Χάθηκε βελόνι, του Χρήστου Αρμάντο Γκέζου

Πού είχαμε μείνει; Βαθιά μέσα στη Λάσπη (εκδ. Μελάνι), εκεί ακριβώς είχαμε σταθεί αναμένοντας. Βυθισμένοι στα ταραγμένα ύδατα του μυαλού του Αλέξανδρου (Σάντο), του  βορειοηπειρώτη μετανάστη-ήρωα του Χρήστου Αρμάντο Γκέζου που επέστρεψε στην Αθήνα με σκοπό να παύσει (sic) με ιεροτελεστικό, αλλά και άγριο τρόπο τη ζωή του. Τι είδους άνθρωπος ήταν αυτός; Ένας νέος, κατά τ’ άλλα, άντρας που δεν βρίσκει ούτε ένα ψήγμα χαράς να συνεχίσει να παλεύει κόντρα σε όλα τα δεδομένα. Εκείνο το εξόχως παραληρηματικό στη σύνθεσή του μυθιστόρημα μας είχε αφήσει με τον οξύ πόνο μιας λεκτικής γροθιάς στο στομάχι. 

Τώρα, επτά χρόνια από εκείνο το βιβλίο, ο Γκέζος επανέρχεται με ένα μυθιστόρημα που ουσιαστικά προσφέρει πολλές ψηφίδες στο σκοτεινό παζλ της οικογένειας των Ζεφάδων. Τον οίκο από τον οποίο προήλθε και ο Αλέξανδρος. Θα μπορούσε να πει κανείς πως το Χάθηκε Βελόνι (εκδ. Μεταίχμιο) άλλοτε λειτουργεί ως πρωθύστερο της Λάσπης κι άλλοτε ως μεθύστερό της. Με την έννοια ότι μας παρέχει πληροφορίες από το παρελθόν (μακρινό και εγγύτερο), αλλά κάνει και μια προβολή στο μέλλον. 

Ο Γκέζος σε τούτο το μυθιστόρημα απλώνει τη βεντάλια των πρωταγωνιστών. Πέραν του Αλέξανδρου, τον οποίο ξαναβρίσκουμε, δίνει τον λόγο και σε άλλα μέλη της οικογένειας. Όχι σε όλα (είναι πολυάριθμη, άλλωστε, η οικογένεια), αλλά στον παππού του, Βασίλη, και τη μητέρα του Ηλέκτρα (ή Τέτα). Ομοίως, ανοίγει και τη χρονική απόσταση που καλύπτει με την αφήγησή του. Εδώ δεν έχουμε τις λίγες ημέρες της Λάσπης, αλλά μια χρονική περίοδο που ξεκινάει από το 1932 και φτάνει έως τις μέρες μας. Επίσης, αξιοσημείωτο είναι το αισιόδοξο κλείσιμο του ματιού στο τέλος του βιβλίου, σε αντίθεση με την κλειστοφοβική και παροξυσμική διάθεση του προηγούμενου μυθιστορήματος.

Εδώ δεν έχουμε τις λίγες ημέρες της Λάσπης, αλλά μια χρονική περίοδο που ξεκινάει από το 1932 και φτάνει έως τις μέρες μας. Επίσης, αξιοσημείωτο είναι το αισιόδοξο κλείσιμο του ματιού στο τέλος του βιβλίου, σε αντίθεση με την κλειστοφοβική και παροξυσμική διάθεση του προηγούμενου μυθιστορήματος.

Το Χάθηκε Βελόνι είναι ένα κατεξοχήν γλωσσοκεντρικό μυθιστόρημα. Κάτι που συνάδει με το ύφος του Γκέζου αν εξετάσουμε τα προηγούμενα βιβλία του. Κάθε κεφάλαιο από τα τρία που διαρθρώνουν το μυθιστόρημα (υπάρχει ακόμη ένα εισαγωγικό όπου ο φίλος του Αλέξανδρου τον αναζητεί στην ιδιαίτερη πατρίδα του και ένα τελευταίο με τα χειρόγραφα ποιήματα του Αλέξανδρου) έχει ολότελα δική του φωνή. Από την πρωτοπρόσωπη αφήγηση στην τριτοπρόσωπη και από την ντοπιολαλιά στο λεπτοϋφασμένο στυλιζάρισμα, ο Γκέζος υποτάσσει τη γλώσσα, την πλάθει και την βάζει να λειτουργήσει ως πυροκροτητής των εξελίξεων της πλοκής. 

Στο πρώτο κεφάλαιο που έχει τον τίτλο «Ο Σκοτωμένος», το οποίο γραμμένο με τη μορφή ημερολογιακής καταγραφής (ξεκινάει από το 1932 και καταλήγει στο 1989) μαθαίνουμε την ιστορία του παππού Βασίλη από το Δρεπένι της Β. Ηπείρου (επινοημένο, φυσικά). Ένας ιδιαίτερα ευφυής και προικισμένος νέος που όμως η μοίρα δεν στέκεται αρωγός του. Η απόφαση του πατέρα του να τον παντρέψει με μια πλούσια κοπέλα της περιοχής πυροδοτεί τον θυμό ενός αντεραστή. Το αποτέλεσμα είναι να δεχθεί μια σφαίρα στο κεφάλι ο Βασίλης. Μπορεί να μην έχασε τη ζωή του, αλλά τον καθήλωσε μια ζωή σε αναπηρική καρέκλα. Αυτό το δραματικό γεγονός σημαδεύει ανεξίτηλα τον ίδιο, αλλά και την οικογένειά του. Σαν βαρύς ίσκιος που περνάει από γενιά σε γενιά και τη στιγματίζει. Ο Βασίλης γίνεται οξύθυμος, ο χαρακτήρας αλλοιώνεται ριζικά. Καταλήγει να γίνει ένας ερημίτης και να κλειστεί στο σπίτι του, στην άκρη ενός λόφου μακριά από όλους και από όλα. 

Ο Χρήστος Αρμάντο Γκέζος γεννήθηκε στη Χιμάρα το 1988 και μεγάλωσε στη Σκάλα Λακωνίας. Είναι απόφοιτος της Σχολής Αγρονόμων Τοπογράφων Μηχανικών του ΕΜΠ. Έχει εκδώσει την ποιητική συλλογή Ανεκπλήρωτοι φόβοι (Κρατικό Βραβείο Πρωτοεμφανιζόμενου Συγγραφέα 2013), το μυθιστόρημα Η λάσπη (υποψήφιο για το Athens Prize for Literature 2015) και τη συλλογή διηγημάτων Τραμπάλα, από τις εκδόσεις Μελάνι. Τον Οκτώβριο του 2019 κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Καστανιώτη το πρώτο του βιβλίο για παιδιά Το δέντρο που είχε μια μπάλα για κεφάλι, σε εικονογράφηση Βασίλη Γαλάνη. Ζει στην Αθήνα.

Το δεύτερο κεφάλαιο που φέρει τον τίτλο «Τσιμπιτόνι» έχει ως πρωταγωνίστρια τη μητέρα του Αλέξανδρου, την Τέτα. Με τρόπο αδιαμεσολάβητο μας λέει η ίδια την ιστορία της ζωής της. Η γλώσσα είναι ιδιαίτερη: μιλάει με τη διάλεκτο της Χιμάρας κάτι που προσδίδει στην αφήγησή της αμεσότητα και μια σπάνια μορφή άγριας ομορφιάς. Τούτο το κεφάλαιο είναι το πιο ευθύβολο του βιβλίου. Η Ηλέκτρα δεν «μασάει» τα λόγια της. Μιλάει για το πώς μεγάλωσε, πώς παντρεύτηκε, πως έκανε το ένα παιδί μετά το άλλο (ένα, ο Μενέλαος, χάθηκε στο πέρασμα προς την Ελλάδα), για την πολιτική κατάσταση στην Αλβανία, για την προσφυγιά στην χώρα μας και συγκεκριμένα στην –επίσης επινοημένη– Μεθενιά της Πελοποννήσου. Είναι μια κλασική μάνα-κουράγιο που όλα τα καταπίνει μέσα της, όλα τα αντέχει και πάντα προσβλέπει στο καλύτερο για το παιδιά της. 

Κάτι σαν αλεξικέραυνο που υποδέχεται πρώτη τις αστραπές των ταραγμένων καιρών. Από την προσωπική της ιστορία, βιωμένη έως το κόκαλο, μεταφερόμαστε και στη συνολική εικόνα. Άρα, και στο πρόβλημα της μετανάστευσης έτσι όπως αυτό αναπτύχθηκε τη δεκαετία του ’90 με τους Βορειοηπειρώτες και τους Αλβανούς να έρχονται κατά εκατοντάδες στα μέρη μας. Το δικό της φορτίο είναι μέρος ενός συνολικού προβλήματος που ο Γκέζος όχι μόνο δεν αρνείται να υποσημειώσει, αλλά του προσδίδει κι έναν πολιτικό χαρακτήρα αποφεύγοντας, όμως, τους ιδεολογικούς μανιχαϊσμούς και τις στερεοτυπικές εικόνες.

Το τρίτο και τελευταίο κεφάλαιο φέρει τον τίτλο «Electric Blue». Είναι η ιστορία του Αλέξανδρου. Ναι, τον βρίσκουμε ξανά μπροστά μας, όμως, αυτή τη φορά είναι πιο ώριμος και πιο συνειδητοποιημένος, δίχως να χάνει ο χαρακτήρας του τη δραματική του υφή. Δίχως γονείς πια (ο πατέρας του πέθανε και η μητέρα του δολοφονήθηκε από ληστές) και με τα αδέλφια του σκορπισμένα στα τέσσερα σημεία του ορίζοντα, μαθαίνει αίφνης πως δεν είναι ο τελευταίος στην αλυσίδα των Ζεφάδων, καθώς υπάρχει ένας ακόμη κρίκος που έχει χαθεί: ο Μενέλαος. Η εξαφάνισή του του γίνεται εμμονή. Φτάνει στο σημείο να ταξιδεύσει έως τις ΗΠΑ για να τον βρει. 

Η αφήγηση σ’ αυτό το κεφάλαιο γίνεται έντονα στυλιζαρισμένη, σε σημεία, δε, αρκετά πυκνή, ακολουθώντας τις παραβολικές τροχιές που παίρνει ο λογισμός του Αλεξάνδρου.

Η αφήγηση σ’ αυτό το κεφάλαιο γίνεται έντονα στυλιζαρισμένη, σε σημεία, δε, αρκετά πυκνή, ακολουθώντας τις παραβολικές τροχιές που παίρνει ο λογισμός του Αλεξάνδρου. Είναι, άλλωστε, ένας ήρωας έκκεντρος, που αναζητεί τις υπαρξιακές συντεταγμένες του, που γνωρίζει το βάρος του παρελθόντος, αλλά ταυτόχρονα βιώνει –για πρώτη φορά– την ελπίδα ενός μελλοντικού σκοπού: να βρει τον Μενέλαο και να πορευτούν από εδώ και πάλι μαζί. 

Ο Αλέξανδρος δηλώνει σε ένα ποίημά του (από τα πολλά που παρατίθενται στο τελευταίο μέρος του μυθιστορήματος) πως «γεννήθηκα με ένα σύννεφο στην πλάτη». Για καιρό αυτό το σύννεφο ήταν ολόμαυρο. Ετοιμαζόταν να φέρει κατά πάνω του καταιγίδες. Τώρα, όμως, μπορεί να αποχωρήσει και να φέρει λιακάδα. Το τελετουργικό πέταγμα του σημειωματάριού του στο τέλος δηλώνει πως αυτός ο παράξενος άνθρωπος, που ως εκείνη τη στιγμή τον βάραιναν τα πάντα (ακόμη και το ίδιο το στομάχι του), αποφάσισε να αλλάξει ρότα, να γυρίσει σελίδα στη ζωή του και να ανοιχτεί στη μεγάλη περιπέτεια που του επιφυλάσσει το μέλλον. 

Εν συνόλω έχουμε να κάνουμε με το πιο φιλόδοξο μυθιστόρημα του Γκέζου. Γεμάτο νοηματικά υποστρώματα, μεταπτώσεις στην πλοκή και υφολογικές σημειώσεις. Το προσωπικό στοιχείο συμβαδίζει με το κοινωνικό σχόλιο και το πολιτικό ανάκρουσμα με την υπαρξιακή καταβύθιση. Η εμπλοκή του συγγραφέα με το θέμα είναι ένα ερώτημα που έχει απάντηση, ας μην ξεχνάμε πως προέρχεται από την Β. Ήπειρο. Ωστόσο. ακόμη κι αν υπάρχει (που λογικά υπάρχει) εξαχνώνεται με ρυθμισμένο τρόπο. Τουτέστιν, δεν έχουμε να κάνουμε με μιαν αυτοβιογραφική εξομολόγηση, αλλά με κάτι πολύ ευρύτερο που ξεπερνάει τις προσωπικές μνήμες. Το Χάθηκε Βελόνι είναι ένας στίχος που έλεγε η μαμά Τέτα στα παιδιά της. Ενα παιδικό τραγούδι και ένα νανούρισμα. Εδώ αποκτάει και ένα σημειολογικό βάρος. Οταν χαθεί το βελόνι πώς ράβεται το υφαντό μιας οικογένειας; Πώς ανασυνθέτει κανείς το παρελθόν και το μέλλον του;  

Μένει να δούμε αν αυτό το μυθιστόρημα θα οδηγήσει τον Γκέζο σε ένα τρίτο βιβλίο, για να κλείσει οριστικά ο κύκλος του οίκου των Ζεφάδων. Τι οικογένεια κι αυτή.

* Ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΜΑΡΙΝΟΣ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας. Τελευταίο βιβλίο του, η ποιητική συλλογή «Ποτέ πια εμείς» (εκδ. Μελάνι).

Χάθηκε βελόνι
ΧΡΗΣΤΟΣ ΑΡΜΑΝΤΟ ΓΚΕΖΟΣ
ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ 2021
Σελ. 320, τιμή εκδότη €15,50

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΧΡΗΣΤΟΥ ΑΡΜΑΝΤΟ ΓΚΕΖΟΥ

Απόσπασμα από το βιβλίο

«Μου ‘λαχε μένα να φτιάξω τη μοίρα των Ζεφάδων. Εγώ μια ζωή να κάνω σμέτια ήξερα μόναχα. Για τούτα ήμουνα; Μ’ ένα τσουβάλι σο σβέρκο με γέννησε η μάνα μου εμένα. 
Κι εκείνη, τόσα τέκινα, άλλη κοπέλα δεν αμπόραγε να βγάλει; Να είχα μια βοήθεια τουλάχιστο. Έκαμε εμένα και κατόπις της σέρεψε η κρήνη. 
Εγώ να μαγειρεύω, εγώ να πλένω, εγώ να σκομίζω για τόσους νοματαίους του σπιτιού. Σο χωράφι από τα δώδεκα να κουβαλάω ξύλα για την κοπερατίβα. Να φορτώνω στην μπλάτη σαφύλια και πατάτες.
Και κατόπις σο σπίτι, αντί να πάρω μια μίσα να βάλω τα ήπατα, δώστου σκούπα, δώστου κατσαρόλα. Με το ίδιο φουστάνι μπονόρα βραδέα. 
Κι εμάς τι μας πήρανε για, δέκα ρίζες που τις είχαμε για το λάδι του χειμώνα. Να ‘χάμε και καμία περιουσία σαν κάτι άλλους, παίος τον ήκουγε τον μαυροτάτα μου. Εδώ, κι έτσι και τονε καταριότανε μέρα νύχτα τον Ενβέρη. 
Είχε κάτσει χρόνια στην Ελλάδα ο τάτας μου, σο Λαύριο, κι εμάζωνε κάρβουνο. Άλλοι από το χωρίο είχανε πάει Γαλλία για την ίδια δουλειά. Και τους θέριζε η γρίπη και ψοφάγανε σαν οι μύγες».