paraksenes kai akoma pio paraskenes istories

Λογοτεχνία του παράδοξου - Για τη συλλογή διηγημάτων της Παυλίνας Παμπούδη «Παράξενες κι ακόμα πιο παράξενες ιστορίες» (εκδ. Καλειδοσκόπιο).

Της Ευσταθίας Δήμου

Η τελευταία πεζογραφική απόπειρα της Παυλίνας Παμπούδη, που κυκλοφορεί υπό τον τίτλο Παράξενες κι ακόμα πιο παράξενες ιστορίες, συστήνει αυτό ακριβώς που ο τίτλος της δηλώνει: μια σειρά παράδοξων, ασυνήθιστων, ιδιόρρυθμων ιστοριών με ευφάνταστη πλοκή και, συνήθως, αναπάντεχο τέλος. Ο όρος «ιστορίες» που χρησιμοποιείται για να χαρακτηρίσει τις διηγήσεις αυτές είναι, από μια άποψη, παραπλανητικός, αφού η λέξη ιστορία αναφέρεται σε κάτι πραγματικό, ένα γεγονός ή ένα περιστατικό που έχει συμβεί σε αληθινό χωροχρόνο με πρωταγωνιστές πρόσωπα που έχουν ρεαλιστική υπόσταση. Η επιλογή όμως αυτή κάθε άλλο παρά τυχαία είναι. Γιατί εκείνο που προεξάρχει στο βιβλίο αυτό δεν είναι η αληθοφάνεια, δεν πρόκειται δηλαδή για ιστορίες που πείθουν ή που φιλοδοξούν να πείσουν τον αναγνώστη ότι συνέβησαν πραγματικά, αλλά για την αλήθεια τους, για τη βαθύτερη και ουσιαστική σχέση τους με την πραγματικότητα πάνω στην οποία βασίζονται και από την οποία προκύπτουν, ακόμα και μέσα από μία παραμορφωτική λογική.

Η πλειονότητα των ιστοριών αυτών, τριάντα έξι στο σύνολό τους, είναι μικρής έκτασης, στοιχείο που λειτουργεί ενισχυτικά της αποτελεσματικότητάς τους, καθώς τις καθιστά ιδιαίτερα καίριες και καταλυτικές στη συνείδηση του αναγνώστη. Η συντομία, με άλλα λόγια, συνυπάρχει και συνυφαίνεται με ένα είδος εκρηκτικότητας που δεν εντοπίζεται τόσο στη λεκτική δόμηση ή την εξέλιξη και έκβαση της δράσης, όσο στο νοηματικό καταστάλαγμα της ιστορίας. Είναι, άλλωστε, χαρακτηριστικό ότι η συγγραφέας συμπληρώνει καθεμιά από τις ιστορίες της με ένα ηθικό δίδαγμα, εν είδη αποφθέγματος, που διαμορφώνει μία γέφυρα ανάμεσα στην ιστορία και την πραγματικότητα. Το δίδαγμα αυτό δεν κρύβει τον συμβουλευτικό του χαρακτήρα, πολλές φορές, μάλιστα, μπολιάζεται επιτυχώς με το στοιχείο του χιούμορ και καθίσταται έτσι ακόμα πιο καίριο και δραστικό.

Οι ιστορίες της Παμπούδη αποκτούν και προσλαμβάνουν μία ακόμα λειτουργία, πέραν της καθαρά λογοτεχνικής. Πρόκειται για τη σχολιαστική ή παρεμβατική λειτουργία, την κριτική ή καυστική στάση απέναντι σε πρόσωπα και καταστάσεις του σύγχρονου βίου. Μάλιστα, όσο πιο απομακρυσμένη είναι η ιστορία από τους όρους και τα όρια της σύγχρονης πραγματικότητας, τόσο πιο ευθεία και αποτελεσματική είναι η διείσδυση και η παρέμβαση εντός της.

Η παρουσία του χιούμορ είναι διάχυτη και εμφανής σε όλη την έκταση της συλλογής και, μάλιστα, σε όλα τα επίπεδα, από τη διαμόρφωση της πλοκής και της δράσης, τη διαγραφή των χαρακτήρων, μέχρι τις λεκτικές διατυπώσεις και τα σχόλια που ενυπάρχουν εμβόλιμα μέσα στις διηγήσεις. Το χιούμορ αυτό αποκτά και παρουσιάζεται με πολλές αποχρώσεις· άλλοτε γίνεται ειρωνεία, κυρίως απέναντι στον σύγχρονο άνθρωπο και τις επιλογές του, άλλοτε παρωδεί πρόσωπα και καταστάσεις και, άλλοτε, προσιδιάζει στη σάτιρα που είναι, εκ φύσεως, συνυφασμένη με την κριτική. Από αυτή την άποψη, οι ιστορίες της Παμπούδη αποκτούν και προσλαμβάνουν μία ακόμα λειτουργία, πέραν της καθαρά λογοτεχνικής. Πρόκειται για τη σχολιαστική ή παρεμβατική λειτουργία, την κριτική ή καυστική στάση απέναντι σε πρόσωπα και καταστάσεις του σύγχρονου βίου. Μάλιστα, όσο πιο απομακρυσμένη είναι η ιστορία από τους όρους και τα όρια της σύγχρονης πραγματικότητας, τόσο πιο ευθεία και αποτελεσματική είναι η διείσδυση και η παρέμβαση εντός της.

Η χιουμοριστική διάσταση των ιστοριών της Παμπούδη συνιστά τη μία όψη του νομίσματος. Η έτερη πλευρά αφορά και εμπλέκει το παραμυθιακό στοιχείο που άλλοτε προεξάρχει και άλλοτε λανθάνει πίσω από την αφήγηση. Στην πραγματικότητα, σε πολλές από τις διηγήσεις γίνεται χρήση των τεχνικών του παραμυθιού, ένα είδος με το οποίο η συγγραφέας είναι ιδιαίτερα εξοικειωμένη, τόσο στο επίπεδο της διήγησης, του ιδιαίτερου ύφους και ήθους δηλαδή του αφηγηματικού λόγου, όσο και στο επίπεδο της πλοκής, τη δόμηση δηλαδή της ιστορίας πάνω στα γνωστά μοτίβα των παραμυθιών. Κυρίως όμως είναι η προέλευση ενός μεγάλου μέρους των ηρώων από τον κόσμο των ζώων ή των άψυχων αντικειμένων που επαληθεύει την εγγύτητα στο λογοτεχνικό είδος του παραμυθιού και επικυρώνει τις καταβολές των συγκεκριμένων ιστοριών σε αυτό.

pampoudi nabokov
Η Παυλίνα Παμπούδη σπούδασε στη Φιλοσοφική Σχολή του Καποδιστριακού Πανεπιστημίου (Ιστορία – Αρχαιολογία) και παρακολούθησε μαθήματα Μαθηματικών στη Φυσικομαθηματική Σχολή και ζωγραφικής στην Σχολή
Καλών Τεχνών στην Αθήνα και στο κολέγιο Byahm Show School of Arts του Λονδίνου. Έχει εκδώσει ποιητικές συλλογές, βιβλία πεζογραφίας, περισσότερα από 40 βιβλία δήθεν για παιδιά και 31 μεταφράσεις λογοτεχνικών έργων. Επίσης, έχει κάνει 3 ατομικές εκθέσεις ζωγραφικής, και
έχει γράψει σενάρια για το ραδιόφωνο και την τηλεόραση,
καθώς και πολλά τραγούδια.


Πιο συγκεκριμένα, χαρακτήρες προερχόμενοι από το ζωικό βασίλειο όπως η σκύλα Σίλα, ο λαγός, το γουρούνι, η γάτα, η μύγα, η ποντικίνα Μάγκι, οδηγούν ευθέως και ασυναίσθητα τον αναγνώστη να ανακαλέσει τις γνωστές ιστορίες με ζώα του Αισώπου, που πρώτος εισηγήθηκε και διαμόρφωσε το λογοτεχνικό αυτό είδος. Αλλά και «χαρακτήρες» όπως ο καθρέφτης, το σάντουιτς, το κουτί, επιβεβαιώνουν την αλληγορική διάσταση των ιστοριών της Παμπούδη που επιχειρεί, με αυτό τον τρόπο, να συλλάβει την πραγματικότητα, να την προσαρμόσει σε μία άλλη λειτουργία –την παραμυθιακή ή αλληγορική– και, με τη συνδρομή αυτής, να την ερμηνεύσει και να καταθέσει τη δική της πρόταση για τη βελτίωση και την αλλαγή της. Πολλές φορές, βέβαια, οι ιστορίες της Παμπούδη δίνουν την αίσθηση ότι αυτό που προτείνεται είναι η αποδοχή μιας δεδομένης κατάστασης και η συμφιλίωση μαζί της με τη συνδρομή βεβαίως του χιούμορ, που ανέκαθεν αποτελούσε ένα αποτελεσματικό εργαλείο για τον σκοπό αυτό. Η εντύπωση όμως αυτή είναι, σε μεγάλο βαθμό, παραπλανητική. Γιατί ενώ φαίνεται ότι σκοπός είναι η εναρμόνιση και η λείανση της οξύτητας συγκεκριμένων πάγιων καταστάσεων και προβλημάτων, στην πραγματικότητα εκείνο που υπηρετείται είναι το ακριβώς αντίθετο. Γιατί το χιούμορ της Παμπούδη δεν λειτουργεί κατευναστικά, αλλά ανατρεπτικά, αναμορφωτικά, γι’ αυτό ακριβώς είναι στενά συνυφασμένο με τη σάτιρα και την κριτική. Η στόχευση λοιπόν του βιβλίου είναι βαθιά μεταμορφωτική, στον βαθμό που εκφράζει μια φιλοσοφία και θυμοσοφία ζωής, ενώ παράλληλα κατασκευάζει μια νέα λογοτεχνική πραγματικότητα που φιλοδοξεί να λειτουργήσει βελτιωτικά και μεταμορφωτικά των ανθρώπων και του κόσμου.

Tο χιούμορ της Παμπούδη δεν λειτουργεί κατευναστικά, αλλά ανατρεπτικά, αναμορφωτικά, γι’ αυτό ακριβώς είναι στενά συνυφασμένο με τη σάτιρα και την κριτική. Η στόχευση λοιπόν του βιβλίου είναι βαθιά μεταμορφωτική, στον βαθμό που εκφράζει μια φιλοσοφία και θυμοσοφία ζωής.

Το σύνολο των ιστοριών της Παμπούδη είναι πάνω και πέρα απ’ όλα μια ανεπιφύλακτη κατάφαση στην καταλυτική επέμβαση και λειτουργία της φαντασίας ως κινητοποιού δύναμης της λογοτεχνικής δημιουργίας. Η φαντασία της συγγραφέως είναι πράγματι οργιώδης και η καταλυτική της επενέργεια στη διαμόρφωση του ιδιαίτερου στίγματος του βιβλίου καίρια και καθοριστική. Η φαντασία όμως αυτή που κυριαρχεί και καθοδηγεί την αφήγηση δεν σημαίνει, ούτε σηματοδοτεί την υπολειτουργία της λογικής, της περίσκεψης και του προβληματισμού. Αντίθετα, η ένταση με την οποία προβάλλει καταδεικνύει ακριβώς τη δύναμη και της σκέψης και του προβληματισμού της συγγραφέως για τα ανθρώπινα. Αυτή η διττή υπόσταση και προοπτική του βιβλίου είναι που εξασφαλίζει και προδικάζει το αναγνωστικό ενδιαφέρον –αφού ως γνωστόν οι σημαντικότερες και σοβαρότερες σκέψεις υπηρετούνται και προβάλλονται καλύτερα μέσα από μια ευφάνταστη προσέγγιση, με χιούμορ και ευαισθησία– ενώ παράλληλα δημιουργεί ένα γόνιμο και ενδιαφέρον πεδίο για τη φιλολογική έρευνα, που καλείται να διαπιστώσει και να αποδείξει την ένταξη του συγκεκριμένου βιβλίου σε ένα ενδιάμεσο είδος, ανάμεσα στο διήγημα, το παραμύθι, την αλληγορία, το λογοτεχνικό ανέκδοτο ή στιγμιότυπο, τη λογοτεχνία του φανταστικού ή όποιο άλλο είδος θα μπορούσε να οικειοποιηθεί τη συγκεκριμένη πεζογραφική απόπειρα επικαλούμενο μία από τις πολλές πτυχές ή λειτουργίες της.


* Η ΕΥΣΤΑΘΙΑ ΔΗΜΟΥ είναι φιλόλογος και συγγραφέας.
Τελευταίο βιβλίο της, η συλλογή διηγημάτων «Κλέφτες + Αστυνόμοι» (εκδ. Γκοβόστη).

Στην κεντρική εικόνα: έργο της illustrator © Alyssa May.


pampoudiΠαράξενες κι ακόμα πιο παράξενες ιστορίες
ΠΑΥΛΙΝΑ ΠΑΜΠΟΥΔΗ
Καλειδοσκόπιο 2020
Σελ. 138, τιμή εκδότη €13,50

 



ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΗΣ ΠΑΥΛΙΝΑΣ ΠΑΜΠΟΥΔΗ


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Πολιτισμικά σενάρια στα μυθιστορήματα της Σώτης Τριανταφύλλου (κριτική)

Πολιτισμικά σενάρια στα μυθιστορήματα της Σώτης Τριανταφύλλου (κριτική)

Μια επισκόπηση του συγγραφικού έργου της Σώτης Τριανταφύλλου με αφορμή το τελευταίο της μυθιστόρημα «Σικελικό ειδύλλιο» (εκδ. Πατάκη).

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Ονομάζω «πολιτισμικό σενάριο» την προσπάθεια του συγγραφέα να εντάξει τη μυθοπλασία του σε...

Ανοιχτό μικρόφωνο, του Γιάννη Ευσταθιάδη – Μονόλογοι και ομολογίες

Ανοιχτό μικρόφωνο, του Γιάννη Ευσταθιάδη – Μονόλογοι και ομολογίες

Για το βιβλίο του Γιάννη Ευσταθιάδη «Ανοιχτό μικρόφωνο – Μονόλογοι και ομολογίες» (εκδ. Μελάνι).

Της Άννας Λυδάκη

«Έχεις δει ποτέ φωτογραφία με το πρόσωπο να κλαίει; Έχεις; Ενώ η φωνή είναι αλλιώς…» Όλοι έχουμε δει πρόσωπα να κλαίνε σε φωτογραφίες, όμως μόνο αν είναι ενσταντανέ, φ...

Προσοχή: εποχιακή διέλευση βατράχων, του Γιώργου Σκαμπαρδώνη (κριτική)

Προσοχή: εποχιακή διέλευση βατράχων, του Γιώργου Σκαμπαρδώνη (κριτική)

Για τη συλλογή διηγημάτων του Γιώργου Σκαμπαρδώνη «Προσοχή: εποχιακή διέλευση βατράχων» (εκδ. Πατάκη). Κεντρική εικόνα © Nafsika G./Unsplash

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

«Στο “Jumbo”» ο αφηγητής παρακολουθεί έναν εβδομηντάχρονο υπερήλικα να σερ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Μεταφραστικές στιχομυθίες

Μεταφραστικές στιχομυθίες

Ερωταποκρίσεις από παλαιότερες συνομιλίες και συνεντεύξεις με ποιητές και μεταφραστές.

Του Κώστα Κουτσουρέλη

Πώς επιλέγουμε τα κείμενα που μεταφράζουμε;

Με ποικίλους τρόπους και για όλους τους δυνατ...

Η βιογραφία της Άνγκελα Μέρκελ κυκλοφορεί στα ελληνικά

Η βιογραφία της Άνγκελα Μέρκελ κυκλοφορεί στα ελληνικά

«Η Καγκελάριος» είναι μια καθηλωτική πολιτική βιογραφία και ταυτόχρονα μια προσωπική ανθρώπινη ιστορία ενός αουτσάιντερ: μιας χημικού, κόρης πάστορα, η οποία μεγάλωσε στην Ανατολική Γερμανία και κατάφερε να γίνει η άτυπη ηγέτιδα της Δύσης. Στα ελληνικά θα κυκλοφορήσει από τις Εκδόσεις Ψυχογιός στις 21 Οκτωβρίου...

Προσωπικότητες στο Ελληνικό Ίδρυμα Πολιτισμού: Στέλιος Ράμφος

Προσωπικότητες στο Ελληνικό Ίδρυμα Πολιτισμού: Στέλιος Ράμφος

Το Ελληνικό Ίδρυμα Πολιτισμού στις «Προσωπικότητες» Σεπτεμβρίου 2021 παρουσιάζει τον Στέλιο Ράμφο.

Επιμέλεια: Book Press

Στέλιος Ράμφος: κορυφαίος στοχαστής, πολυγραφότατος συγγραφέας και από τους πλέον επιδραστικούς σύγχρονους φιλοσόφους.

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Γιοζεφίνε η αοιδός, του Φραντς Κάφκα (προδημοσίευση)

Γιοζεφίνε η αοιδός, του Φραντς Κάφκα (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση ενός διηγήματος από την ανθολογία του Franz Kafka «Γιοζεφίνε η αοιδός και άλλα διηγήματα» (μτφρ. Μαργαρίτα Ζαχαριάδου, επίμετρο: Κατερίνα Καρακάση) που κυκλοφορεί στις 6 Αυγούστου από τις εκδόσεις Κίχλη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Στὴ συναγωγή μας... ...

Σάγκι Μπέιν, του Ντάγκλας Στιούαρτ (προδημοσίευση)

Σάγκι Μπέιν, του Ντάγκλας Στιούαρτ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βραβευμένο με Booker 2020 μυθιστόρημα του Douglas Stuart «Σάγκι Μπέιν» (μτφρ. Σταυρούλα Αργυροπούλου), που κυκλοφορεί στις 30 Ιουνίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Η Άγκνες αναδύθηκε έγκαιρα α...

Χίλιοι διάβολοι, του Φρανκ Γκολντάμερ (προδημοσίευση)

Χίλιοι διάβολοι, του Φρανκ Γκολντάμερ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Frank Goldammer «Χίλιοι διάβολοι» (μτφρ. Γιώτα Λαγουδάκου), που κυκλοφορεί την 1 Ιουλίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ο Χέλερ μπήκε στο εστιατόριο από την ανοιχτή πόρτα στη...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

Είκοσι χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από τα γεγονότα που μας εισήγαγαν στον 21ο αιώνα. Ήταν η μεγαλύτερη και πιο σοκαριστική αλληλουχία τρομοκρατικών ενεργειών που έγινε ποτέ, με μερικά λεπτά διαφορά: οι επιθέσεις στους Δίδυμους Πύργους στη Νέα Υόρκη, και στο Πεντάγωνο στην Ουάσιγκτον, την 11η Σεπτεμβρίου του 2001. Α...

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Οι περισσότεροι από τα τίτλους που παρουσιάζονται εδώ έφτασαν στα χέρια μας πολύ πρόσφατα. Πρόκειται για ενδιαφέροντα βιβλία που στην πλειονότητά τους πέρασαν «κάτω από τα ραντάρ» των βιβλιοπροτάσεων για το καλοκαίρι. Ιδού μερικά από τα καλύτερα. 

Ε...

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα βιβλία ιστορίας, εθνολογίας, σύγχρονων οικονομικών και κοινωνικών ζητημάτων για τους εναπομείναντες στην πόλη αλλά και για όσους ακόμη αναζητούν βιβλία για τις διακοπές τους που να αξίζουν το βάρος τους.

Του Γιώργου Σιακαντάρη

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

14 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Τα βιβλία του χειμώνα: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται (ανανεωμένο)

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών και δοκιμίων από 34 εκδοτικούς οίκους. Επιμέλεια: Κώστας Αγορα

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ

ΞΕΧΩΡΙΣΑΜΕ

ΝΑ ΑΛΛΟ ΕΝΑ