den tha eisai ekei kentriki

Για τη νουβέλα της Κατερίνας Παπαντωνίου «Δεν θα είσαι εκεί» (εκδ. Τόπος).

Του Νίκου Ξένιου

«Μερικές γυναίκες παντρεύονται σπίτια.
Είν’ ένα άλλο είδος δέρματος· έχει καρδιά,
Στόμα, συκώτι και συσπάσεις εντέρων».
Anne Sexton, "Housewife", μτφρ. Κώστας Λιννός

Στη νουβέλα της Κατερίνας Παπαντωνίου Δεν θα είσαι εκεί η προσωπικότητα του Αργύρη Πολυζώη διαγράφεται μέσα από την ανίχνευση των «ανοίκειων» παραμέτρων της ζωής του. Ο ήρωας είναι ένας μάλλον σαραντάχρονος δικαστικός κλητήρας που, τουλάχιστον σε πρώτο επίπεδο, λειτουργεί εκτελεστικά και ψυχρά. Τον παρακολουθούμε να αναζητά υπολείμματα υπάρξεων μέσα από αφηγήσεις και μιαν αποσπασματική επικοινωνία με τη μνήμη του πατέρα του. Τον βλέπουμε στο κάδρο της Αθήνας του 2012, όπου, κατακερματισμένος υπαρξιακά, περιβάλλεται από ρεαλιστικές εικόνες διαδηλώσεων και αστυνομικών παρεμβάσεων, γνώριμες σε όλους μας. 

Περνώντας σε ένα δεύτερο επίπεδο ύπαρξης, ο ήρωας υπερβαίνει το «ρυθμισμένο» χρονικό πλαίσιο όπου έχει εθιστεί να κινείται, διευρύνοντας τον χώρο, καταργώντας το οικοδομημένο όριο και καθιερώνοντας μια νέα αστυγραφία, πλάι στην Αθήνα που όλοι γνωρίζουμε. Η συγγραφέας επιλέγει μια συγκεκριμένη επίδοση έξωσης, που δεν φέρει τα γνωρίσματα της καθημερινότητάς του, ώστε να αναδείξει τα στοιχεία της «μετατόπισης» (décalage) που θέλει να επιτελέσει προς τη σφαίρα του μη-οικείου και να επιτύχει αυτήν την «τόσο μακρινή απουσία» του ήρωα από τη σφαίρα της ίδιας του της ζωής. Ήδη από το πρώτο κεφάλαιο ο Πολυζώης αναλαμβάνει μιαν έξωση και κινείται προς το εσωτερικό ενός άψογα κατασκευασμένου διαμερίσματος των Αμπελοκήπων: του διαμερίσματος που κατ’ ουσίαν φέρει εγχάρακτα την αποτύπωση μιας ιδιωτικής ζωής και που πρωταγωνιστεί στο βιβλίο, από τη στιγμή κατά την οποίαν ο δικαστικός κλητήρας θα διεξαγάγει την έρευνά του για την πρώην ένοικο, τη Στέλλα Δεληγιάννη διευρύνοντας τον ζωτικό χώρο πέρα από το κέντρο του άστεως, πέρα από το Εφετείο Αθηνών, πέρα από τη διασταύρωση Αλεξάνδρας και Κηφισίας, σε έναν «άλλο» πολεοδομικό ιστό, μυθιστορηματικό και γειτνιάζοντα.

Ο παραξενισμός του αναγνώστη

Ο Πιαζέ έλεγε πως η συνείδηση του παιδιού δεν είναι εξαρχής σε θέση να μεταπλάσει σε λέξεις και σε έννοιες τα ερεθίσματα της πραγματικότητας: προϋποτίθεται ο «συντονισμός» που, σε αισθητηριοκινητικό επίπεδο, θα οικοδομήσει την αντίληψή του της πραγματικότητας (βλ. "Les mécanismes du dveloppement"). Και αυτός ο συντονισμός επιτυγχάνεται με μια σειρά «οριζόντιων μετατοπίσεων» (décalages) μεταξύ διαφορετικών συστημάτων αναφοράς, κάποιων τυπικά/ορθολογικά δομημένων και κάποιων παιγνιωδών/λογοτεχνικών. Η Κατερίνα Παπαντωνίου φαίνεται να γνωρίζει αυτό το «παιχνίδι» των μετατοπίσεων και να το μεταπλάθει σε καλειδοσκοπική αφηγηματική τεχνική (δράση του ήρωα, συνεκτικές αναπαραστάσεις που αυτός έχει από την καθημερινότητα και, αντίστοιχα, ποιητικές εκδοχές του κόσμου που τον σαγηνεύουν), στην τολμηρή της απόπειρα να αποκαλύψει τον ανδρικό ψυχισμό: «παντί τρόπω ανά τας ρύμας και τας αγυιάς θα σε ξετρυπώσω»...

Η Κατερίνα Παπαντωνίου φαίνεται να γνωρίζει αυτό το «παιχνίδι» των μετατοπίσεων και να το μεταπλάθει σε καλειδοσκοπική αφηγηματική τεχνική (δράση του ήρωα, συνεκτικές αναπαραστάσεις που αυτός έχει από την καθημερινότητα και, αντίστοιχα, ποιητικές εκδοχές του κόσμου που τον σαγηνεύουν), στην τολμηρή της απόπειρα να αποκαλύψει τον ανδρικό ψυχισμό: «παντί τρόπω ανά τας ρύμας και τας αγυιάς θα σε ξετρυπώσω»...

Τα ίχνη της Στέλλας έχουν αναρτηθεί σκόπιμα σε μια σειρά από φωτογραφίες στους τοίχους του κενού σπιτιού: φωτογραφίες από τις γάμπες της, τα παπούτσια και το φουστάνι της, σε διαφορετικές στάσεις κι εκφράσεις, σε μια τελετουργική ακολουθία στιγμιοτύπων όπου η γυναίκα-μοντέλο κοιτά κατάματα τον θεατή συνθέτοντας ένα παζλ προσωπικότητας. Με πικρό χιούμορ η Παπαντωνίου έχει απομονώσει μια συγκεκριμένη, σαγηνευτική πόζα από την τοιχογραφία αυτήν καταγεγραμμένων εκδοχών της θηλυκότητας, βάζοντας τον ήρωά της να την οικειοποιείται στον δικό του χώρο, σε μια διάσταση αμιγώς αυνανιστική και σε μιαν ατελέσφορη προσπάθεια σύναψης πραγματικής σχέσης με ένα ομοίωμα ή μιαν αντανάκλαση. Αναπηρία εγγενής και μια ευθεία κριτική της Παπαντωνίου για την πορνογραφική διάσταση της ανδρικής φαντασίωσης. Η κριτική αυτή ματιά και ο παραξενισμός του αναγνώστη επιτυγχάνονται ιδιαίτερα στο υπερρεαλιστικό κεφάλαιο με τη Γνέμα, καθώς και στο κεφάλαιο όπου ο Αργύρης Πολυζώης ταυτίζεται, σε μια «κοινότητα»/κοινοτοπία ανδρικής προσέγγισης, με τις προβολές διαθλούμενου ανδρισμού των ταινιών του Γιον Καρ Βάι.  

Η επίδοση που δεν γίνεται

«Έλα να παίξουμε» είναι η φράση γύρω από την οποία θα ελιχθούν τα «γεμίσματα» του αφηγηματικού κενού που διανοίγεται εσκεμμένα, ώστε ο χρόνος, για παράδειγμα της νύχτας να διευρυνθεί πέραν των ωρολογιακών ενδείξεων «επτά το βράδυ έως επτά το πρωί». Ο Αργύρης Πολυζώης συναντά γυναικείες φωνές που τον προσκαλούν σε ένα ιδιότυπο παιχνίδι ερωτισμού, αγγίγματος και ηδονής τους κανόνες του οποίου ο ίδιος δεν τους γνωρίζει και τα διακυβεύματα του οποίου τρέμει να αντικρύσει. Εύπλαστος, σαν πηλός, εμφανίζεται πότε ως αγόρι και πότε ως άντρας με ρωγμές του δυνητικά «εύρωστου» ανδρισμού του και ένα διαρκές στερητικό άλφα πίσω από τις ιδιότητες που θα προσδοκούσε να κατέχει. Μια φωνή που προέρχεται από αμνημόνευτα χρονικά βάθη τού αποκαλύπτει πως «όλα περνούν από μπροστά του» με κινηματογραφικό τρόπο, ενώ ο ίδιος είναι ένας στερημένος, ένας απών ή, στην καλύτερη περίπτωση, ένας «ωσεί παρών» στη διεξαγωγή της «παρενδυσιακής» ως προς το περιεχόμενο ζωής του. 

Ο Αργύρης Πολυζώης συναντά γυναικείες φωνές που τον προσκαλούν σε ένα ιδιότυπο παιχνίδι ερωτισμού, αγγίγματος και ηδονής τους κανόνες του οποίου ο ίδιος δεν τους γνωρίζει και τα διακυβεύματα του οποίου τρέμει να αντικρύσει. Εύπλαστος, σαν πηλός, εμφανίζεται πότε ως αγόρι και πότε ως άντρας με ρωγμές του δυνητικά «εύρωστου» ανδρισμού του και ένα διαρκές στερητικό άλφα πίσω από τις ιδιότητες που θα προσδοκούσε να κατέχει.

Έτσι, για παράδειγμα, η φαντασιωσική συνοίκησή του με δύο γυναίκες, τη Στέλλα και την Άντυ, συνάπτεται δομικά με την απώλεια της πατρικής φιγούρας. Παράλληλα, πρωτοπρόσωπες αποσπασματικές αφηγήσεις της γιαγιάς, της ερωμένης και της συζύγου υπηρετούν τη δύσκολη επιλογή της συγγραφέως να συγκεράσει διαφορετικές χρονικές στιγμές σε αυτήν τη «γερασμένη εφηβική συνείδηση». Ο Πατέρας, επιβλητικός και «δυο μέτρα άντρας» στην περίοδο της ακμής του και συρρικνωμένος να καπνίζει στον προθάλαμο του νοσοκομείου, λίγο πριν από τον θάνατό του, φαντάζει ως απόλυτα καθοριστική φιγούρα, τουλάχιστον σε ό,τι αφορά τη δόμηση του ψυχισμού του ήρωα. Με ψυχαναλυτικό τρόπο αποδίδεται ο συγκλονισμός της συγγραφέως για το ζήτημα της φθοράς: «ακόμη και το ατσάλι έχει ημερομηνία λήξης».

papantoniou

Η Κατερίνα Παπαντωνίου σπούδασε Nομικά στο
Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης και εργάζεται
ως δικηγόρος. Πρώτο της βιβλίο η νουβέλα
«Σκοτεινό ασανσέρ» (εκδ. Τόπος)


 

Η οδός προς την επιθυμία

Η ειθισμένη καταγραφή γυναικείων παρουσιών που περνούν σχεδόν απαρατήρητες, σαν συλλογή από βότσαλα ή σαν «μικροί, ελεγχόμενοι ερεθισμοί» (μεταξύ αυτών και η ασκούμενη συνάδελφος που επιδίδεται σε κονσομασιόν), αιφνίδια διακόπτεται από την «εμπρόσωπη» εμφάνιση μιας απτής γυναίκας. Η συνάντησή του με την πραγματική Στέλλα (τη φωτογραφημένη γυναίκα που φέρει δυνητικά τα γνωρίσματα μιας φαντασιωσικής «αρχής ακολασίας» και ακριβώς γι’ αυτό γίνεται επιθυμητή) θα οδηγήσει σε μιαν αποκαλυπτική σκηνή, χαρακτηριστική της πρόθεσης να αποδοθεί ο ειρωνικός, απρόσμενος χαρακτήρας των ανθρώπινων καταστάσεων. Η απόδραση μετά το Σούνιο παραμένει μια γριφώδης σκηνή. Και πάλι σκόπιμα, η Στέλλα δεν αναφέρει ποτέ την πολλαπλή προσωπογραφία με την οποία έχει κοσμήσει τους τοίχους του σπιτιού που εγκατέλειψε, σαν να επρόκειτο για μια διαδικασία ερήμην της δικής της προθέσεως. 

Το βύθισμα του ήρωα μέσα στη νύχτα είναι κυρίαρχο μοτίβο της νουβέλας. Ένα επαναλαμβανόμενο σκοτάδι που προσιδιάζει σε κινούμενη, απορροφητική μάζα, και προς το οποίο ο ήρωας τρέφει σχέση λαγνείας, στη διαρκή του τάση να γείρει και να ενοποιηθεί, διασκορπιζόμενος ή αναλωνόμενος, με τα περιγράμματα των σκιών. Στη ζοφερή ατμόσφαιρα συμβάλλει η ικανότητα της συγγραφέως να χειρίζεται τα επίθετα με εκλεκτικισμό: το «ικτερικό φως» είναι το κιτρινωπό, απεχθές φως των προθαλάμων στις κλινικές, οι «θαλασσόβρεχτες» και «αχρονολόγητες» πέτρες συνθέτουν την ιδιότυπη συλλογή του ήρωα, η «αυτόθροη πτώση», η «πεθαμένη ηλικία», ο «ερασιτέχνης ιχνηλάτης», ο «ξεδοντιασμένος τοίχος», τα «επινοημένα κρεβάτια», η «αμνημόνευτη λάσπη». Και, κυρίως, ο «περιλαίμιος νάρθηκας» που θα περιγραφεί λεπτομερώς ως ζοφερό, περιελισσόμενο και ασφυκτικό κόσμημα πάνω σ’ ένα νεκρό κορμί, το πιο ενδιαφέρον στοιχείο του κειμένου της Κατερίνας Παπαντωνίου. Πολύ ενδιαφέρων, δε, είναι και ο ορισμός της μνήμης ως «η δεξιότης περί το εντυπούν εν τη συνειδήσει αντιλήψεις και παραστάσεις», αντλημένος από το Λεξικό του Δρανδάκη.

* Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας.
Τελευταίο βιβλίο του, το μυθιστόρημα «Τα σπλάχνα» (εκδ. Κριτική).

→ Στην κεντρική εικόνα το αρχικό κολάζ είναι της © Ilona Lodewijckx.


papantoniouΔεν θα είσαι εκεί
Κατερίνα Παπαντωνίου
Τόπος 2019
Σελ. 112, τιμή εκδότη €9,90

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΗΣ ΚΑΤΕΡΙΝΑΣ ΠΑΠΑΝΤΩΝΙΟΥ


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Έξι περίπατοι, του Αλέξανδρου Ίσαρη

Έξι περίπατοι, του Αλέξανδρου Ίσαρη

Για τα αφηγήματα του Αλέξανδρου Ίσαρη «Έξι περίπατοι - Προσκέφαλο με φύλλα λεμονιάς» (εκδ. Κίχλη).

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Πώς παράγεται η συγκίνηση; Πώς γεννιέται η νοσταλγία; Πώς μια βόλτα γίνεται πίνακας ζωγραφικής που ζωντανεύει τόπους και χτίζε...

Μάθημα ανατομίας, του Ηλία Κουτσούκου

Μάθημα ανατομίας, του Ηλία Κουτσούκου

Για τη συλλογή διηγημάτων του Ηλία Κουτσούκου «Μάθημα ανατομίας» (εκδ. Μελάνι).

Της Χλόης Κουτσουμπέλη

Ο Σταντάλ χαρακτηρίζει το μυθιστόρημα ως έναν καθρέφτη που αντικατοπτρίζει την πραγματικότητα. Ο Μπαλζάκ δήλωνε ότι στα έργ...

Ιστορικός ενεστώς, του Θανάση Χατζόπουλου

Ιστορικός ενεστώς, του Θανάση Χατζόπουλου

Για τη συλλογή αφηγηματικών κειμένων του Θανάση Χατζόπουλου «Ιστορικός ενεστώς» (εκδ. Πόλις).

Της Άλκηστης Σουλογιάννη

Όσοι ακολουθούμε συστηματικά, ή έστω περιστασιακά, τον Θανάση Χατζόπουλο στην πολυετή δημιουργική διαδρομή ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

«Τα λόγια μας τα βρήκαμε μέσα στους άλλους»

«Τα λόγια μας τα βρήκαμε μέσα στους άλλους»

Η Κορίνα Καλούδη με την πρώτη της ποιητική συλλογή «Και βέβαια τους φοβάμαι» (εκδ. Περισπωμένη) ξεχωρίζει για την ισορροπία που κρατάει ανάμεσα στην ενδοσκόπιση και τον κοινωνικό προβληματισμό. Χαμηλόφωνη, ευθύβολη και αληθινή.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Τι απαντάτε σε όσ...

Έξι περίπατοι, του Αλέξανδρου Ίσαρη

Έξι περίπατοι, του Αλέξανδρου Ίσαρη

Για τα αφηγήματα του Αλέξανδρου Ίσαρη «Έξι περίπατοι - Προσκέφαλο με φύλλα λεμονιάς» (εκδ. Κίχλη).

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Πώς παράγεται η συγκίνηση; Πώς γεννιέται η νοσταλγία; Πώς μια βόλτα γίνεται πίνακας ζωγραφικής που ζωντανεύει τόπους και χτίζε...

Η 17η Διεθνής Έκθεση Βιβλίου Θεσσαλονίκης εκπέμπει ψηφιακά

Η 17η Διεθνής Έκθεση Βιβλίου Θεσσαλονίκης εκπέμπει ψηφιακά

Λαμβάνοντας υπόψη τα δεδομένα της πανδημίας του COVID-19, η διοργάνωση επικεντρώνεται σε ένα εξ ολοκλήρου διαδικτυακό πρόγραμμα διάρκειας έντεκα ημερών (19-29 Νοεμβρίου) με αιχμή τη συμμετοχή σημαντικών συγγραφέων και την ψηφιακή διοργάνωση των προγραμματιζόμενων φεστιβάλ, εκδηλώσεων και δράσεων, καθώς και των επαγγ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Μητέρες, της Σάρα Νοττ (προδημοσίευση)

Μητέρες, της Σάρα Νοττ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο της Sarah Knott «Μητέρες – Μια αντισυμβατική ιστορία» (μτφρ. Στέλλα Κάσδαγλη), που κυκλοφορεί στις 29 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΤΟ ΑΚΟΥΣΜΑ

...
Νο 13, του Βάλτερ Μπένγιαμιν (προδημοσίευση)

Νο 13, του Βάλτερ Μπένγιαμιν (προδημοσίευση)

Απόσπασμα μιας ενότητας και μέρος των επιλεγομένων από την ανθολογία του Walter Benjamin «Νο 13 – Εξήντα πέντε θέσεις για τα βιβλία και τις πόρνες, το γράψιμο, την κριτική, τους σνομπ και την επιτυχία», σε μετάφραση και επιλεγόμενα του Κώστα Κουτσουρέλη. Το βιβλίο θα κυκλοφορήσει στις 27 Οκτωβρίου από τις εκδόσ...

Ανακαινίζω τη ζωή μου με αρχιτέκτονα τον Αριστοτέλη, της Φένιας Τσανάκα (προδημοσίευση)

Ανακαινίζω τη ζωή μου με αρχιτέκτονα τον Αριστοτέλη, της Φένιας Τσανάκα (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο της Φένιας Τσανάκα «Ανακαινίζω τη ζωή μου με αρχιτέκτονα τον Αριστοτέλη» το οποίο κυκλοφορεί στις 23 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Αρμός.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΠΕΡΙΠΑΤΟΣ ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Για τη Χρυσή Αυγή, την άκρα δεξιά, τον ελληνικό εθνικισμό: 20 βιβλία που έπρεπε να διαβάσουν

Για τη Χρυσή Αυγή, την άκρα δεξιά, τον ελληνικό εθνικισμό: 20 βιβλία που έπρεπε να διαβάσουν

Μια σχεδόν εξαντλητική περιήγηση στα βιβλία που αφορούν την ελληνική ακροδεξιά και τη Χρυσή Αυγή και κυκλοφόρησαν την τελευταία 10ετία στη χώρα μας. Ένα αξιανάγνωστο «σώμα» κειμένων που καλύπτει όλες τις όψεις του σύνθετου πολιτικού και κοινωνικού φαινομένου.

Του Κ.Β. Κατσουλάρη

...
Βιβλία του φθινοπώρου ή τι θα διαβάσουμε τις μέρες που έρχονται

Βιβλία του φθινοπώρου ή τι θα διαβάσουμε τις μέρες που έρχονται

Επιλογή από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, δοκιμίων και βιογραφιών.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Με σκεπτικισμό αλλα και συγκρατημένη αισιοδοξία κινούνται οι περισσότεροι από τους εκδοτικούς οίκους ενόψει ενός χ...

Εννέα συγγραφείς, εννέα αγαπημένα βιβλία

Εννέα συγγραφείς, εννέα αγαπημένα βιβλία

Ιάκωβος Ανυφαντάκης, Δήμητρα Λουκά, Μάκης Μαλαφέκας, Βαγγέλης Μπέκας, Ιωάννα Ντούμπρου, Κατερίνα Παπαντωνίου, Γιώργος Παυλόπουλος, Γιώργος Πετράκης, Βάσια Τζανακάρη. Εννέα νέοι συγγραφείς μοιράζονται μαζί μας σκέψεις τους για ένα βιβλίο που διάβασαν τον Αύγουστο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

17 Ιουλίου 2020 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

50 καλά βιβλία για το καλοκαίρι και για πάντα

Πενήντα καλά βιβλία από την πρόσφατη εκδοτική παραγωγή τα οποία ξεχωρίσαμε ανάμεσα σε πολλά ακόμη καλά βιβλία. Ελληνική και μεταφρασμένη πεζογραφία, ποίηση, δοκίμια ιστ

ΦΑΚΕΛΟΙ