berlin_graffiti250

Του Κώστα Κατσουλάρη

«Σκοτείνιαζε, τα φώτα άναβαν στους δρόμους που διασχίζαμε κι όλα μου φαίνονταν σωστά. Οι άνθρωποι ήταν καλοί και τίμιοι, όλοι τους. Η ζωή περίπλοκη και σύντομη.»

Ο Στέφανος, ο κεντρικός ήρωας του τελευταίου μυθιστορήματος της Αμάντας Μιχαλοπούλου, είναι αποπροσανατολισμένος. Όπως κάποια πουλιά, «τυχαίους επισκέπτες» τα λένε, που άλλοτε από απροσεξία, άλλοτε ακολουθώντας κάποιο πειρασμό χάνουν το σμήνος τους, έτσι κι εκείνος μοιάζει να έχει απολέσει τον συνδετικό κρίκο με ό,τι ονομάζεται φυλή, πατρίδα, αίσθημα του ανήκειν.

Στο Βερολίνο, όπου τον συναντάμε στο αφηγηματικό παρόν, θεωρείται Έλληνας –διδάσκει άλλωστε σ’ ελληνικό σχολείο–, ενώ στην Ελλάδα σχεδόν Γερμανός. Μόνο που ο Στέφανος δεν είναι ένας ακόμη ήρωας διχασμένος ανάμεσα σε δυο κόσμους: Η αδυναμία του να ταυτιστεί με ένα συγκεκριμένο πλαίσιο αναφοράς είναι το πιο συμπαγές στοιχείο της ταυτότητάς του. Όχι τυχαία: ως παιδί, είχε πέσει θύμα απαγωγής, και μάλιστα από Γερμανούς∙ κρατήθηκε μακριά από τους γονείς του για επτά ολόκληρα χρόνια.

Η πληροφορία της απαγωγής του Στέφανου δίνεται αρκετά νωρίς στο βιβλίο, διαμορφώνοντας έτσι έναν ισχυρό δραματικό πυρήνα που στο εξής καθορίζει και επανακαθορίζει τη δράση και τις σχέσεις μεταξύ των ηρώων. Η αιφνίδια αλλαγή πλαισίου, χώρας, γλώσσας, και μάλιστα εις διπλούν (το τραύμα του «δεύτερου ξεριζωμού» είναι εξίσου βαθύ με του πρώτου), μοιάζει να έχει προικίσει τον Στέφανο με πρόωρη ωριμότητα που συχνά φαντάζει ως αποστασιοποίηση ή αδιαφορία. Οι περιγραφές του γεγονότος, και των όσων ακολούθησαν, έρχονται σε προχωρημένο σημείο στο μυθιστόρημα, με αποτέλεσμα να επικάθονται σ’ ένα ήδη παχύ στρώμα ψυχικών και αισθηματικών φορτίων: Η δραματουργία εδώ μοιάζει με μικροχειρουργική, δεν υπάρχουν μεγάλες τομές, κορυφώσεις, κραυγαλέα δράματα. Ακόμη και στο τέλος, με την εμφάνιση του δεύτερου «πατέρα», του απαγωγέα, βρισκόμαστε «εκ των υστέρων»: Σ’ ένα περιβάλλον ήσυχου, μελαγχολικού αναστοχασμού, μακριά από τον πυρετό της δράσης. Ακόμη και η αναζήτηση, στο παρόν, από τον Στέφανο των απαγωγέων του, γυρεύοντας όλους τους «Σούλτς» του Βερολίνου, μοιάζει περισσότερο με άσκηση ψυχικής οικονομίας παρά με ανάληψη πρωτοβουλίας.

amandaΗ αφήγηση είναι πρωτοπρόσωπη, μοιρασμένη σε πέντε φωνές. Τη δική του, που κρατάει και το μεγαλύτερο μέρος της αφήγησης, της έφηβης φίλης του ανιψιού του, που είναι ερωτευμένη μαζί του, της μικρότερης από τις δύο αδελφές του, εκείνης που τον αγαπάει περισσότερο, της γερμανίδας φίλης του και, τέλος, του απαγωγέα του. Με έμμεσο τρόπο, μέσα από σημειώματα και επιστολές, προβάλει μια έκτη φωνή, εκείνη του πατέρα του, που λειτουργεί αντιστικτικά στη φωνή του απαγωγέα – δύο από τα πυκνότερα σε αίσθημα και βαθύνοια κομμάτια του βιβλίου είναι αυτά που γεμίζουν με τη δική τους παρουσία. Από πλευράς τόπων, το μεγαλύτερο μέρος του βιβλίου διαδραματίζεται στον κορινθιακό κόλπο ή στο Βερολίνο, με μικρά διαλείμματα στην Αθήνα, σε άλλα μέρη της Γερμανίας ή στην Ταγγέρη, στο τέλος, όπου ο ήρωας συναντά ύστερα από δεκαετίες τον πατέρα-απαγωγέα του.

Τόσο το μοτίβο της απαγωγής, όσο και της δυσφορίας ανάμεσα σε γλώσσες και ταυτότητες δεν είναι καινούργια. Ακόμη και το πάντρεμά τους έχει το παρελθόν του, με το «Αούστερλιτς» του γερμανού συγγραφέα Μπ. Γκ. Ζέμπαλντ –με το οποίο, ειδικά προς το τέλος, «συνομιλεί» η Μιχαλοπούλου–, να αποτελεί εμβληματικό παράδειγμα μιας τέτοιας σύζευξης. Ωστόσο, διυλίζοντάς τα όλα αυτά μέσα από το προσωπικό της φίλτρο, μεταφέροντας με αριστοτεχνικό τρόπο το πρόβλημα του αισθήματος του «ανήκειν» σε ζήτημα αποδοχής κι εν εντέλει κατανόησης του Πατέρα, η Μιχαλοπούλου καταφέρνει να οικειοποιηθεί και να αφομοιώσει το υλικό της επιτυγχάνοντας αισθητική αρτιότητα και συγκίνηση. Μια ήσυχη σοφία διαπερνά το μυθιστόρημά της, ένας καταλαγιασμός παθών και αισθημάτων εμποτίζει τα υπόγεια ρεύματα που συνδέουν τους ήρωές της. Κοινότοπες φράσεις, εξυπνακισμοί, κλεισίματα του ματιού στον αναγνώστη δεν απαντούν εδώ. Το μυστήριο της πραγματικότητας –εκεί όπου «τα πράγματα συμβαίνουν»– διασώζεται πλήρως, ακόμη κι όταν όλες οι λύσεις έχουν δρομολογηθεί. Αυτός δεν θα μπορούσε να είναι, ανάμεσα σε τόσους, ο ορισμός της καλής λογοτεχνίας;

amanda_exofΠώς να κρυφτείς
Αμάντα Μιχαλοπούλου
Εκδόσεις Καστανιώτη

ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Κακοποίηση: Βιβλία για παιδιά κι εφήβους που μιλούν ανοιχτά

Κακοποίηση: Βιβλία για παιδιά κι εφήβους που μιλούν ανοιχτά

Πώς μιλάμε στα παιδιά για τη σεξουαλική κακοποίηση; Για τη βία που βιώνουν συνομίλικοί τους, για τα τραύματα, την οδυνηρή και μοναχική πορεία των θυμάτων μέχρι που ορισμένα, λίγα, παιδιά καταφέρνουν να βρουν το κουράγιο και τα λόγια για να μιλήσουν; Πώς αποτυπώνουν οι συγγραφείς βιβλίων για παιδιά και για εφήβους τη...

Βιβλία για το Ολοκαύτωμα: Μαρτυρίες, στρατοπεδική λογοτεχνία, ιστορικές μελέτες

Βιβλία για το Ολοκαύτωμα: Μαρτυρίες, στρατοπεδική λογοτεχνία, ιστορικές μελέτες

Επιλογή από τα δεκάδες σημαντικά βιβλία για το Ολοκαύτωμα που έχουν κυκλοφορήσει τις τελευταίες δεκαετίες στη χώρα μας. Μαρτυρίες, στρατοπεδική λογοτεχνία, ιστορικές μελέτες. Για να κρατηθεί η μνήμη ζωντανή, για να μην ξεχαστεί ποτέ η φρίκη των γκέτο και των στρατοπέδων. Στην εικόνα, φωτογραφία από τ...

Βιβλίο, το καλύτερο δώρο κι αυτές τις Γιορτές

Βιβλίο, το καλύτερο δώρο κι αυτές τις Γιορτές

Η πιο απροσδόκητη χρονιά φτάνει στο τέλος της. Για τους περισσότερους από εμάς δύσκολα φαντάζεται κανείς άλλη χρονιά που να έκρυβε μια τόσο μεγάλη έκπληξη για όλη την ανθρωπότητα. Δοκιμαστήκαμε και δοκιμαζόμαστε ψυχολογικά, συναισθηματικά, ηθικά, μετράμε απώλειες ανθρώπων δικών μας και αγνώστων που τους νιώθουμε όμω...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Τσαρλς Μπουκόβσκι: «Είμαι περισσότερο φωτογράφος παρά στοχαστής… Δεν έχω τίποτα να αποδείξω ή να επιλύσω»

Τσαρλς Μπουκόβσκι: «Είμαι περισσότερο φωτογράφος παρά στοχαστής… Δεν έχω τίποτα να αποδείξω ή να επιλύσω»

Μια μέρα σαν σήμερα, 9 Μαρτίου 1944, πέθανε στο Λος Άντζελες σε ηλικία 74 ετών, άρρωστος με λευχαιμία, ο Αμερικανός ποιητής και μυθιστοριογράφος Τσαρλς Μπουκόβσκι. 

Του Λεωνίδα Καλούση

Άσωτος, πότης, γυναικάς, βωμολόχος, πνευματώδης και οξυδερκής ...

Σπουδαία κορίτσια και οι ιστορίες τους: Βιβλία για παιδιά και εφήβους

Σπουδαία κορίτσια και οι ιστορίες τους: Βιβλία για παιδιά και εφήβους

Εικονογραφημένες ιστορίες, μυθιστορήματα, μίνι βιογραφίες σπουδαίων γυναικών ή νεότερων κοριτσιών που μέσα από την προσωπική τους διαδρομή στην επιστήμη, την τέχνη, τον ακτιβισμό ή με το ηθικό παράδειγμά τους καθώς διεκδικούν τα δικαιώματά τους αποτελούν πρότυπα. Τα βιβλία με θέμα τις ζωές γυναικών που απευθύνονται ...

Πώς μας αφορά σήμερα η Γιορτή της Γυναίκας;

Πώς μας αφορά σήμερα η Γιορτή της Γυναίκας;

Δέκα χρόνια μεσολάβησαν από τη συγγραφή του παλιότερου άρθρου μου για την Ημέρα της Γυναίκας. Τι μεσολάβησε; Τι άλλαξε; 

Της Εύας Στάμου

Στα δέκα χρόνια που μεσολάβησαν από τη συγγραφή του παλιότερου άρθρου μου με τον τίτλο ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Δημοσιογραφία, του Μάικλ Σούντσαν (προδημοσίευση)

Δημοσιογραφία, του Μάικλ Σούντσαν (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Michael Schudson «Δημοσιογραφία» (μτφρ. Δημήτρης Αθηνάκης), το οποίο κυκλοφορεί στις 8 Μαρτίου από τις εκδόσεις Παπαδόπουλος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ποια δημοσιογραφία έχει τη μεγαλύτερη σημασ...

Ό,τι καλύτερο μου έχει συμβεί, του Βαγγέλη Ραπτόπουλου (προδημοσίευση)

Ό,τι καλύτερο μου έχει συμβεί, του Βαγγέλη Ραπτόπουλου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το αυτοβιογραφικό βιβλίο του Βαγγέλη Ραπτόπουλου «Ό,τι καλύτερο μου έχει συμβεί – Τριάντα έξι σύντομα κείμενα για ό,τι καλύτερο μου έχει συμβεί, από την οικογένεια και τους φίλους μου ως το πάθος με το γράψιμο. Μια επιλεκτική αυτοβιογραφία». Κυκλοφορεί τις επόμενες μέρες από τις ε...

Αμφίβια τέρατα, του Κώστα Πούλου (προδημοσίευση)

Αμφίβια τέρατα, του Κώστα Πούλου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση δύο ιστοριών από τη συλλογή διηγημάτων του Κώστα Πούλου «Αμφίβια τέρατα – Ιστορίες στον δρόμο για τη λίμνη», που θα κυκλοφορήσει στις 10 Μαρτίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΣΕ ΑΣΗΜΕΝΙΟ ΠΛΑΙΣΙΟ

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Κακοποίηση: Βιβλία για παιδιά κι εφήβους που μιλούν ανοιχτά

Κακοποίηση: Βιβλία για παιδιά κι εφήβους που μιλούν ανοιχτά

Πώς μιλάμε στα παιδιά για τη σεξουαλική κακοποίηση; Για τη βία που βιώνουν συνομίλικοί τους, για τα τραύματα, την οδυνηρή και μοναχική πορεία των θυμάτων μέχρι που ορισμένα, λίγα, παιδιά καταφέρνουν να βρουν το κουράγιο και τα λόγια για να μιλήσουν; Πώς αποτυπώνουν οι συγγραφείς βιβλίων για παιδιά και για εφήβους τη...

Βιβλία για το Ολοκαύτωμα: Μαρτυρίες, στρατοπεδική λογοτεχνία, ιστορικές μελέτες

Βιβλία για το Ολοκαύτωμα: Μαρτυρίες, στρατοπεδική λογοτεχνία, ιστορικές μελέτες

Επιλογή από τα δεκάδες σημαντικά βιβλία για το Ολοκαύτωμα που έχουν κυκλοφορήσει τις τελευταίες δεκαετίες στη χώρα μας. Μαρτυρίες, στρατοπεδική λογοτεχνία, ιστορικές μελέτες. Για να κρατηθεί η μνήμη ζωντανή, για να μην ξεχαστεί ποτέ η φρίκη των γκέτο και των στρατοπέδων. Στην εικόνα, φωτογραφία από τ...

Βιβλίο, το καλύτερο δώρο κι αυτές τις Γιορτές

Βιβλίο, το καλύτερο δώρο κι αυτές τις Γιορτές

Η πιο απροσδόκητη χρονιά φτάνει στο τέλος της. Για τους περισσότερους από εμάς δύσκολα φαντάζεται κανείς άλλη χρονιά που να έκρυβε μια τόσο μεγάλη έκπληξη για όλη την ανθρωπότητα. Δοκιμαστήκαμε και δοκιμαζόμαστε ψυχολογικά, συναισθηματικά, ηθικά, μετράμε απώλειες ανθρώπων δικών μας και αγνώστων που τους νιώθουμε όμω...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

12 Φεβρουαρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Βιβλία που θεμελίωσαν τον πολιτισμό μας: 10 διαλέξεις στο Ίδρυμα Θεοχαράκη

Οι συγγραφείς Σώτη Τριανταφύλλου και Κώστας Κατσουλάρης παρουσιάζουν θεμελιώδη βιβλία του πολιτισμού μας σε μια σειρά 10 διαλέξεων μέσω πλατφόρμας τηλεδιάσκεψης, στο πλ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ