thanatos sto fb

Για το πεζογράφημα της Μαρίας Γιαγιάννου «R.I.F. – Ο θάνατος στο φέισμπουκ» (εκδ. Στερέωμα). Κεντρική φωτογραφία: Alex Prager, Crowd #7 (Bob Hope Airport), 2013.

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος

Προ καιρού υπέπεσα σ’ ένα ασύγγνωστο σφάλμα, απ’ αυτά που σε κάνουν να αισθάνεσαι γελοίος (το παραδέχομαι) αφήνοντας στο τέλος μέσα σου ένα ίζημα ενοχής. Ευχήθηκα σ’ έναν διαδικτυακό «φίλο» χρόνια πολλά και ευτυχισμένα με αφορμή τα γενέθλιά του. Ως εδώ καλά. Δεν πέρασαν λίγα λεπτά και μου ήρθε η απάντηση, που, υπό άλλες συνθήκες, θα ήταν ένα πλέριο «ευχαριστώ πολύ», αλλά που στη συγκεκριμένη περίπτωση είχε τη δύναμη ηχηρής σφαλιάρας. Αντί γι’ αυτόν μού απάντησε η σύζυγός του, η οποία με πληροφόρησε πως ο άντρας της είχε προ καιρού περάσει στην αντίπερα όχθη.

Η πρώτη σκέψη που έκανα ήταν ότι η βλακώδης αβλεψία μου πληρώθηκε με «σκληρό» νόμισμα. Η δεύτερη, πιο αποστασιοποιημένη από το κάζο που υπέστην, ότι τα social media έχουν καταφέρει να απογυμνώσουν και να αντικειμενικοποιήσουν ακόμη και τον χαμό ενός ανθρώπου. Διαβάζοντας το νέο βιβλίο της Μαρίας Γιαγιάννου R.I.F. – Ο θάνατος στο Φέισμπουκ που κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις Στερέωμα, πείστηκα πως κάτι έχει αλλάξει δραστικά στον τρόπο που αντιμετωπίζουμε τη ζωή, τη γραφή και τον θάνατο από τη στιγμή που ενέσκηψαν με καταιγιστικό τρόπο τα κοινωνικά δίκτυα στη ζωή μας.

Με τρόπο ευφυή, ευσύνοπτο και συχνά σκωπτικό (έως του σημείου να μας παραδίδει τζούρες μαύρου χιούμορ αγγλοσαξωνικής κοπής), η Γιαγιάννου μάς λέει grosso modo: ξεχάστε όσα ξέραμε για τη ζωή, το γράψιμο και τον θάνατο. Το κοινωνικό δίκτυο είναι σαν ένας ζωντανός οργανισμός, σαν μαμούθ που μας αγκαλιάζει και συνάμα μας πνίγει όλους με τα πλοκάμια του. Ακόμη και το μέγα ανθρώπινο μυστήριο: τον θάνατο. Ούτε αυτός δεν καταφέρνει να ξεφύγει από την ανάμεικτη φύση του μέσου.

Σε όλους μας υπάρχει ένας θάνατος. Στα όρια του Φέισμπουκ, δε, ίσως να μοιάζει και με μια μορφή διαρκούς μπλοκαρίσματος ενός χρήστη προς όλους τους φίλους του.

Αν μέχρι πρότινος ο θάνατος ενός προσφιλούς προσώπου ή και κάποιου ανθρώπου που πέρασε, έστω ξυστά, από τη ζωή μας, δημιουργούσε μέσα μας ένα ακέραιο και συμπαγές πλέγμα συναισθημάτων, από το οποίο δεν μπορούσαμε εύκολα να απεγκλωβιστούμε, τώρα, με τα social media, μαθαίνουμε να προπονούμαστε στην απουσία. Η Γιαγιάννου, μάλιστα, δηλοί πως η οικείωση με τον θάνατο των «φίλων» είναι μια μορφή υπαρξιακής προπαίδειας για όλους μας. Σε όλους μας υπάρχει ένας θάνατος. Στα όρια του Φέισμπουκ, δε, ίσως να μοιάζει και με μια μορφή διαρκούς μπλοκαρίσματος ενός χρήστη προς όλους τους φίλους του.

Όσο για εμάς, τους ζώντες ακόμη, αυτοί οι θάνατοι μας φέρνουν λίγο λίγο πιο κοντά στο αναπόδραστο. Ωσάν μικροί Μιθριδάτες μαθαίνουμε στην απώλεια. Κάποια στιγμή θα συμβεί και σε ’μας.

Πάντως, αν δεν είναι μακάβριο αστείο, τότε είναι μια νέα πραγματικότητα το γεγονός ότι ακόμη κι αν κάποιος πεθάνει, για το μέσο ενδέχεται να εξακολουθεί να υπάρχει. Η Γιαγιάννου πολύ σωστά επισημαίνει πως ο λογαριασμός του εκλιπόντος μπορεί να παραμείνει ενεργός αν οι οικείοι δεν τον «κατεβάσουν». Είσαι σε θέση να τον επισκέπτεσαι από καιρού εις καιρόν. Σαν να πηγαίνεις στην εκκλησία και να ανάβεις ένα κερί στη μνήμη του. Όσο για τις αναρτήσεις του νεκρού, αυτές κι αν παραμένουν ζωντανές εις το διηνεκές. Για να αποδειχθεί πως ακόμη και στον περίβλεπτο κόσμο του ψηφιακού βιβλίου η γραφή αντέχει δίχως καν εμάς.

Μάλιστα, στη νέα εκδοχή του Φέισμπουκ, το επονομαζόμενο Metaverse, μια εικονική πραγματικότητα όπου θα μας παρέχει τη δυνατότητα να υπάρχουμε σε χώρο και χρόνο δίχως τη φυσική μας παρουσία, αλλά μέσω ενός επινοημένου άβαταρ, ούτε οι νεκροί θα είναι εξοβελιστέοι. Ακόμη κι αυτοί θα έχουν μια θέση στον ήλιο της ηλεκτρονικής ζωής.

Τη στιγμή που οι θρησκείες στηρίζονται στο έωλο επέκεινα, μια αφήγηση που μοιάζει με παρηγοριά στην υπαρξιακή αρρώστια του όντος, ο Μαρκ Ζούκερμπεργκ μας προσφέρει μια παράταση ζωής ακόμη και σε κατάσταση θανάτου.

Η Γιαγιάννου πολύ σωστά επισημαίνει πως ο λογαριασμός του εκλιπόντος μπορεί να παραμείνει ενεργός αν οι οικείοι δεν τον «κατεβάσουν». Είσαι σε θέση να τον επισκέπτεσαι από καιρού εις καιρόν. Σαν να πηγαίνεις στην εκκλησία και να ανάβεις ένα κερί στη μνήμη του.

Το βιβλίο της Μαρίας Γιαγιάννου διαρθρώνεται σε μικρά κεφάλαια με άκρως εύγλωττους τίτλους (βλ. «Ποιος ζει, ποιος πεθάνει;» ή «Πεθαίνω σαν τώρα»), ενώ μεταξύ των κεφαλαίων δημιουργεί έμμετρες γέφυρες με στιχουργήματα-επιτύμβια που ενώνουν τον λυρισμό και το σκώμμα με θαυμαστό τρόπο.

Η ίδια χαρακτηρίζει το όλον ως πεζογράφημα και –κατά το μάλλον ή ήττον– έχει δίκιο. Εν πρώτοις έχουμε να κάνουμε με ένα ακατάτακτο βιβλίο, αλλά στην ουσία του είναι ένα υβρίδιο που περιλαμβάνει μυθοπλασία, δοκιμιακό λόγο, κοινωνική παρατήρηση, φιλοσοφία, κοινωνιολογία έως και ψυχολογία της (ηλεκτρονικής) μάζας.

giagiannou
Η Μαρία Γιαγιάννου έχει γράψει πεζογραφία, θέατρο, δοκίμιο και παιδικό βιβλίο. Σπούδασε Επικοινωνία & ΜΜΕ (ΕΚΠΑ), Πολιτιστική Διαχείριση (Πάντειο) και Φιλοσοφία της Τέχνης (ΑΣΚΤ, ΑΠΘ). Επιμελείται εικαστικές εκθέσεις και άλλα πολιτιστικά δρώμενα. Έχει εκδώσει δώδεκα βιβλία. Θεατρικά της έργα έχουν παιχτεί σε σκηνές της Αθήνας καθώς και στο Μιλάνο. Το μυθιστόρημά της Το μέλος φάντασμα (Μελάνι, 2020) ήταν υποψήφιο στα Λογοτεχνικά Βραβεία του Αναγνώστη και στα Βραβεία του Athens Prize for Literature. Το πρώτο παραμύθι της Η Κουνελόσκαλα (εικ: Κ. Θεοχάρης, Καλέντης, 2021) ήταν υποψήφιο στα Βραβεία του Χάρτη και στο IBBY (Κύκλος Ελληνικού Παιδικού Βιβλίου). Συμμετέχει ως θεατρική συγγραφέας στο πρότζεκτ του Ωδείου Αθηνών «HUMANITAS/Από σκηνής» για τα ανθρώπινα δικαιώματα ΛΟΑΤΚΙ εφήβων, που θα ολοκληρωθεί το 2023. Ζει και εργάζεται στην Αθήνα.

Προσοχή, όμως: το βιβλίο της Γιαγιάννου δεν πραγματεύεται μόνο τον θάνατο του χρήστη εντός των τειχών του κοινωνικού δικτύου, αλλά και το τέλος (ή, μήπως, το ατελεύτητο τέλος;) της γραφής, του δημιουργού, ακόμη και του ίδιου του μέσου. Αυτό το τέλος δεν είναι τόσο συμπαγές και ολοκληρωτικό όσο το φανταζόμαστε.

Ο τρόπος που καταγράφουμε τις σκέψεις μας σε καθημερινά post, η υπερέκθεση που αυτά μας προσκομίζουν, το ότι γνωρίζουμε πως απευθυνόμαστε σε κόσμο και δεν παραμένουν τα γραπτά μας στο ασφαλές περιβάλλον ενός ημερολογίου και, επίσης, το γεγονός ότι όλοι, πλέον, είναι οιονεί δημιουργοί-συγγραφείς, όλα αυτά έχουν διαμορφώσει ένα διαφορετικό τοπίο ακόμη και στους επαγγελματίες γραφιάδες.

Τι θα συνέβαινε αν ξαφνικά «πέθαινε» το μέσο καταπίνοντας όλες τις αναρτήσεις μας; Τι θα γινόταν αν χάνονταν αυτοστιγμεί τα κείμενα, οι φωτογραφίες, οι εξομολογήσεις, οι διαχύσεις ή οι διαφωνίες μας;

Όπως σημειώνει και η Μαρία Γιαγιάννου, το γεγονός ότι και τα δικά της κείμενα στο βιβλίο είναι μικρές σημειώσεις, ενδέχεται να είναι αποτέλεσμα αυτής της μετάλλαξης που έχουμε υποστεί όλοι και μας ωθεί σε μικρά «πυρηνικά» κείμενα και όχι σε σχοινοτενείς αναλύσεις όπως συνέβαινε παλαιότερα.

stereoma giagiannou rifΈχουμε, άραγε, να κάνουμε και με ένα συναφές τέλος του γραπτού λόγου, του βιβλίου, του δημιουργού; Το βιβλίο δεν καμώνεται σε καμία περίπτωση ότι έχει απαντήσεις. Αντιθέτως, αυτό που κάνει με ενάργεια είναι να θέτει σωστά ερωτήματα, με ακόμη πιο ορθά παραδείγματα από την καθημερινή ηλεκτρονική ζωή μας και να προσπαθεί να συνθέσει μια κατάσταση που μοιάζει να είναι ακόμη υπό διαμόρφωση.

Τι θα συνέβαινε αν ξαφνικά «πέθαινε» το μέσο καταπίνοντας όλες τις αναρτήσεις μας; Τι θα γινόταν αν χάνονταν αυτοστιγμεί τα κείμενα, οι φωτογραφίες, οι εξομολογήσεις, οι διαχύσεις ή οι διαφωνίες μας; Σε ποια τρύπα της λήθης θα εξαφανίζονταν όλα; Αρκεί να αναλογιστούμε τον πανικό που προκύπτει όταν το δίκτυο πέφτει, όταν το Φέισμπουκ κοιμάται τον ύπνο του δικαίου και μας αφήνει να ξεροσταλιάζουμε με τις ώρες έξω από την πόρτα του.

Η κατακλείδα του βιβλίου ενδέχεται να φανεί σε κάποιους μελαγχολική ή ίσως και απαισιόδοξη. Τα social media μας μαθαίνουν στην ελάχιστη προσπάθεια. Σε τέτοια σημείο που εξοβελίζουν σταδιακά τις λέξεις προς χάριν των εικόνων.

Οι νέες γενιές δεν αναφέρονται καν στο Φέισμπουκ θεωρώντας πως είναι ένα μουσειακό είδος, ένας μαθουσάλας. Προτιμούν τα κοινωνικά δίκτυα που προκρίνουν τις φωτογραφίες ή τα βίντεο άνευ συνοδευτικού κειμένου. Οπότε τι θα γίνει ο δημιουργός; Το βιβλίο σημειώνει: «Η γραφή αναδιπλώνεται στην αναλογική της μήτρα. Αυτός που γράφει χάνει το είδωλό του και καθώς μοιάζει παλιότερος από ποτέ, βρίσκει κάτι σαν ελευθερία». Ίσως, θα έλεγε κανείς, ενταφιασμένος σε μια παλαιά πραγματικότητα, σε έναν δικό του τύμβο.


 Ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΜΑΡΙΝΟΣ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας. Τελευταίο βιβλίο του, το μυθιστόρημα «Μπλε ήλιος» (εκδ. Μεταίχμιο).  

Απόσπασμα από το βιβλίο 

«Ενδιαφέρουσα αντιστροφή: αν όσο είσαι ζωντανός δεν είσαι χρήστης του Facebook, τότε για την κοινότητα μοιάζεις λίγο με τον νεκρό, ενώ όταν πεθάνεις και είσαι ακόμη χρήστης του Facebook μοιάζεις λίγο με ζωντανό. Κάποιος που ζει μόνο εκτός fb χωρίς διαρκώς προβαλλόμενη εικόνα είναι ένας «εξαφανισμένος». Ιδίως αν είναι καλλιτέχνης, η μη προβολή του δημιουργεί στους χρήστες την ψευδή εντύπωση ότι έχει περάσει στα αζήτητα – ακόμα και αν το έργο του βρίσκεται στην προθήκη του βιβλιοπωλείου ή παρουσιάζεται σε κάποια γκαλερί».

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Παλμίτα» της Αντιγόνης Ζόγκα (κριτική) – Γυναίκες που διψούν για ζωή και αναγεννιούνται

«Παλμίτα» της Αντιγόνης Ζόγκα (κριτική) – Γυναίκες που διψούν για ζωή και αναγεννιούνται

Για το μυθιστόρημα της Αντιγόνης Ζόγκα «Παλμίτα» (εκδ. Ψυχογιός). Κεντρική εικόνα: από την ταινία του Τάκη Κανελλόπουλου «Παρένθεση». 

Γράφει η Χριστίνα Μουκούλη

«Μερικές φορές πρέπει να καείς για να ξαναγεννηθείς.» Όπ...

«Τσιγάρο βαρ;» του Σπύρου Κιοσσέ και «Κακό ανήλιο» του Κωνσταντίνου Δομηνίκ (κριτική) – Λόγια απλά και μετρημένα

«Τσιγάρο βαρ;» του Σπύρου Κιοσσέ και «Κακό ανήλιο» του Κωνσταντίνου Δομηνίκ (κριτική) – Λόγια απλά και μετρημένα

Για τη συλλογή διηγημάτων του Σπύρου Κιοσσέ «Τσιγάρο βαρ;» (εκδ. Μεταίχμιο) και του Κωνσταντίνου Δομηνίκ «Κακό ανήλιο» (εκδ. Ίκαρος). Oι διαφορετικές όψεις της ελληνικής επαρχίας. Κεντρική εικόνα: © Frederic Boissonnas.

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος

...
«Τρότζαν» του Θανάση Χειμωνά (κριτική) – Αντιμεσσιανισμός σε ένα «τέλειο» μέλλον!

«Τρότζαν» του Θανάση Χειμωνά (κριτική) – Αντιμεσσιανισμός σε ένα «τέλειο» μέλλον!

Για το μυθιστόρημα του Θανάση Χειμωνά «Τρότζαν» (εκδ. Πατάκη). Κεντρική εικόνα: Ο Θανάσης Χειμωνάς με τη βοήθεια της Α.Ι. το 2073.

Γράφει ο Γιώργος Ν. Περαντωνάκης

Τα τελευταία χρόνια αυξάνονται τα κείμενα επιστημονικής φαντασίας που φαντάζονται ένα μέ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

«Η μοναχοκόρη» της Γκουαδαλούπε Νέτελ (κριτική) – Οι πολλαπλές αποχρώσεις της μητρότητας

«Η μοναχοκόρη» της Γκουαδαλούπε Νέτελ (κριτική) – Οι πολλαπλές αποχρώσεις της μητρότητας

Για το βιβλίο «Η μοναχοκόρη» της Γκουαδαλούπε Νέτελ [Guadalupe Nettel] (μτφρ. Νάννα Παπανικολάου, εκδ. Ίκαρος). Kεντρική εικόνα: έργο της street artist Οla Volo © olavolo.com.

Γράφει η Φανή Χατζή

Όσο η άποψη ότι ο γενε...

«TACK»: Μια ταινία για τη δύναμη του καλού με πρωταγωνίστριες τις Σοφία Μπεκατώρου και Αμαλία Προβελεγγίου

«TACK»: Μια ταινία για τη δύναμη του καλού με πρωταγωνίστριες τις Σοφία Μπεκατώρου και Αμαλία Προβελεγγίου

Για το ντοκιμαντέρ «TACK» (παραγωγή Onassis Culture) της Βάνιας Τέρνερ με πρωταγωνίστριες τη Σοφία Μπεκατώρου, που πρώτη ξεκίνησε το ελληνικό #MeToo, και την Αμαλία Προβελεγγίου, της οποίας η καταγγελία για βιασμό από τον προπονητή της από τα έντεκά της οδήγησε στην πρώτη δίκη-ορόσημο όχι μόνο για τη δικαίωσή της αλ...

Ο Θεόδωρος Τερζόπουλος στη Στέγη με «Γκοντό» και ιταλικό θίασο: μια παράσταση-σταθμός

Ο Θεόδωρος Τερζόπουλος στη Στέγη με «Γκοντό» και ιταλικό θίασο: μια παράσταση-σταθμός

Ο Θεόδωρος Τερζόπουλος σκηνοθετεί το εμβληματικό κείμενο του Σάμιουελ Μπέκετ «Περιμένοντας τον Γκοντό» (1948) στην Κεντρική Σκηνή της Στέγης από τις 15 μέχρι και τις 19 Μαΐου. Η παράσταση είναι στα ιταλικά με ελληνικούς υπέρτιτλους.

Επιμέλεια: Book Press

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Μαργαρίτα Ιορδανίδη» του Μιχάλη Μακρόπουλου (προδημοσίευση)

«Μαργαρίτα Ιορδανίδη» του Μιχάλη Μακρόπουλου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη νουβέλα του Μιχάλη Μακρόπουλου «Μαργαρίτα Ιορδανίδη», η οποία θα κυκλοφορήσει στις 19 Απριλίου από τις εκδόσεις Κίχλη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Εἶχαν πιάσει γιὰ τὰ καλὰ οἱ ζέστες, καὶ τὴν ἑπόμενη Κυριακὴ κανόνισαν ν...

«Ο θάνατος έρχεται στάζοντας βροχή» του Αντρές Μοντέρο (προδημοσίευση)

«Ο θάνατος έρχεται στάζοντας βροχή» του Αντρές Μοντέρο (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Αντρές Μοντέρο [Andrés Montero] «Ο θάνατος έρχεται στάζοντας βροχή» (μτφρ. Μαρία Παλαιολόγου), το οποίο κυκλοφορεί στις 17 Απριλίου από τις εκδόσεις Διόπτρα.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Η μονομαχ...

«Σχολείο για την αγάπη» της Ολίβια Μάνινγκ (προδημοσίευση)

«Σχολείο για την αγάπη» της Ολίβια Μάνινγκ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Ολίβια Μάνινγκ [Olivia Manning] «Σχολείο για την αγάπη» (μτφρ. Φωτεινή Πίπη), το οποίο κυκλοφορεί στις 23 Απριλίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Όταν έφτασαν στην κορυφή του λό...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Μεγάλο το θέμα, μικρό το δέμας: 21 βιβλία για τη «μικρή» ή τη «σύντομη» ιστορία του… οτιδήποτε

Μεγάλο το θέμα, μικρό το δέμας: 21 βιβλία για τη «μικρή» ή τη «σύντομη» ιστορία του… οτιδήποτε

Υπάρχει μια «μικρή» ή μια «σύντομη» ιστορία για το… οτιδήποτε. Οι τίτλοι βιβλίων που επιχειρούν (και καταφέρνουν) να συμπυκνώσουν μεγάλα θέματα σε, συνήθως, ολιγοσέλιδα βιβλία είναι πάρα πολλοί. Εντυπωσιακά πολλοί. Στην παρακάτω πολύ ενδεικτική επιλογή είκοσι ενός βιβλίων μπορεί καν...

Παγκόσμια Ημέρα Βιβλίου 2024: «Με ένα βιβλίο πετάω!» ξανά... – 12 βιβλία για το μεγάλο ταξίδι της ανάγνωσης

Παγκόσμια Ημέρα Βιβλίου 2024: «Με ένα βιβλίο πετάω!» ξανά... – 12 βιβλία για το μεγάλο ταξίδι της ανάγνωσης

Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Βιβλίου (23 Απριλίου) επιλέγουμε 12 βιβλία που μας βάζουν στα ενδότερα της λογοτεχνίας και μας συνοδεύουν στο ταξίδι της ανάγνωσης.

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος

Στις 23 Απριλίου γιορτάζουν τα βιβλ...

Δεν είναι «έγκλημα πάθους» είναι γυναικοκτονία: 5 μελέτες για την έμφυλη βία

Δεν είναι «έγκλημα πάθους» είναι γυναικοκτονία: 5 μελέτες για την έμφυλη βία

Πέντε μελέτες αναδεικνύουν τις νομικές και κοινωνικές διαστάσεις των γυναικοκτονιών και συμβάλλουν στην κατανόηση των αιτίων που προκαλούν την πιο ακραία μορφή έμφυλης βίας. Επειδή οι γυναικτοκτονίες δεν είναι «εγκλήματα πάθους» αλλά ανθρωποκτονίες με πολύ συγκεκριμένα χαρακτηριστικά.

Γράφει η Φανή Χ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

15 Δεκεμβρίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2023

Mυθιστορήματα, νουβέλες, διηγήματα, ποιήματα: Επιλογή 100 βιβλίων, ελληνικών και μεταφρασμένων, από τη βιβλιοπαραγωγή του 2023. Επιλογή: Συντακτική ομάδα της Book

ΦΑΚΕΛΟΙ