fais photo 1

Για τη συλλογή διηγημάτων «Εξουθένωση. Ντοκιμαντέρ ονείρων» του Μισέλ Φάις (εκδ. Πατάκη). Φωτογραφία: Χάρης Παπαδημητρακόπουλος

Της Ελένης Παπαργυρίου

Στο κέντρο της πεζογραφικής παραγωγής του Μισέλ Φάις την τελευταία δεκαετία βρίσκεται ο παραλογισμός της ύπαρξης σε μια ταραγμένη συνθήκη καπιταλιστικής μετανεωτερικότητας. Οι χαρακτήρες του αυτοσκοπούνται κλεισμένοι στον εαυτό τους, ωστόσο σε πολλές περιπτώσεις είναι η σύγκρουση με άλλα πρόσωπα, παρομοίως διχασμένα και αυτά, που αποκαλύπτει την υπαρξιακή τους κατάπτωση. Καίριο από αυτήν την άποψη υπήρξε το μυθιστόρημα Από το πουθενά (2015), καθώς και το θεατρικό κείμενο Παγκάκι του κανένα (2014).

Συνεχίζοντας και επεκτείνοντας αυτόν τον άξονα, το νέο βιβλίο του Φάις Η εξουθένωση εκμεταλλεύεται στο έπακρον τη διαλεκτική συνθήκη: πρόκειται μια συλλογή από μικροϊστορίες όπου συνομιλούν υποκείμενα σε βαθιά κρίση, συχνά ζευγάρια στα πρόθυρα του χωρισμού, αλλά και ζεύγη γονιών με παιδιά, φίλων, συντρόφων και συνεργατών, όπως και ζεύγη ζώων και φυτών. Οι αφηγήσεις φωτογραφίζουν τη στιγμή της σύγκρουσης λίγο πριν αυτή φτάσει στο οριακό της σημείο, λίγο πριν σπάσει το σκοινί. Ο Φάις ερευνά δύο όψεις του πόνου. Καταρχήν, τον πόνο ως προσπάθεια: τα υποκείμενα στις ιστορίες του αισθάνονται την ανάγκη να μιλήσουν για το σημείο όπου οι θηλειές του σκοινιού ξεφτίζουν, διαλύονται, πάνε να κοπούν. Οι χαρακτήρες διαπραγματεύονται, συζητούν εξαντλητικά το σημείο όπου οι σχέσεις δεν έχουν γυρισμό, αλληλοπροσάπτουν κατηγορίες και, τέλος, προσδιορίζουν το επίπονο παρόν τους σε σχέση με ένα ιδανικό – φαντασιακό τις περισσότερες φορές – παρελθόν. Η δεύτερη όψη του πόνου είναι η σωματική: οι λέξεις που εξφενδονίζονται σαν πέτρες, τα διαρκή χτυπήματα κάτω από τη μέση, η ρήξη και η πληγή της που ματώνει. Τα πρόσωπα, εξουθενωμένα από την διαρκή προσπάθεια, το χάος της διαλεκτικής στο ρινγκ της συνύπαρξης, τελικά εγκαταλείπουν.

Τα πρόσωπα, εξουθενωμένα από την διαρκή προσπάθεια, το χάος της διαλεκτικής στο ρινγκ της συνύπαρξης, τελικά εγκαταλείπουν.

Οι ιστορίες της Εξουθένωσης τοποθετούνται σε διάφορα μέρη της υφηλίου χωρίς ωστόσο να χρωματίζονται από ιδιαίτερα στοιχεία γεωγραφίας ή πολιτισμού. Οι κρίσεις είναι ίδιες, τα προβλήματα των σχέσεων κοινά, ο χώρος που απαιτούν οι άνθρωποι για να συνυπάρξουν με κάποιον άλλον άνθρωπο σταθερά ομοιογενής. Τα πρόσωπα των ιστοριών μοιάζουν να βιώνουν μια παρωδία κοσμοπολιτισμού, μια κινηματογραφική φάρσα χαμηλού μπάτζετ (στον κινηματογραφικό χρόνο μιας μεγάλου μήκους ταινίας πιθανότατατα αναφέρονται οι αριθμοί που δίνονται παρενθετικά σε κάθε μία ιστορία) με φτηνό σκηνικό όπου τα αντικείμενα λειτουργούν προσχηματικά σαν να είναι φτιαγμένα από χαρτόνι. Οι σκηνοθετικές οδηγίες που δίνονται στην αρχή κάθε διαλόγου είναι τα πρόσωπα, οι ηλικίες τους και τα ρούχα που φοράνε:

Κουάλα Λουμπούρ. Άντρας και γυναίκα κοιμούνται σε διπλό κρεβάτι με μαύρα σατέν σεντόνια. Η γυναίκα, γύρω στα τριάντα, φοράει ξανθιά περούκα, ο άντρας, γύρω στα πενήντα. Ανάμεσά τους φαλλός από καουτσούκ και δονητής. Ο άντρας ροχαλίζει δυνατά. Η γυναίκα κοιμάται με ωτοασπίδες και μάσκα ύπνου. Τα λένε καθ’ ύπνον. [6:01] (σ. 205)

Η αναγνώστρια καλείται να παρακολουθήσει την αφήγηση με όρους κινηματογραφικής θέασης. Ωστόσο, η φαντασίωση του ρεαλισμού υπονομεύεται από τη αφαίρεση και την παρωδία. Η αναγνώστρια μπαίνει κάθε φορά στην ιστορία προσπαθώντας να ψυχολογήσει τους χαρακτήρες, προσπαθώντας να τεκμηριώσει αυτό που μπορεί να ονομαστεί προσωπικότητα, τη συνέπεια και συνοχή της, όμως οι χαρακτήρες, αυτάρκεις μέσα στον παραλογισμό τους, αντιστέκονται, και τελικά διαλύονται στην ανυπαρξία τους σαν κούκλες από άχυρα. Ο ρεαλισμός, ως μια συνθήκη που επιτρέπει στην αναγνώστρια να εισχωρήσει στο λογοτεχνικό σύμπαν ξεχνώντας το εξωτερικό περίβλημα της ζωής, είναι μια πικρή φαντασίωση: ο κόσμος της μυθοπλασίας δεν υπάρχει, ή, τελικά, υπάρχει μόνο αυτός και μέσα σε αυτόν παλινωδούμε. Με τις παρωδιακές προθέσεις απέναντι στον ρεαλισμό του αφηγηματικού μέσου, τόσο του πεζογραφικού όσο και του κινηματογραφικού, ο Φάις μοιάζει να αναρωτιέται πώς προκύπτουν οι ιστορίες: από ποιες συνθήκες ζωής, από ποια αντικείμενα, από ποια περιστατικά σημαντικά ή ασήμαντα, για να καταλήξει: «Γιατί οι ιστορίες μας σκέφτονται πριν τις σκεφτούμε, μας αναζητούν πριν τις αναζητήσουμε, μας νοιάζονται πριν τις νοιαστούμε, γιατί οι ιστορίες που λέμε είμαστε εμείς, ακόμα και οι ιστορίες που δεν λέμε είμαστε εμείς» (σ. 191).

fais charis papadimitrakopoulos

Ο Μισέλ Φάις (Κομοτηνή, 1957) είναι υπεύθυνος των σελίδων βιβλίου στην Εφημερίδα των Συντακτών και διδάσκει δημιουργική γραφή (Ελληνικό Ανοιχτό Πανεπιστήμιο, Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας, «Σχόλη» στις Εκδόσεις Πατάκη). Το 2000 τιμήθηκε με το Κρατικό Βραβείο Διηγήματος για τη συλλογή Απ’ το ίδιο ποτήρι και άλλες ιστορίες. Έχει γράψει πεζά και θεατρικά έργα, έχει συμμετάσχει σε φωτογραφικές και εικαστικές εκθέσεις, έχει συμμετάσχει στη συγγραφή σεναρίων κ.ά.

Μπορεί κανείς να διακρίνει δύο δυναμικούς και αλληλοσυγκρουόμενους άξονες στην αφήγηση: τη βία και το παιχνίδι. Τα πρόσωπα βιαιοπραγούν λεκτικά, σωματικά, σεξουαλικά. Επιτίθενται το ένα στο άλλο, απειλούν, αδιαφορούν για τον κίνδυνο που αφορά το σώμα και την ύπαρξη των άλλων, εφόσον είναι σε διαρκή αντιπαράθεση μαζί τους. Ωστόσο, ο δεύτερος δυναμικός άξονας της αφήγησης, του παιχνιδιού και της φάρσας, υπονομεύει την ένταση της βίας. Για παράδειγμα, στο διήγημα «Οι κούκλες» μια γυναίκα αναπαριστά τη σχέση με το σύντροφό της μέσα από ένα παιχνίδι με κούκλες. Το νοσηρό σχέδιο του ζευγαριού να σκοτώσει τα παιδιά του για να αναθερμάνει τη φθαρμένη του σχέση αποδεικνύεται παιχνίδι αναπαράστασης. Παίζοντας την ίδια και τον σύζυγό της με τις κούκλες η γυναίκα στήνει το σκηνικό της βίας και το ξεστήνει: η βίαιη πρόθεση εκμηδενίζεται στο πλαίσιο της παιγνιώδους πρόθεσης. Στον ίδιο άξονα εντάσσονται και οι ειρωνικές δομές της αφήγησης. Ένα ζευγάρι αρχιτεκτόνων βρίσκεται νεκρό μέσα στο σπίτι στο σπίτι που οι ίδιοι κατασκεύασαν, ενώ στο βάθος παίζει ένα βίντεο όπου –νεότεροι και γεμάτοι όνειρα– μιλάνε με πάθος για τον σχεδιασμό του. Η λεκτική ειρωνεία και ο σαρκασμός αφθονούν:

Και πήγες με μια άγνωστη;
Σου είπα πώς αισθανόμουν. Δεν σου είπα;
Τουλάχιστον ήταν εμβολιασμένη;
(σ. 169)

fais EXOFΤα βιβλία του Φάις από το 2015 και μετά συζητούν την κρίση του ύστερου καπιταλισμού με ό,τι αυτός συνεπάγεται: απομάκρυνση από τη φύση, περιβαλλοντική δυστοπία, παγκοσμιοποίηση και υποταγή. Η περσόνα του συγγραφέα, βαριά και καταθλιπτική, διακρίνεται στο προτελευταίο διήγημα του βιβλίου «Σκουφάκι από στάχτη», καθώς αναλογίζεται το αυξανόμενο βάρος των αποσκευών του χρόνου. Η εύθραυστή του υποκειμενικότητα ενώνεται με αυτήν των δισεκατομμυρίων φωνών ανθρώπων του πλανήτη σε παρόμοιες συνθήκες πόνου: στο τελικό διήγημα «Κόκκινο σκοτάδι» αναδύονται μέσα από μια τρομερή συμπαντική ηχώ φωνές από κάθε γωνία της υφηλίου που βρίσκονται σε παρόμοιες συνθήκη εξουθένωσης. Το κείμενο ζουμάρει ιλιγγιωδώς μέσα και έξω, σε οθόνες κοινωνικών δικτύων και ποικίλες συσκευές επαγρύπνησης, τονίζοντας την παγκοσμιότητα του πόνου.

Ανταγωνισμός, φαντασιακή συνθήκη, τυχαιότητα, ίλιγγος: όλες οι εκφάνσεις του παιχνιδιού που είχε διακρίνει ο φιλόσοφος Roger Caillois βρίσκουν τη θέση τους στο πιο αστείο και ταυτόχρονα πιο πικρό βιβλίο που μας έχει δώσει ο Φάις στη μακρόχρονη συγγραφική του πορεία. 

* Η Ελένη Παπαργυρίου είναι Διδάκτορας Παν/μίου Οξφόρδης. Συνεργαζόμενο Εκπαιδευτικό Προσωπικό Ελληνικού Ανοικτού Πανεπιστημίου.

politeia link more

 

 

 

 

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Κιθαιρώνας» του Νίκου Α. Μάντη (κριτική) – Στη μαγική ενδοχώρα των Βακχών

«Κιθαιρώνας» του Νίκου Α. Μάντη (κριτική) – Στη μαγική ενδοχώρα των Βακχών

Για το μυθιστόρημα του Νίκου Α. Μάντη «Κιθαιρώνας» (εκδ. Καστανιώτη). Στην κεντρική εικόνα, ένας άντρας και μια γυναίκα κοιτάζουν τον διάσημο πίνακα του William-Adolphe Bouguereau (1825-1905) - The Youth of Bacchus. Νέο βλέμμα, σε ένα αρχέγονο θέμα. 

Γράφει ο Διονύση...

«Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον» του Μιχάλη Μακρόπουλου (κριτική) – Μικροί συμπυκνωμένοι κόσμοι

«Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον» του Μιχάλη Μακρόπουλου (κριτική) – Μικροί συμπυκνωμένοι κόσμοι

Για τη συλλογή διηγημάτων του Μιχάλη Μακρόπουλου «Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον» (εκδ. Κίχλη). Στην κεντρική εικόνα, στιγμιότυπο από την ταινία «Στάλκερ» του Αντρέι Ταρκόφσκι. 

Γράφει ο Γιώργος Ν. Περαντωνάκης

Μπορεί τα διηγήματα του Μιχάλη Μα...

«Μπέμπης» του Θωμά Κοροβίνη (κριτική)

«Μπέμπης» του Θωμά Κοροβίνη (κριτική)

Για το μυθιστόρημα του Θωμά Κοροβίνη «Μπέμπης» (εκδ. Άγρα). Κεντρική εικόνα: Ο Δημήτρης Στεργίου ή «Μπέμπης».

Γράφει ο Νίκος Χρυσός

«Κάθε κομμάτι που παίζουμε αφηγείται κι από μια ιστορία, ένα περιστατικό, μια χαρά, ένα ντέρτι, μια πεθυμιά, ένα όν...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

«Το πράσινο μίλι» του Στίβεν Κινγκ (προδημοσίευση)

«Το πράσινο μίλι» του Στίβεν Κινγκ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Στίβεν Κινγκ [Stephen King] «Το πράσινο μίλι» (μτφρ. Πητ Κωνσταντέας), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 9 Φεβρουαρίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Δεν υπήρχε καθόλου ζέστη, κα...

«Ρολόι χωρίς δείκτες» της Κάρσον ΜακΚάλερς (προδημοσίευση)

«Ρολόι χωρίς δείκτες» της Κάρσον ΜακΚάλερς (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Κάρσον ΜακΚάλερς [Carson McCullers] «Ρολόι χωρίς δείκτες» (μτφρ. Μιχάλης Μακρόπουλος), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 8 Φεβρουαρίου από τις εκδόσεις Διόπτρα.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ο θάνατος εί...

Ένας χρόνος χωρίς τη Μαριανίνα Κριεζή + ένα σπάνιο διήγημά της

Ένας χρόνος χωρίς τη Μαριανίνα Κριεζή + ένα σπάνιο διήγημά της

Με αφορμή τη συμπλήρωση σήμερα, 6 Φεβρουαρίου, ενός χρόνου χωρίς τη Μαριανίνα Κριεζή κοντά μας, αναδημοσιεύουμε ένα σπάνιο διήγημά της του 1971 – ίσως το μοναδικό που έχει γράψει.

Γράφει ο Κώστας Αγοραστός

Η ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Το πράσινο μίλι» του Στίβεν Κινγκ (προδημοσίευση)

«Το πράσινο μίλι» του Στίβεν Κινγκ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Στίβεν Κινγκ [Stephen King] «Το πράσινο μίλι» (μτφρ. Πητ Κωνσταντέας), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 9 Φεβρουαρίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Δεν υπήρχε καθόλου ζέστη, κα...

«Ρολόι χωρίς δείκτες» της Κάρσον ΜακΚάλερς (προδημοσίευση)

«Ρολόι χωρίς δείκτες» της Κάρσον ΜακΚάλερς (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Κάρσον ΜακΚάλερς [Carson McCullers] «Ρολόι χωρίς δείκτες» (μτφρ. Μιχάλης Μακρόπουλος), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 8 Φεβρουαρίου από τις εκδόσεις Διόπτρα.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ο θάνατος εί...

«Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» του Θόδωρου Σούμα (προδημοσίευση)

«Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» του Θόδωρου Σούμα (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το πεζογράφημα - πολιτική μαρτυρία του Θόδωρου Σούμα, «Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» το οποίο θα κυκλοφορήσει την ερχόμενη εβδομάδα από τις εκδόσεις Επίκεντρο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

7 μυθιστορήματα από όλον τον κόσμο για τους φίλους του φανταστικού

7 μυθιστορήματα από όλον τον κόσμο για τους φίλους του φανταστικού

Πρώτος μήνας του νέου έτους και πριν δούμε τι θα φέρει η φετινή πραγματικότητα ας επιτρέψουμε στον εαυτό μας ένα φανταστικό λογοτεχνικό ταξίδι. Οι εκδόσεις Βακχικόν προτείνουν επτά μυθιστορήματα για τους φίλους του φανταστικού. Γιατί η φαντασία σε πάει παντού...

Επιμέλεια: Book Press

...
Γουίλιαμ Χ. Γκας: «Τα δώδεκα σημαντικότερα βιβλία που διάβασα στη ζωή μου»

Γουίλιαμ Χ. Γκας: «Τα δώδεκα σημαντικότερα βιβλία που διάβασα στη ζωή μου»

Στο βιβλίο του με τίτλο «The William H. Gass Reader», ο Αμερικανός πεζογράφος William H. Gass επέλεξε τα δώδεκα βιβλία που διαμόρφωσαν τη λογοτεχνική ματιά του. Μια λίστα που, όπως σημειώνει και ο ίδιος στην εισαγωγή του, δεν περιλαμβάνει απαραιτήτως τα «δώδεκα καλύτερα βιβλία» που έχει διαβάσει, καθώς «κάθε σπουδαί...

Τα 100 καλύτερα μυθιστορήματα στην αγγλόφωνη πεζογραφία σύμφωνα με τον Γκάρντιαν

Τα 100 καλύτερα μυθιστορήματα στην αγγλόφωνη πεζογραφία σύμφωνα με τον Γκάρντιαν

Ο κριτικός λογοτεχνίας της βρετανικής εφημερίδας, Guardian, Robert McCrum επέλεξε τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία γραμμένα στα αγγλικά. Στη λίστα του εντοπίζουμε έργα που θεωρούνται πλέον κλασικά, από συγγραφείς όπως οι Ντίκενς, Μέλβιλ, κ.ά., καθώς και μυθιστορήματα από τους ΝτεΛίλο, Ισιγκούρο, Ροθ, Κουτσί, κ.ά. ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

13 Δεκεμβρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2022

Έφτασε η στιγμή και φέτος για την καθιερωμένη εδώ και χρόνια επιλογή των εκατό από τα καλύτερα βιβλία λογοτεχνίας της χρονιάς που φτάνει σε λίγες μέρες στο τέλος της. Ε

ΦΑΚΕΛΟΙ