της δεύτερης ευκαιρίας (δεδομένο που ο Πανσέληνος χτίζει επίμονα μέσα από τις εξιστορήσεις του Μαζαρίνι και τις επιστολές), προσφέρει ένα ιδανικό και συντεταγμένο βλέμμα απέναντι στη συνθήκη ενός τόπου όπου η τραγωδία είναι η ιστορία του και καμία τέχνη δεν μπορεί να το παραγνωρίσει αυτό, όσο και αν έχουν προηγηθεί και ο Μπωμαρσαί και ο Μολιέρος. Και κάτω από αυτή την προοπτική, η ημιτελής και ανοιχτή στις ερμηνείες Ζαίδα του, όχι μόνο θα βρει την ολοκλήρωσή της με το λιμπρέτο του Ροϊλού, αλλά και θα δοθεί (ή αναλωθεί) προς χρήση, προκάλυμμα για την πολύ πραγματική και επανορθωτική "απαγωγή από το σεράι", αφού σκηνή του δράματος εδώ, έχει πια γίνει η ζωή.

Με τον Ανδρέα Ροϊλό, ο Πανσέληνος δραματοποιεί τον επίπονο και μοναχικό μόχθο του Σολωμού για τη γλώσσα που μιλιέται μακριά από τους "σοφολογιωτατισμούς" του καιρού του, χαρίζοντάς του και το ταξίδι στην ηπειρωτική Ελλάδα, που ο ίδιος ποτέ δεν πραγματοποίησε. Αυθαιρετώντας στα στοιχεία της βιογραφίας του, παραπέμπει παρ' όλ' αυτά ευθέως στο πρόσωπο, αλλά και στις εμπειρίες που καθόρισαν την ηθική στάση και το έργο του: και η συνομιλία με τον Μαζαρίνι, σα συνομιλία της ποίησης με τη μουσική, μπορεί να διαβαστεί σα νύξη της πολύχρονης και δημιουργικής συνομιλίας του με τον Μάντζαρο, και πίσω από το επεισόδιο με την Ελισάβετ, προβάλει η ιστορία της Φαρμακωμένης, ενώ οι συναντήσεις του Ροϊλού με τον παιδιόθεν φίλο και νυν πειρατή Τσάρα και με τον αρματολό Γκέκα, κατέχουν κεντρικό συμβολικό ρόλο, όχι μόνο στην ιδεολογική και ηθική ωρίμανση του ποιητή, αλλά και στην προβληματική που έχει αναπτύξει ο Πανσέληνος. Από τις πιο συγκινησιακά φορτισμένες του βιβλίου, αυτές οι σκηνές, απηχούν την αγωνιώδη αναζήτηση των αρχών της επαναστατικής πράξης, όχι μόνο του Σολωμού, αλλά και του ελληνικού διαφωτισμού εν γένει, όπου για τον Ροϊλό η απάντηση εμφανίζεται ξεκάθαρη και βρίσκετ' εδώ, στη Στεριά… και λέγεται καπετάν Γκέκας… και λέγεται καπετάν Τσάρας… ούτε Ροϊλός ούτε Καποδίστριας ούτε Θεοτόκης ούτε Μπενάκης…

Κάπως έτσι μέσα από την αυθαιρεσία αυτή, η ερωτευμένη με την μορφή τέχνη συντάσσει τα επιχειρήματά της απέναντι στην ιστορική αναγκαιότητα και την επαναστατική ρήξη, ανασυντάσσοντας ταυτόχρονα και τα συστατικά μιας εγχώριας παράδοσης μέσα στη μήτρα του ευρωπαϊκού διαφωτισμού.

ΝΕΛΛΗ ΒΟΥΤΣΙΝΑ

zaidaΖΑΪΔΑ Η Η ΚΑΜΗΛΑ ΣΤΑ ΧΙΟΝΙΑ
ΑΛΕΞΗΣ ΠΑΝΣΕΛΗΝΟΣ
ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ 2011

politeia link

 

 

 

 

 

  ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΑΛΕΞΗ ΠΑΝΣΕΛΗΝΟΥ


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Ουρανός απ’ άλλους τόπους, του Σωτήρη Δημητρίου (κριτική)

Ουρανός απ’ άλλους τόπους, του Σωτήρη Δημητρίου (κριτική)

Για το μυθιστόρημα του Σωτήρη Δημητρίου «Ουρανός απ’ άλλους τόπους» (εκδ. Πατάκη). Οικογενειακή φωτογραφία: Άγνωστος δημιουργός  © Λαογραφικό και Εθνολογικό Μουσείο Μακεδονίας-Θράκης.

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Έχετε δει χειροποίητους σεμέδες...

Στη σκοτεινή πλευρά του φεγγαριού, της Έλενας Χουζούρη (κριτική)

Στη σκοτεινή πλευρά του φεγγαριού, της Έλενας Χουζούρη (κριτική)

Για το μυθιστόρημα της Έλενας Χουζούρη «Στη σκοτεινή πλευρά του φεγγαριού – Μια παλιά ιστορία» (εκδ. Πατάκη). Στην κεντρική εικόνα, αστυνομικοί μεταφέρουν νεκρό τον Μιχάλη Πρέκα, στην Καλογρέζα, την 1η Οκτωβρίου του 1987. 

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

...
Οδοντόκρεμα με χλωροφύλλη, του Η.Χ. Παπαδημητρακόπουλου: Η λεπτουργία της αφήγησης

Οδοντόκρεμα με χλωροφύλλη, του Η.Χ. Παπαδημητρακόπουλου: Η λεπτουργία της αφήγησης

Για την επανέκδοση της πρώτης συλλογής διηγημάτων του Η.Χ. Παπαδημητρακόπουλου «Οδοντόκρεμα με χλωροφύλλη» (εκδ. Κίχλη).

Της Διώνης Δημητριάδου

Έχουν περάσει πολλά χρόνια από τότε που πρωτοεμφανίστηκαν (Τραμ, 1973) τα έντεκα μικρά διηγήματα (γραμμ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Δε μ’ αρέσει η βροχή, της Τασούλας Τσιλιμένη (κριτική)

Δε μ’ αρέσει η βροχή, της Τασούλας Τσιλιμένη (κριτική)

Για το εικονογραφημένο βιβλίο της Τασούλας Τσιλιμένη «Δε μ’ αρέσει η βροχή!» (εικονογράφηση Βασίλης Παπατσαρούχας, εκδ. Διάπλους).

Του Ανδρέα Καρακίτσιου

Η Τασούλα Τσιλιμένη είναι καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, όπου διδάσκει τις κλασικές θεματι...

Ανακοινώθηκαν τα Κρατικά Βραβεία Λογοτεχνίας Κύπρου 2020

Ανακοινώθηκαν τα Κρατικά Βραβεία Λογοτεχνίας Κύπρου 2020

Στην Λουΐζα Παπαλοΐζου για το μυθιστόρημά της «Το Βουνί» (εκδ. Το Ροδακιό) και τον Ρήσο Χαρίση για την ποιητική συλλογή του «Θάλασσα εσωτερικού χώρου» (εκδ. Κίχλη) απονέμονται τα Κρατικά Βραβεία Λογοτεχνίας Κύπρου για την βιβλιοπαραγωγή του 2020. Όλα τα βραβεία σε όλες τις κατηγορίες.

Επιμέλεια: Book...

Λάσα Μπουγάτζε: «Συγχωρούν το ψέμα, την αλήθεια ποτέ»

Λάσα Μπουγάτζε: «Συγχωρούν το ψέμα, την αλήθεια ποτέ»

Επιβιβαζόμαστε με τον Lasha Bugadze στο «Λογοτεχνία Εξπρές». Μια συζήτηση με τον Γεωργιανό συγγραφέα με αφορμή την πρώτη έκδοση βιβλίου του στα ελληνικά.

Της Αγγελικής Δημοπούλου

Τι νομίζετε ότι μπορεί να συμβεί όταν Γερμανοί συγκεντρώνουν 100 αλλόγλωσ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Πώς η Σιμόν έγινε η Μποβουάρ: Μια ολόκληρη ζωή, της Κέιτ Κερκπάτρικ (προδημοσίευση)

Πώς η Σιμόν έγινε η Μποβουάρ: Μια ολόκληρη ζωή, της Κέιτ Κερκπάτρικ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη βιογραφία της Simone de Beauvoir «Πώς η Σιμόν έγινε η Μποβουάρ: Μια ολόκληρη ζωή» (μτφρ. Στέλλα Κάσδαγλη), της Kate Kirkpatrick που θα κυκλοφορήσει στις 27 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο. 

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Για τη...

Χωρίς πυξίδα, της Χριστίνας Πουλίδου (προδημοσίευση)

Χωρίς πυξίδα, της Χριστίνας Πουλίδου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Χριστίνας Πουλίδου «Χωρίς πυξίδα», που θα κυκλοφορήσει στις 27 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΣ 2025

«Βρομοκατάσταση» συνόψισε ο Μορ...

Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες, του Δημήτρη Ινδαρέ (προδημοσίευση)

Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες, του Δημήτρη Ινδαρέ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Δημήτρη Ινδαρέ «Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες. Με αφορμή ένα δημοτικό τραγούδι του Μοριά», το οποίο κυκλοφορεί τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Εστία.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ι. ΠΗΓΕΣ ΚΑΙ ΡΙΖΕΣ

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

Είκοσι χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από τα γεγονότα που μας εισήγαγαν στον 21ο αιώνα. Ήταν η μεγαλύτερη και πιο σοκαριστική αλληλουχία τρομοκρατικών ενεργειών που έγινε ποτέ, με μερικά λεπτά διαφορά: οι επιθέσεις στους Δίδυμους Πύργους στη Νέα Υόρκη, και στο Πεντάγωνο στην Ουάσιγκτον, την 11η Σεπτεμβρίου του 2001. Α...

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Οι περισσότεροι από τα τίτλους που παρουσιάζονται εδώ έφτασαν στα χέρια μας πολύ πρόσφατα. Πρόκειται για ενδιαφέροντα βιβλία που στην πλειονότητά τους πέρασαν «κάτω από τα ραντάρ» των βιβλιοπροτάσεων για το καλοκαίρι. Ιδού μερικά από τα καλύτερα. 

Ε...

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα βιβλία ιστορίας, εθνολογίας, σύγχρονων οικονομικών και κοινωνικών ζητημάτων για τους εναπομείναντες στην πόλη αλλά και για όσους ακόμη αναζητούν βιβλία για τις διακοπές τους που να αξίζουν το βάρος τους.

Του Γιώργου Σιακαντάρη

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

20 Οκτωβρίου 2021 ΕΛΛΗΝΕΣ

Το Φανταστικό στην Ελλάδα: Ο λόγος στους εκδότες του

«Η Άγνωστη Καντάθ», «Αίολος», «Οξύ», «Φανταστικός Κόσμος», «Anubis», «Sελίνι»: Έξι εκδοτικοί οίκοι που αγαπούν την Επιστημονική Φαντασία, το Fantasy και τον Τρόμο τοποθ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ

ΞΕΧΩΡΙΣΑΜΕ

ΝΑ ΑΛΛΟ ΕΝΑ