kachtitsis700

Για την έκδοση του βιβλίου του Νίκου Καχτίτση «Η ομορφάσχημη» (επίμετρο: Γιώτα Κριτσέλη, Ηλίας Γιούρης, εκδ. Κίχλη).

Του Θωμά Συμεωνίδη

Μετά την εξαιρετική επανέκδοση το 2012 του Εξώστη του Νίκου Καχτίτση από τις εκδόσεις Κίχλη (πρώτη έκδοση το 1964) σειρά είχε η Ομορφάσχημη (πρώτη έκδοση το 1960). Πρόκειται για ένα πεζογράφημα, το οποίο σε συνδυασμό με το Επίμετρο της έκδοσης, διαφωτίζει βασικές διαστάσεις της σύλληψης και της συγγραφής του έργου και γενικότερα του λογοτεχνικού σύμπαντος του Νίκου Καχτίτση. 

Η αφηγήτρια δεν είναι πραγματικό πρόσωπο και ωστόσο η ιστορία της έχει τον χαρακτήρα μαρτυρίας η οποία κατατίθεται στη συνέχεια ως μαρτυρία της μαρτυρίας από τον ακροατή σε έναν φίλο του.

Η αφήγηση μιας εβραίας γυναίκας, της Γερτρούδης Στερν, σε οχτώ μικρές ενότητες οι οποίες φέρουν (πολύ λειτουργικούς) υπότιτλους, αυτό είναι το κείμενο που μας παραδίδει ο Καχτίτσης. Ο μονόλογος της γυναίκας έχει απεύθυνση, έναν ακροατή που δεν κατονομάζεται. Ουσιαστικά, πρόκειται για μια ιστορία-μαρτυρία –σχετικά με τη σύλληψη, την κράτησή της και στη συνέχεια την απελευθέρωσή της κατά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο– η οποία διέπεται από μία διπλή διαμεσολάβηση. Η αφηγήτρια δεν είναι πραγματικό πρόσωπο και ωστόσο η ιστορία της έχει τον χαρακτήρα μαρτυρίας η οποία κατατίθεται στη συνέχεια ως μαρτυρία της μαρτυρίας από τον ακροατή σε έναν φίλο του. Ο Ηλίας Γιούρης, στη διεξοδική ανάλυσή του «Τραύμα και μαρτυρία στην Ομορφάσχημη», στο Επίμετρο της έκδοσης, επισημαίνει ότι με αυτόν τον τρόπο δεν αποδίδονται μόνο μέσω μιας νατουραλιστικής αναπαράστασης ακραία ιστορικά γεγονότα, αλλά πρόκειται για έναν προνομιακό τρόπο «για την χαρτογράφηση της επίπτωσης αυτών των γεγονότων στη ζωή της ηρωίδας».

Ωστόσο, έχει ενδιαφέρον, και συνιστά πρωτοτυπία, ότι ο Καχτίτσης δεν επικεντρώνεται αποκλειστικά και μόνο στη βία του πολέμου ως επεξηγηματικού παράγοντα για τη διαταραχή της ηρωίδας. Ήδη, στην αρχή της αφήγησής της η Στερν αναφέρεται σε δύο κρίσιμα περιστατικά κλοπής και απώλειας (η κλοπή των χρυσαφικών της οικογένειας και ο θάνατος της μητέρας της). Αυτό που έχει μεγαλύτερη σημασία εδώ, δεν είναι η σχετική ιεραρχία των λόγων που συνιστούν τον μονόλογο επιστημολογικά ασταθή, όσο η πρόθεση του Καχτίτση να εστιάσει περισσότερο στην αναπαραγωγή μιας αίσθησης και λιγότερο στην πιστή αναπαραγωγή ανθρώπων και καταστάσεων. Η αλήθεια των γεγονότων υπονομεύεται από τις αντιφάσεις και τα κενά στη μνήμη της αφηγήτριας, ωστόσο αυτά ακριβώς τα κενά και οι αντιφάσεις προσθέτουν στην ένταση της αφήγησης, δεν την αποδυναμώνουν. Ο ίδιος ο αναγνώστης πλέον καλείται να συμπληρώσει και σε κάθε περίπτωση να βιώσει ως αναγνωστική εμπειρία το κενό και τις τοπικές αστάθειες της αφήγησης. 

alt
Η Ομορφάσχημη δημοσιεύθηκε αρχικά στο
2ο τεύχος του περιοδικού «Διαγώνιος».
Τυπώθηκε αμέσως μετά και σε αυτοτελή έκδοση,
σε 250 αντίτυπα, με τυπογραφική επιμέλεια
και εξώφυλλο του Κάρολου Τσίζεκ.



Ο Ηλίας Γιούρης θα υποστηρίξει ότι ο Καχτίτσης «οργανώνει το κείμενό του στην αξιοποίηση της δομής του ως τραύματος». Αυτός ο συσχετισμός θα λέγαμε ότι είναι ιδιαίτερα παραγωγικός καθώς το τραύμα συνδέεται με την απορία, την απροσδιοριστία, την ασυμμετρία, τη μη αφομοίωση στο επίπεδο της εμπειρίας. Η τραυματική εμπειρία δεν είναι απλώς κάτι που υπερβαίνει το υποκείμενο, αλλά υπάρχει σε σχέση με αυτό, ξεκινάει μέσα από αυτό με αποτέλεσμα τη δημιουργία ενός πλέγματος δυναμικών σύγκλισης και απόκλισης, λήθης και μνήμης, πάνω στο οποίο επιλέγει να δομήσει ο Καχτίτσης την αφήγησή του. 

Αξίζει σε αυτό το σημείο να αναφερθεί ότι ο ίδιος ο Καχτίτσης παραχωρεί στον εαυτό του έναν ευρύ χώρο κίνησης και πειραματισμού επιλέγοντας να θέσει στη γνώση του αναγνωστικού κοινού το γεγονός ότι το εγχείρημά του, Η ομορφάσχημη, είναι μία «άσκηση». Μέσα από τις επιστολές που ανταλλάσει ο Καχτίτσης με τον Γιώργη Παυλόπουλο, τον Τάκη Σινόπουλο και τον Ε.Χ. Γονατά και οι οποίες παρατίθενται στο Επίμετρο, μπορούμε να διαπιστώσουμε ότι υπάρχει μια αντιστοιχία ανάμεσα στον τρόπο με τον οποίο ο Καχτίτσης βιώνει συγκεκριμένες καταστάσεις στη ζωή του και στον τρόπο με τον οποίο αποδίδει τις σχέσεις που συνάπτει η αφηγήτρια. Ο Καχτίτσης εμφανίζεται να βασανίζεται από πρόσωπα και καταστάσεις που υπήρξαν ή υπάρχει ο φόβος ότι θα υπάρξουν. Βασανίζεται δηλαδή από τύψεις, από το ανεκπλήρωτο, από τον φόβο της παρακολούθησης και της καταδίωξης, στοιχειώνεται από όλα αυτά με τον ίδιο τρόπο τελικά που η αφηγήτρια επιχειρεί να στοιχειώσει τον ακροατή της.

Σύμφωνα με την Κριτσέλη η Στερν δομείται πάνω σε μία αντινομία η οποία την ίδια στιγμή αποτελεί και πυλώνα της αφήγησης: «η ανοίκεια ερωτική συμπεριφορά» από τη μία, «το τραύμα του Ολοκαυτώματος» από την άλλη.

Εντύπωση προκαλεί ασφαλώς και ο τίτλος ο οποίος αποτελεί και έναν ιδιότυπο οδηγό ανάγνωσης του μονολόγου της Στερν και στον οποίο αντανακλάται η αμφισημία της αφήγησης. Τα γεγονότα γίνονται λιγότερο ή περισσότερο πιστά αντίγραφα του εαυτού τους μέσα από τη διαδικασία επιλογής και απόδοσής τους από την Στερν και τελικά μέσα από αυτό που είναι η ίδια η Στερν. Εδώ λοιπόν μπορούμε να ρωτήσουμε: Ποια είναι η Στερν, τι είναι η Στερν; Υπήρξε όμορφη, υπήρξε άσχημη, είναι ζήτημα οπτικής γωνίας, προσωπικής διάθλασης ή χρονικής συγκυρίας η εντύπωση που αφήνει η Στερν ως προς την ομορφιά της; Διαφωτιστικό ως προς αυτό το ερώτημα είναι το κείμενο της Γιώτας Κριτσέλη, στο Επίμετρο με τίτλο: «Διαβάζοντας την Ομορφάσχημη μέσα από τις επιστολές. Η γενεαλογία και η διαμόρφωση της ηρωίδας». Σύμφωνα με την Κριτσέλη η Στερν δομείται πάνω σε μία αντινομία η οποία την ίδια στιγμή αποτελεί και πυλώνα της αφήγησης: «η ανοίκεια ερωτική συμπεριφορά» από τη μία, «το τραύμα του Ολοκαυτώματος» από την άλλη. Σε αυτό το δίπολο η Κριτσέλη εντοπίζει πολύ εύστοχα και ένα τρίτο στοιχείο το οποίο είναι η ύπαρξη μιας «ψυχικής διαταραχής» στην ηρωίδα η οποία φαίνεται να προϋπάρχει του τραύματος. Μεγάλο ενδιαφέρον έχει λοιπόν να τεθεί το ερώτημα του τρόπου με τον οποίο ο Καχτίτσης διευθετεί αυτά τα τρία στοιχεία στο εσωτερικό της αφηγηματικής δομής αλλά και τον τρόπο με τον οποίο συμμετέχουν και τελικά διαμορφώνουν την πλοκή. Σε αυτό το πλαίσιο, ας επισημανθεί και ένα ακόμα αντινομικό στοιχείο το οποίο συμμετέχει στο καθεστώς αλήθειας της αφήγησης και χρωματίζει συμπεριφορές, περιγραφές και καταστάσεις, τα οποία, παρά το σύντομο του κειμένου του Καχτίτση, είναι πολυάριθμα και δοσμένα με παραδειγματική οικονομία. Αυτό το αντινομικό στοιχείο λοιπόν είναι ο μηχανισμός έλξης-απώθησης που διατρέχει τη συμπεριφορά της ηρωίδας. Σε αυτό το στοιχείο μπορεί να εντοπιστεί ίσως και η αφορμή για τον χαρακτηρισμό της ως ομορφάσχημης, σε αντιστοιχία ίσως με τα όσα αναφέρει ο Καχτίτσης για τη γνωριμία του με την Αγγλίδα Ada Kay, στην επιστολή του με αύξοντα αριθμό 3 στο Επίμετρο, με αποδέκτη τον Γιώργη Παυλόπουλο.  

Διαβάζοντας κάποιος την Ομορφάσχημη δεν μπορεί παρά να αναρωτηθεί: γιατί ο Καχτίτσης να γράψει ένα τέτοιο κείμενο; Γιατί η επιλογή του να στοχαστεί αφηγηματικά την εβραϊκή γενοκτονία; Στο Επίμετρο επισημαίνεται ένα παράδοξο το οποίο όμως φαίνεται τελικά να υποστηρίζει μια χρήση της λογοτεχνίας με έναν τρόπο που είναι τεχνικά και ηθικά καίριος για τη στοχαστική διαδικασία μέσω της μυθοπλασίας. Αντιπαραβάλλοντας τις επιστολές από τη μία και τη μυθοπλαστική γραφή από την άλλη, ο Καχτίτσης δείχνει να προβαίνει μέσω της μυθοπλασίας σε μία πλήρη αποδόμηση των ιδεοληψιών και των στερεοτύπων που υπάρχουν στις επιστολές του. Με αυτόν τον τρόπο, οι αναπαραστάσεις του Καχτίτση, η αναπαράσταση του άλλου, της ετερότητας και γενικότερα η απόδοση της εμπειρίας από την περιδιάβαση του Καχτίτση στην επικράτεια του άλλου, ορίζουν έναν νέο ηθικό χώρο τόσο στο σύμπαν του συγγραφέα όσο και στο σώμα των υφιστάμενων αναπαραστάσεων της γενοκτονίας των εβραίων. 

* Ο ΘΩΜΑΣ ΣΥΜΕΩΝΙΔΗΣ είναι συγγραφέας. 
Τελευταίο του βιβλίο, το μυθιστόρημα «Μυθιστόρημα» (εκδ. Γαβριηλίδης).

 


altΗ ομορφάσχημη
Νίκος Καχτίτσης
Επίμετρο: Γιώτα Κριτσέλη, Ηλίας Γιούρης
Κίχλη 2019
Σελ. 232, τιμή εκδότη €15,00

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΝΙΚΟΥ ΚΑΧΤΙΤΣΗ

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Κιθαιρώνας» του Νίκου Α. Μάντη (κριτική) – Στη μαγική ενδοχώρα των Βακχών

«Κιθαιρώνας» του Νίκου Α. Μάντη (κριτική) – Στη μαγική ενδοχώρα των Βακχών

Για το μυθιστόρημα του Νίκου Α. Μάντη «Κιθαιρώνας» (εκδ. Καστανιώτη). Στην κεντρική εικόνα, ένας άντρας και μια γυναίκα κοιτάζουν τον διάσημο πίνακα του William-Adolphe Bouguereau (1825-1905) - The Youth of Bacchus. Νέο βλέμμα, σε ένα αρχέγονο θέμα. 

Γράφει ο Διονύση...

«Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον» του Μιχάλη Μακρόπουλου (κριτική) – Μικροί συμπυκνωμένοι κόσμοι

«Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον» του Μιχάλη Μακρόπουλου (κριτική) – Μικροί συμπυκνωμένοι κόσμοι

Για τη συλλογή διηγημάτων του Μιχάλη Μακρόπουλου «Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον» (εκδ. Κίχλη). Στην κεντρική εικόνα, στιγμιότυπο από την ταινία «Στάλκερ» του Αντρέι Ταρκόφσκι. 

Γράφει ο Γιώργος Ν. Περαντωνάκης

Μπορεί τα διηγήματα του Μιχάλη Μα...

«Όσο περιμένεις να συμβεί», του Γιάννη Τσίρμπα (κριτική)

«Όσο περιμένεις να συμβεί», του Γιάννη Τσίρμπα (κριτική)

Για το βιβλίο του Γιάννη Τσίρμπα με τίτλο «Όσο περιμένεις να συμβεί» (εκδ. Gutenberg).

Γράφει ο Σόλωνας Παπαγεωργίου

Ο Γιάννης Τσίρμπας πρωτοε...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Ανακοίνωση της Εταιρείας Συγγραφέων για τη σύλληψη του Πέτρου Τατσόπουλου

Ανακοίνωση της Εταιρείας Συγγραφέων για τη σύλληψη του Πέτρου Τατσόπουλου

Η Εταιρεία Συγγραφέων εξέδωσε ανακοίνωση για τη σύλληψη του μέλους της συγγραφέα Πέτρου Τατσόπουλου έξω από το βιβλιοπωλείο Free Thinking Zone μετά το τέλος εκδήλωσης με θέμα «Είναι παιδεία και θρησκεία έννοιες ασύμβατες;». Φωτογραφία: Areti Georgilis (facebook).

Επιμέλεια: ...

«ELENIT» του Ευριπίδη Λασκαρίδη στη Στέγη – Ένα σύμπαν με δεινόσαυρους, ανεμογεννήτριες και λαμαρίνες

«ELENIT» του Ευριπίδη Λασκαρίδη στη Στέγη – Ένα σύμπαν με δεινόσαυρους, ανεμογεννήτριες και λαμαρίνες

Το ανατρεπτικό έργο του καταξιωμένου Ευριπίδη Λασκαρίδη  παρουσιάζεται για δεύτερη φορά στην Κεντρική Σκηνή της Στέγης, από τις 16 έως τις 19 Φεβρουαρίου 2023. Φωτογραφίες: Julian Mommert.

Επιμέλεια: Book Press

...

«Κιθαιρώνας» του Νίκου Α. Μάντη (κριτική) – Στη μαγική ενδοχώρα των Βακχών

«Κιθαιρώνας» του Νίκου Α. Μάντη (κριτική) – Στη μαγική ενδοχώρα των Βακχών

Για το μυθιστόρημα του Νίκου Α. Μάντη «Κιθαιρώνας» (εκδ. Καστανιώτη). Στην κεντρική εικόνα, ένας άντρας και μια γυναίκα κοιτάζουν τον διάσημο πίνακα του William-Adolphe Bouguereau (1825-1905) - The Youth of Bacchus. Νέο βλέμμα, σε ένα αρχέγονο θέμα. 

Γράφει ο Διονύση...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» του Θόδωρου Σούμα (προδημοσίευση)

«Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» του Θόδωρου Σούμα (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το πεζογράφημα - πολιτική μαρτυρία του Θόδωρου Σούμα, «Ο Βασίλης –ψευδώνυμο Γιάννης– στην αριστερά (1971 - 2008)» το οποίο θα κυκλοφορήσει την ερχόμενη εβδομάδα από τις εκδόσεις Επίκεντρο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
«Τις μέρες που λιγόστευε το φως» του Όιγκεν Ρούγκε (προδημοσίευση)

«Τις μέρες που λιγόστευε το φως» του Όιγκεν Ρούγκε (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Όιγκεν Ρούγκε [Eugen Ruge] «Τις μέρες που λιγόστευε το φως» (μτφρ. Τεό Βότσος), το οποίο θα κυκλοφορήσει την ερχόμενη εβδομάδα από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

1 ΟΚΤΩΒΡΙ...

«Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον» του Μιχάλη Μακρόπουλου (προδημοσίευση)

«Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον» του Μιχάλη Μακρόπουλου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη συλλογή διηγημάτων του Μιχάλη Μακρόπουλου «Ιστορίες από ένα περασμένο μέλλον», που θα κυκλοφορήσει στις 19 Δεκεμβρίου από τις εκδόσεις Κίχλη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Γιανγκσὶ-ντιέναο (τρεῖς σκηνὲς)  ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

7 μυθιστορήματα από όλον τον κόσμο για τους φίλους του φανταστικού

7 μυθιστορήματα από όλον τον κόσμο για τους φίλους του φανταστικού

Πρώτος μήνας του νέου έτους και πριν δούμε τι θα φέρει η φετινή πραγματικότητα ας επιτρέψουμε στον εαυτό μας ένα φανταστικό λογοτεχνικό ταξίδι. Οι εκδόσεις Βακχικόν προτείνουν επτά μυθιστορήματα για τους φίλους του φανταστικού. Γιατί η φαντασία σε πάει παντού...

Επιμέλεια: Book Press

...
Γουίλιαμ Χ. Γκας: «Τα δώδεκα σημαντικότερα βιβλία που διάβασα στη ζωή μου»

Γουίλιαμ Χ. Γκας: «Τα δώδεκα σημαντικότερα βιβλία που διάβασα στη ζωή μου»

Στο βιβλίο του με τίτλο «The William H. Gass Reader», ο Αμερικανός πεζογράφος William H. Gass επέλεξε τα δώδεκα βιβλία που διαμόρφωσαν τη λογοτεχνική ματιά του. Μια λίστα που, όπως σημειώνει και ο ίδιος στην εισαγωγή του, δεν περιλαμβάνει απαραιτήτως τα «δώδεκα καλύτερα βιβλία» που έχει διαβάσει, καθώς «κάθε σπουδαί...

Τα 100 καλύτερα μυθιστορήματα στην αγγλόφωνη πεζογραφία σύμφωνα με τον Γκάρντιαν

Τα 100 καλύτερα μυθιστορήματα στην αγγλόφωνη πεζογραφία σύμφωνα με τον Γκάρντιαν

Ο κριτικός λογοτεχνίας της βρετανικής εφημερίδας, Guardian, Robert McCrum επέλεξε τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία γραμμένα στα αγγλικά. Στη λίστα του εντοπίζουμε έργα που θεωρούνται πλέον κλασικά, από συγγραφείς όπως οι Ντίκενς, Μέλβιλ, κ.ά., καθώς και μυθιστορήματα από τους ΝτεΛίλο, Ισιγκούρο, Ροθ, Κουτσί, κ.ά. ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

13 Δεκεμβρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2022

Έφτασε η στιγμή και φέτος για την καθιερωμένη εδώ και χρόνια επιλογή των εκατό από τα καλύτερα βιβλία λογοτεχνίας της χρονιάς που φτάνει σε λίγες μέρες στο τέλος της. Ε

ΦΑΚΕΛΟΙ