karystiani250

Του Κώστα Κατσουλάρη

Το τελευταίο μυθιστόρημα της Ιωάννας Καρυστιάνη, «Τα σακιά», είναι ένα ανάγνωσμα υποβλητικό, σκληρό, γοητευτικό όσο και, στιγμές στιγμές, δυσβάσταχτο. Οι δυο βασικοί του ήρωες, η 50χρονη πια Βιβή Χολέβα και ο τριαντάχρονος γιος της Λίνος, εκφράζουν διαφορετικές όψεις του «τέρατος», καθώς εκείνος αποδεικνύεται κατ’ εξακολούθηση βιαστής-δολοφόνος, ένας σύγχρονος «δράκος» του αθηναϊκού κέντρου. Η Καρυστιάνη, σε 350 πυκνές σελίδες, στήνει ένα σκηνικό υψηλής έντασης, μέσα στο οποίο τα πρόσωπά της συνθλίβονται διαδοχικά και αλλεπάλληλα, μέχρι την τελική –περιορισμένη, κατ’ ανάγκην– κάθαρσή τους. 

Το βιβλίο απαρτίζεται από πέντε κεφάλαια –«Το σύρνεφο», «Το ταχίνι», «Το φτυάρι», «Το κορδόνι», «Το ντουβάρι»–, με το πρώτο και το τελευταίο να εκτυλίσσονται στο αφηγηματικό παρόν, τον Μάιο του 2007, κατά τη διάρκεια πενθήμερης άδειας του Λίνου από τον Κορυδαλλό όπου εκτίει ισόβια κάθειρξη. Στα υπόλοιπα κεφάλαια εξιστορείται το παρελθόν, εστιάζοντας στα χρόνια πριν το 1997, οπόταν ο Λίνος, μες στη παραζάλη μιας άνοιξης, διέπραξε τα τρομερά του εγκλήματα. Σε όλα τα κεφάλαια, πλην ενός, στο «Το φτυάρι», η αφήγηση είναι τριτοπρόσωπη εστιασμένη μέσα από τη μητέρα, ενώ όταν η δραματική ένταση φορτίζεται και η ανάγκη ενός πιο εξομολογητικού ύφους γίνεται αδήριτη διολισθαίνει στον ελεύθερο πλάγιο λόγο. Παρόμοια τεχνική, με ακόμη περισσότερες εκτροπές προς την ελεύθερη ροή της διαταραγμένης συνείδησης του ήρωα, ακολουθείται στο τέταρτο κεφάλαιο, οπότε και γινόμαστε μάρτυρες της συναισθηματικής και ψυχικής κατάστασης του Λίνου, της διολίσθησής του στην τερατώδη πλευρά του εαυτού του.

Η Καρυστιάνη στήνει τον αφηγηματικό της καμβά με μαεστρία, ελέγχοντας με τη δέουσα προσοχή της ροή της πληροφορίας προς τον αναγνώστη, κι αφού πρώτα έχει στήσει καλά τον βασικό της χαρακτήρα, που δεν είναι άλλος από τη μάνα, τη Βιβή Χολέβα. Με διαδοχικές καταδύσεις στο παρελθόν της, από την παιδική της ηλικία σε χωριό της Πελοποννήσου μέχρι την θριαμβευτική της εισαγωγή στην Ιατρική, κι από εκεί στον πρόωρο γάμο της και τη γέννηση του γιου της, αναπλάθεται τόσο η ιδιαίτερη προσωπικότητα και ψυχοσύνθεση της Βιβής, που χαρακτηρίζεται από συναισθηματική ψυχρότητα και ροπή προς τη ματαίωση και το θάνατο, όσο και του ευρύτερου κοινωνικοπολιτικού περιβάλλοντος της Μεταπολίτευσης. Η υιοθέτηση του βλέμματος και της στάσης της ηρωίδας προσδίδει μια αντιηρωική και απομυθοποιητική προοπτική στα γεγονότα και την ατμόσφαιρα αυτής της περιόδου, το πνεύμα της οποίας ενσαρκώνεται σε μεγάλο βαθμό στο πρόσωπο της νονάς του Λίνου, της Ρόδως. Η τελευταία –στο όνομα της ερωτικής απελευθέρωσης– δεν διστάζει να «κακοποιήσει» τον βαφτισιμιό της, εντείνοντάς του την αποστροφή προς τις γυναίκες αλλά και προς τον αποτυχημένο σεξουαλικά εαυτό του.

Γύρω τους κινείται σαν σκιά ο Φώτης, ο πατέρας του Λίνου, μέχρι τον πρόωρο θάνατό του, οφειλόμενο εν πολλοίς στον αλκοολισμό του. Ο Φώτης είναι ένας ακόμη αδύναμος κρίκος της ιδιότυπης αυτής οικογένειας, ισοπεδωμένος από τις δικές του ελλείψεις και φαντάσματα –είναι ορφανός, παρατημένος από συγγενείς και φίλους– μα κυρίως από τον ψυχρό οδοστρωτήρα στον οποίο εξελίσσεται η γυναίκα του. Η σταδιακή εκμηδένιση του πατέρα, μα κυρίως η απουσία αισθημάτων της Βιβής απέναντί του –ο Λίνος της «χτυπάει» το γεγονός ότι δεν έχυσε ούτε δάκρυ στην κηδεία του– είναι το τελευταίο εξάρτημα της καταστροφικής μηχανής που παίρνει μπροστά αμέσως μετά το τέλος της εφηβείας. Όχι τυχαία, ο γιος υιοθετεί το φαντασιακό του πατέρα του για τον δικό του πατέρα –αριστερό με κακό τέλος–, εξού και το ρωσικό καπέλο γίνει μέρος της τελετουργίας της βίας και του θανάτου.

Ας το ξεκαθαρίσουμε: Η γραφή της Καρυστιάνη δεν ξεπέφτει ούτε στιγμή σε εργαλειακές εξηγήσεις της τρέλας ή του εγκλήματος. Ο νεοελληνικός αχταρμάς, ο εσμός των νεόπλουτων και των ξιπασμένων, είναι παρών στο βιβλίο, και σίγουρα η επιλογή να τοποθετηθεί χρονικά η πλοκή ανάμεσα στο 1997 και το 2007 –τη δεκαετία της νεοελληνικής φούσκας– δεν είναι αδιάφορη. Ωστόσο, ο Λίνος και οι πράξεις του δεν ανάγονται σε μία και μόνο παράμετρο –την κοινωνική–, ούτε αντίστοιχα η οικογενειακή παθογένεια της Βιβής και του δικού της παρελθόντος εξηγεί από μόνη της τη γέννηση του «τέρατος». Τόσο η Βιβή όσο και ο Λίνος, καθώς και οι άλλοι χαρακτήρες του βιβλίου, είναι άτομα μοναδικά, ιδιαίτερα, που φέρουν τη δική τους σφραγίδα: Η αποτυχία τους είναι, σε μεγάλο βαθμό, προσωπική υπόθεση, προσωπική τους ήττα, και έτσι την αισθάνονται. Από την άλλη, δεν μπορεί κανείς να παραβλέψει τη γενικότερη εικόνα: Μιας κοινωνίας αχαλίνωτης, κυνικής, στην οποία η επιδεικτική εξωστρέφεια συνδυάζεται με έντονη ροπή προς την αποσιώπηση, το «κουκούλωμα». Ο Λίνος, τελικά, είναι προϊόν της Ιστορίας, όσο και της οικογένειάς του, όσο και της τύχης και της ατυχίας του. Στιγμές στιγμές είναι σαν να λέει: Έχω μέσα μου ένα κτήνος, γιατί κανείς σας δεν το συγκρατεί, γιατί κανείς σας δεν το εμποδίζει; Είναι ένα τραγικό πρόσωπο που δεν έχει καν την πολυτέλεια να αναλάβει την ευθύνη των πράξεών του. Ίσως εκεί, σε αυτό τον αγώνα, στην ανάληψη της ευθύνης, να βρίσκεται και ο δρόμος του προς τον εξανθρωπισμό και την εξιλέωση.

(Ας στοχαστούμε αυτό το σημείο σαν μια γενικότερη, άδηλη προτροπή της αφήγησης. Η προσωπική ανάληψη ευθύνης είναι ίσως αυτό που λείπει περισσότερο αυτή τη στιγμή στη χώρα μας, σε κάθε επίπεδο. Από αυτή την άποψη, ο Λίνος, εμφανίζεται πιο ώριμος, πιο ανθρώπινος από πολλούς συνανθρώπους μας, έστω κι αν τα εγκλήματά του είναι τόσο αποτρόπαια).

karystiani_sakiaΜετά το «Κοστούμι στο χώμα», στο οποίο και τότε είχε καταφέρει να συνθέσει εξαιρετικά παραστατικά και περίπλοκα πορτρέτα ανθρώπων που έχουν χάσει τον έλεγχο της ατομικότητάς τους, κι άρα την ευθύνη του εαυτού τους –στο περιβάλλον της κρητικής βεντέτας, ωστόσο, όχι στο άναρχο οικοσύστημα της Κυψέλης–, η Καρυστιάνη κατάφερε να αναμετρηθεί με ένα δύσκολο και γεμάτο παγίδες θέμα, δίνοντας ένα βιβλίο που στοχεύει κατ’ ευθείαν στο στομάχι. Η γλωσσική και εκφραστική επινοητικότητα της συγγραφέως είναι πραγματικά εντυπωσιακή – παράδειγμα θαυμάσιας επινόησης: οι επιθέσεις του «ρω» στη γλώσσα της Βιβής όταν ταράζεται. Μέσα σε έναν ποταμό λόγου υψηλής έντασης με δυσκολία θα συναντήσει κανείς δυο τρεις τετριμμένες εκφράσεις, μια χιλιοειπωμένη μεταφορά, μια κοινότοπη σκέψη, έναν ήδη πεπατημένο εκφραστικό δρόμο. Τόσο η απώλεια ελέγχου της ώριμης συντετριμμένης Βιβής, όσο και οι σκηνές ψυχικού καταποντισμού του Λίνου, αγγίζουν υψηλότατα επίπεδα ποιητικής, που από μόνα τους θα καθιέρωναν έναν συγγραφέα. Αν, τώρα, προσθέσει κανείς την καλοδουλεμένη δομή, την σωστή δοσολογία πληροφόρησης και απόκρυψης, την ακαταπόνητη διερεύνηση κάθε πτυχής της ιστορίας και των χαρακτήρων –δείτε για παράδειγμα πόσο δουλεμένες είναι οι σκηνές στους Δελφούς, εκεί που άλλοι συγγραφείς θα επέτρεπαν στον εαυτό τους να είναι πιο τσαπατσούληδες– σχηματίζεται ανάγλυφα το μέγεθος της επιτυχίας της Καρυστιάνη: Ένα βαθιά ανθρωπιστικό, μέσα στα ανθρώπινα συντρίμμια του, μυθοπλαστικό σύμπαν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Κακοποίηση: Βιβλία για παιδιά κι εφήβους που μιλούν ανοιχτά

Κακοποίηση: Βιβλία για παιδιά κι εφήβους που μιλούν ανοιχτά

Πώς μιλάμε στα παιδιά για τη σεξουαλική κακοποίηση; Για τη βία που βιώνουν συνομίλικοί τους, για τα τραύματα, την οδυνηρή και μοναχική πορεία των θυμάτων μέχρι που ορισμένα, λίγα, παιδιά καταφέρνουν να βρουν το κουράγιο και τα λόγια για να μιλήσουν; Πώς αποτυπώνουν οι συγγραφείς βιβλίων για παιδιά και για εφήβους τη...

Βιβλία για το Ολοκαύτωμα: Μαρτυρίες, στρατοπεδική λογοτεχνία, ιστορικές μελέτες

Βιβλία για το Ολοκαύτωμα: Μαρτυρίες, στρατοπεδική λογοτεχνία, ιστορικές μελέτες

Επιλογή από τα δεκάδες σημαντικά βιβλία για το Ολοκαύτωμα που έχουν κυκλοφορήσει τις τελευταίες δεκαετίες στη χώρα μας. Μαρτυρίες, στρατοπεδική λογοτεχνία, ιστορικές μελέτες. Για να κρατηθεί η μνήμη ζωντανή, για να μην ξεχαστεί ποτέ η φρίκη των γκέτο και των στρατοπέδων. Στην εικόνα, φωτογραφία από τ...

Βιβλίο, το καλύτερο δώρο κι αυτές τις Γιορτές

Βιβλίο, το καλύτερο δώρο κι αυτές τις Γιορτές

Η πιο απροσδόκητη χρονιά φτάνει στο τέλος της. Για τους περισσότερους από εμάς δύσκολα φαντάζεται κανείς άλλη χρονιά που να έκρυβε μια τόσο μεγάλη έκπληξη για όλη την ανθρωπότητα. Δοκιμαστήκαμε και δοκιμαζόμαστε ψυχολογικά, συναισθηματικά, ηθικά, μετράμε απώλειες ανθρώπων δικών μας και αγνώστων που τους νιώθουμε όμω...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Ζορζ Περέκ: «Είχα κάτι το τόσο ιδιαίτερο να πω;»

Ζορζ Περέκ: «Είχα κάτι το τόσο ιδιαίτερο να πω;»

Μια μέρα σαν σήμερα, 7 Μαρτίου 1936, γεννήθηκε στο Παρίσι ο συγγραφέας Ζορζ Περέκ. 

Του Λεωνίδα Καλούση

«Γράφω: προσπαθώ σχολαστικά να συγκρατήσω κάτι, να διασώσω κάτι· ν' αποσπάσω συγκεκριμένα ψιχία απ' το κενό καθώς σχηματίζεται· ν' αφήσω κάπου ένα...

Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες: «Ο χρόνος δεν περνά, παρά κάνει κύκλους»

Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες: «Ο χρόνος δεν περνά, παρά κάνει κύκλους»

Μια μέρα σαν σήμερα, 6 Μαρτίου 1927, γεννήθηκε στο χωριό Αρακατάκα της Κολομβίας ο αγαπημένος Λατινοαμερικανός συγγραφέας Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες. 

Του Λεωνίδα Καλούση

Ο Μάρκες, ο σημαντικότερος εκπρόσωπος του λογοτεχνικού ρεύματος του «μαγικού ρ...

Ανήσυχα άκρα, του Νίκου Παναγιωτόπουλου – Η ανιούσα του έρωτα κι η κατιούσα της ηλικίας

Ανήσυχα άκρα, του Νίκου Παναγιωτόπουλου – Η ανιούσα του έρωτα κι η κατιούσα της ηλικίας

Για τη συλλογή διηγημάτων του Νίκου Παναγιωτόπουλου «Ανήσυχα άκρα» (εκδ. Μεταίχμιο).

Κεντρική εικόνα: Σχέδιο του © Seungwon Hong

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Ο Νίκος Παναγιωτόπουλος είναι μια σταθερά της σύγ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Δημοσιογραφία, του Μάικλ Σούντσαν (προδημοσίευση)

Δημοσιογραφία, του Μάικλ Σούντσαν (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Michael Schudson «Δημοσιογραφία» (μτφρ. Δημήτρης Αθηνάκης), το οποίο κυκλοφορεί στις 8 Μαρτίου από τις εκδόσεις Παπαδόπουλος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ποια δημοσιογραφία έχει τη μεγαλύτερη σημασ...

Ό,τι καλύτερο μου έχει συμβεί, του Βαγγέλη Ραπτόπουλου (προδημοσίευση)

Ό,τι καλύτερο μου έχει συμβεί, του Βαγγέλη Ραπτόπουλου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το αυτοβιογραφικό βιβλίο του Βαγγέλη Ραπτόπουλου «Ό,τι καλύτερο μου έχει συμβεί – Τριάντα έξι σύντομα κείμενα για ό,τι καλύτερο μου έχει συμβεί, από την οικογένεια και τους φίλους μου ως το πάθος με το γράψιμο. Μια επιλεκτική αυτοβιογραφία». Κυκλοφορεί τις επόμενες μέρες από τις ε...

Αμφίβια τέρατα, του Κώστα Πούλου (προδημοσίευση)

Αμφίβια τέρατα, του Κώστα Πούλου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση δύο ιστοριών από τη συλλογή διηγημάτων του Κώστα Πούλου «Αμφίβια τέρατα – Ιστορίες στον δρόμο για τη λίμνη», που θα κυκλοφορήσει στις 10 Μαρτίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΣΕ ΑΣΗΜΕΝΙΟ ΠΛΑΙΣΙΟ

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Κακοποίηση: Βιβλία για παιδιά κι εφήβους που μιλούν ανοιχτά

Κακοποίηση: Βιβλία για παιδιά κι εφήβους που μιλούν ανοιχτά

Πώς μιλάμε στα παιδιά για τη σεξουαλική κακοποίηση; Για τη βία που βιώνουν συνομίλικοί τους, για τα τραύματα, την οδυνηρή και μοναχική πορεία των θυμάτων μέχρι που ορισμένα, λίγα, παιδιά καταφέρνουν να βρουν το κουράγιο και τα λόγια για να μιλήσουν; Πώς αποτυπώνουν οι συγγραφείς βιβλίων για παιδιά και για εφήβους τη...

Βιβλία για το Ολοκαύτωμα: Μαρτυρίες, στρατοπεδική λογοτεχνία, ιστορικές μελέτες

Βιβλία για το Ολοκαύτωμα: Μαρτυρίες, στρατοπεδική λογοτεχνία, ιστορικές μελέτες

Επιλογή από τα δεκάδες σημαντικά βιβλία για το Ολοκαύτωμα που έχουν κυκλοφορήσει τις τελευταίες δεκαετίες στη χώρα μας. Μαρτυρίες, στρατοπεδική λογοτεχνία, ιστορικές μελέτες. Για να κρατηθεί η μνήμη ζωντανή, για να μην ξεχαστεί ποτέ η φρίκη των γκέτο και των στρατοπέδων. Στην εικόνα, φωτογραφία από τ...

Βιβλίο, το καλύτερο δώρο κι αυτές τις Γιορτές

Βιβλίο, το καλύτερο δώρο κι αυτές τις Γιορτές

Η πιο απροσδόκητη χρονιά φτάνει στο τέλος της. Για τους περισσότερους από εμάς δύσκολα φαντάζεται κανείς άλλη χρονιά που να έκρυβε μια τόσο μεγάλη έκπληξη για όλη την ανθρωπότητα. Δοκιμαστήκαμε και δοκιμαζόμαστε ψυχολογικά, συναισθηματικά, ηθικά, μετράμε απώλειες ανθρώπων δικών μας και αγνώστων που τους νιώθουμε όμω...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

12 Φεβρουαρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Βιβλία που θεμελίωσαν τον πολιτισμό μας: 10 διαλέξεις στο Ίδρυμα Θεοχαράκη

Οι συγγραφείς Σώτη Τριανταφύλλου και Κώστας Κατσουλάρης παρουσιάζουν θεμελιώδη βιβλία του πολιτισμού μας σε μια σειρά 10 διαλέξεων μέσω πλατφόρμας τηλεδιάσκεψης, στο πλ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ