alt

Για τη νουβέλα της Μελανίας Δαμιανού «Λιτανεία του χρόνου» (εκδ. Κίχλη).

Του Δημήτρη Χριστόπουλου

Η Μελανία Δαμιανού στην πρώτη εκδοτική της απόπειρα μάς προσφέρει το δίχως άλλο μια αξιανάγνωστη μεταμοντέρνα νουβέλα έντεκα θρυμματισμένων και πολυφωνικών ιστοριών που διακόπτονται από θραύσματα σημειώσεων εν είδει ημερολογιακής γραφής. Ολιγοσέλιδο έργο (η πρωτοεμφανιζόμενη συγγραφέας δεν παίρνει το ρίσκο της μεγάλης σύνθετης φόρμας) που θεματοποιεί αλληγορικά το ζήτημα της αέναης επιστροφής του ανθρώπινου βίου στην κατάσταση της «γυμνής ζωής» που κάποια τελική λύση προκάλεσε. Οι δύο τελευταίες ενότητες («Θάνατος» και «Προφητεία») προσφέρουν στον προσεκτικό αναγνώστη το κλειδί για να ξεκλειδώσει το κείμενο. Στη Λιτανεία του χρόνου η συγγραφέας καταφεύγει σε ένα αλληγορικό παράλογο που παραπέμπει στο λογοτεχνικό είδος του φανταστικού. «Η φαντασίωση και η αλληγορία είναι, άλλωστε, χρήσιμα εργαλεία για να εκφραστεί μια δυσλειτουργική ζωή» κατά τον Δ. Τζιόβα. Ο τίτλος της νουβέλας με τη χρήση του θρησκευτικού κώδικα της λιτανείας αναπαριστά το τέλος, το πάγωμα του χρόνου, την αχρονία. Η σφαγή ως αδυσώπητο ορόσημο ανάμεσα στο χθες και το μετά.

Κύριος πρωταγωνιστής ο χωρόχρονος. Ο απροσδιόριστος χρόνος και χώρος. Κάπου. Κάποτε. Στο παρελθόν, στο παρόν, στο μέλλον; Κι από κοντά τα πρόσωπα. Ως φορείς λειτουργιών.

Κύριος πρωταγωνιστής ο χωρόχρονος. Ο απροσδιόριστος χρόνος και χώρος. Κάπου. Κάποτε. Στο παρελθόν, στο παρόν, στο μέλλον; Κι από κοντά τα πρόσωπα. Ως φορείς λειτουργιών. Ανώνυμα, φασματικά, χωρίς ιδιαίτερα χαρακτηριστικά, σχεδόν άφυλα. Ο τόπος ως κάτοπτρο της ψυχικής ερήμωσης. Το όλο σκηνικό φανερώνει ότι βρισκόμαστε μπροστά σε έναν χώρο από τον οποίο απουσιάζουν τα τοπωνύμια, τα ανθρωπωνύμια και τα χρονωνύμια. Αυτή η ανωνυμία και η απροσδιοριστία ως συγκεκριμένη συγγραφική επιλογή αναδεικνύει τη μυθοπλαστική αναπαράσταση ως τρόπο συνεχούς επικαιροποίησης του έργου σε κάθε εποχή. Έναν τρόπο μετάβασης από το τοπικό και περιορισμένο στο γενικό και το οικουμενικό.

Μια χαμένη πόλη/χώρα άξενη, χωρίς όνομα, που καταστρέφεται ολοσχερώς από τους εχθρούς, τους πολιορκητές και τους φονιάδες που μοίραζαν θάνατο, «αθόρυβοι, σαν αγέλη ερπετών». Μισθοφόροι οι περισσότεροι – φαΐ, πιοτό και πλιάτσικο. «“Σκότωσε, άρπαξε, κάψε”, μας έλεγαν πριν από τις μάχες» λέει ο «φονιάς». Φωτιά και τσεκούρι. Μακελειό. Κομμένα κεφάλια. Η βία παρούσα στο προσκήνιο της ιστορίας. Ο πόλεμος. Ο μέγας διδάσκαλος. Φιδάκια που σέρνονται στα χαλάσματα. Ο φασισμός, τυφλωμένος από την εξουσία του θανάτου, θρυμματίζει τις αυταπάτες. Ο αέρας σάπιος. Σταματημένος. Ο χρόνος παγώνει («μια άλλη μέρα», «ακόμη μια μέρα», «τι μέρα είναι σήμερα», «τη νύχτα που δόθηκε η διαταγή»). Μέσα σε τρεις μέρες ολοκληρώθηκε η καταστροφή. Μόνο εκτοπλάσματα περιφέρονται ανάμεσα στα ερείπια, χωνεμένα στο σκοτάδι, αθέατα. Ζουν και ξαναζούν τη νύχτα της σφαγής. Η πόλη, «ένας ξεχερσωμένος τάφος», παγιδευμένη στο σιωπηλό κενό. Ένα τραγούδι ακούγεται, υποψία ότι ο κόσμος δεν έχει χαθεί, ότι δεν έχει ολοκληρωτικά βουβαθεί.

Έρχεται κάποτε η γαλήνη. Φυσάει ανάμεσα στα χόρτα ένα αεράκι ευγενικό κι αδιάφορο. Οι μνήμες σιγοτρέμουν ασταθείς, τσαλακωμένες από του καιρού τ’ αδιάκοπα περάσματα.

Ο Ιταλός φιλόσοφος G. Agamben και επιμελητής των έργων του Μπένγιαμιν εξετάζει στο πλαίσιο του βιοπολιτικού πεδίου την ευαλωτότητα της ανθρώπινης ζωής όταν αυτή βρίσκεται σε διαρκή απειλή θανάτου. Η μετατροπή της ανθρώπινης ζωής σε «γυμνή ζωή», δηλ. σε ζωή χωρίς δικαιώματα, ευάλωτη σε καταπίεση και υποτέλεια συναντάται στο κατεξοχήν νεωτερικό πολιτικό πεδίο εφαρμογής της συγκεκριμένης βιοπολιτικής: στο στρατόπεδο συγκέντρωσης, κι εδώ, στη Λιτανεία του χρόνου, σε μια κατεστραμμένη πόλη/χώρα όπου κυκλοφορούν φαντάσματα δίχως μνήμη, φαντάσματα που το μόνο τους όπλο είναι η προσπάθεια να θυμηθούν τη ζωή πριν από την άλωση της πόλης από τους εχθρούς.

Ο λιποτάκτης, η αναγνώστρια, ο κατάδικος, ο μουσικός, ο κρυμμένος, ο φονιάς, ο καλόγερος, ο κυνηγημένος, ο δραπέτης, όλοι αυτοί είναι μάλλον τυπικοί χαρακτήρες παρά εξατομικευμένοι, γεγονός που δεν τους καθιστά λιγότερο αξιομνημόνευτους. Βυθισμένοι σε δαιμονικά οράματα, σακάτηδες, ζωντανοί-νεκροί μιλούν με γλώσσα πυρετική, ασθμαίνουσα για τους εφιάλτες που τους στοιχειώνουν.

Υπάρχουν βιβλία με ενδιαφέρουσα πλοκή. Κι άλλα με ανάγλυφους χαρακτήρες, κατασκευασμένους με αληθοφάνεια. Οι διαδικασίες που ακολουθούν οι συγγραφείς για το πλάσιμο των χαρακτήρων, ώστε να είναι αληθοφανείς, ακολουθούν δύο δρόμους: την εξατομίκευση και την τυποποίηση. Η Δαμιανού είναι φανερό ότι επιλέγει τη δεύτερη στρατηγική. Ο λιποτάκτης, η αναγνώστρια, ο κατάδικος, ο μουσικός, ο κρυμμένος, ο φονιάς, ο καλόγερος, ο κυνηγημένος, ο δραπέτης, όλοι αυτοί είναι μάλλον τυπικοί χαρακτήρες παρά εξατομικευμένοι, γεγονός που δεν τους καθιστά λιγότερο αξιομνημόνευτους. Βυθισμένοι σε δαιμονικά οράματα, σακάτηδες, ζωντανοί-νεκροί μιλούν με γλώσσα πυρετική, ασθμαίνουσα για τους εφιάλτες που τους στοιχειώνουν. «Περιπλανιέμαι όσο αντέχω» θα πει ο λιποτάκτης, «Απόψε κοντά στη γέφυρα είδα ένα σκυλί. Ήταν φοβισμένο, σαν κι εμένα. Το φώναξα κι εκείνο λύγμισε κι άρχισε να τρέχει προς τις βουλιαγμένες αποβάθρες».

Από τα κατεστραμμένα δημόσια κτίρια αυτής της πόλης η ματιά της Δαμιανού στέκεται στην καμένη Βιβλιοθήκη – όχι τυχαία. Για την «αναγνώστρια», το εξομολογούμενο πρόσωπο, ο χώρος αυτός γίνεται το σπίτι της και η ίδια ο φύλακάς του. Αποπειράται να θυμηθεί την οσμή του χαρτιού, τους αναγνώστες και τους βιβλιοθηκάριους, τις ράχες των βιβλίων, τους αρχαίους χάρτες. Πώς θα είναι, άραγε, ένας κόσμος χωρίς βιβλία, όταν μονάχα ένα βιβλίο θα έχει σωθεί μα θα είναι άγραφο; Πώς θα είναι η ζωή όταν δεν θα υπάρχει ένα φλάουτο (το τραγούδι, η ποίηση), ανέγγιχτο από τη φωτιά, να ζεσταίνει την γκρίζα και παγωμένη μας ζωή;

Ο «καλόγερος» που αναζητά τον θεό/τύραννο της Δυστυχίας, του Πένθους, της Οδύνης, του Φόβου, του Θανάτου. Ο πρωτεϊκός θεός που άλωσε την ψυχή του ανθρώπου και τον κατοικεί ως μελανό σημάδι, ανεξίτηλο. Και ο καλόγερος που απαλλάσσεται από τη φριχτή αιχμαλωσία, καταφεύγει στα μαύρα σπήλαια μέχρι το πλήρωμα του χρόνου. Ο «κυνηγημένος» που σκαρφαλώνει στα δέντρα σφίγγοντας τα δόντια του και στο τέλος πέφτει νεκρός «δίπλα στο πουλί, που ακόμα σπαρταρούσε». Ο «δραπέτης» που χώνει υγρό χώμα στο στόμα του για να ξεγελάσει τη δίψα του. Τέλος, ο «Θάνατος» ως κήρυκας που βγάζει την αδυσώπητη απόφαση: είναι όλοι τους νεκροί. Και οι νεκροί είναι τυφλοί. Ονειρεύονται ότι βλέπουν όνειρα. Καταδικασμένοι να περιφέρονται για να περισώσουν ασύνδετα σπαράγματα μνήμης. «Σαν ψάρια της αβύσσου σ’ έναν κατάμαυρο ωκεανό».

Εκεί, στη no man’s land, χτυπά η καρδιά του μέλλοντος. Και η χαμένη πόλη τι θ’ απογίνει άραγε; «… θα ξαναγίνει αόρατη στους αχανείς βάλτους του παρελθόντος. Θα γίνει πάλι ένα στοιχειωμένο τραγούδι που μετατρέπει τους αγρούς σε δάσος αδιαπέραστο και τα νερά σε λασπωμένους καταρράχτες».

Διαβάζοντας απνευστί τη νουβέλα, δεν ξέρω γιατί, άκουγα διαρκώς τους στίχους του Μπρεχτ από το ποίημά του «Όταν έρχονται και πέφτουν σαν βροχή τα εγκλήματα»:

Όταν έρχονται και πέφτουν σαν βροχή τα εγκλήματα, κανείς τότε δεν βγαίνει να φωνάξει Σταματήστε!
Όταν τα εγκλήματα γίνονται σωρός, γίνονται και αόρατα.
Όταν τα βάσανα είναι αβάσταχτα και θεριεύει ο πόνος, κραυγή από πουθενά δεν ακούγεται.
Γιατί και οι κραυγές... έτσι πέφτουνε κι αυτές... σαν βροχή, σαν βροχή καλοκαιριάτικη.

Ένα, το δίχως άλλο, συνεκδοχικό σκηνικό, ένας μικρόκοσμος-προβολή για το μέλλον. Για τα εγκλήματα, που όταν δεν μιλάμε γι’ αυτά γίνονται αόρατα. Για την αγάπη, που όταν δεν μιλάμε γι’ αυτήν παύει να υπάρχει.

Η Δαμιανού με το πρωτόλειό της και το εφιαλτικό –χιτσκοκικό θα έλεγα– σκηνικό που στήνει, αφήνει ισχυρές υποσχέσεις, με ένα βιβλίο που μπορεί να διαβαστεί ως αλληγορική προειδοποίηση για το ζοφερό αύριο. Ένα, το δίχως άλλο, συνεκδοχικό σκηνικό, ένας μικρόκοσμος-προβολή για το μέλλον. Για τα εγκλήματα, που όταν δεν μιλάμε γι’ αυτά γίνονται αόρατα. Για την αγάπη, που όταν δεν μιλάμε γι’ αυτήν παύει να υπάρχει. Η γραφή ως κραυγή. Και ο συγγραφέας, ένας ακροβάτης «που γλίστρησε στο κενό» και η πτώση του ακόμα διαρκεί.

«Αν σταματήσω να γράφω, θα ξεχάσω ποια είμαι» λέει η «αναγνώστρια». Νά, λοιπόν, ένας λόγος που γράφει η συγγραφέας. Η γραφή ως συντηρητής της μνήμης και της ταυτότητας. Γράφω για να υπάρχω. Η γραφή ως τρόπος να ζει κανείς. Και ο/η συγγραφέας γράφει διαρκώς ένα βιβλίο που βρίσκεται μέσα του/της, «ένα παλίμψηστο φθαρμένο και δυσανάγνωστο», για να διασώσει τη μνήμη. Τον εαυτό του/της. Τον κόσμο. Ο/η συγγραφέας ως μάρτυρας, λησμονημένος απ’ όλους. Απ’ το παράθυρο του κελιού του/της, που βρίσκεται σ’ ένα απέραντο νεκροταφείο, γράφει για τα παρελθόντα, τα παρόντα, τα μέλλοντα. Με ένα μαύρο φτερό «γράφει για όλα αυτά που δεν θα τα μάθει κανείς». Σημείο αναφοράς η σφαγή, η άλωση, ο αφανισμός. Και τότε ο χρόνος γίνεται ένας. Άχρονος. «Σημαδεύει τα θηράματα, δένει βαθύ κόκκινο νήμα στους αστραγάλους τους, για να μπορεί να ξεχωρίζει ποιους θα σπρώξει μέσα στο χαντάκι και ποιους θ’ αφήσει λίγο ακόμα να ξεγελαστούν».

Το άρτια επιμελημένο από τη Γιώτα Κριτσέλη βιβλίο στολίζει στο εξώφυλλο μια ευφάνταστη, σχεδόν ανάγλυφη, φωτογραφία της ίδιας της συγγραφέως.

* Ο ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΧΡΙΣΤΟΠΟΥΛΟΣ είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας.
Τελευταίο του βιβλίο, η συλλογή διηγημάτων «Σπουδή στο κίτρινο» (εκδ. Το Ροδακιό).

 Στην κεντρική εικόνα, φωτογραφία της © Kasia Derwinska.


Απόσπασμα από το βιβλίο

«Στραγγίζω το νερό που σιγοτρέχει από τους τοίχους, τρώω τις λειχήνες και τα βρύα που ξεφυτρώνουν στις γωνιές. Κι ακούω τα πουλιά. Σαν να φτεροκοπούν δίπλα μου, σαν να ραμφίζουν απαλά το άδειο μου χέρι».


altΛιτανεία του χρόνου
Μελανία Δαμιανού
Κίχλη 2019
Σελ. 88, τιμή εκδότη €8,50

alt


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Το λούνα παρκ στο ιερό βουνό, της Σώτης Τριανταφύλλου

Το λούνα παρκ στο ιερό βουνό, της Σώτης Τριανταφύλλου

Για το μυθιστόρημα της Σώτης Τριανταφύλλου «Το λούνα παρκ στο ιερό βουνό» (εκδ. Πατάκη).

Του Θόδωρου Σούμα

Το μυθιστόρημα Το λούνα παρκ στο ιερό βουνό (εκδ. Πατάκη) της Σώτης Τριανταφύλλου ζωγραφίζει την οικογένεια της πρωταγωνίστριας Ιρίνα. Ο...

Έξι περίπατοι, του Αλέξανδρου Ίσαρη

Έξι περίπατοι, του Αλέξανδρου Ίσαρη

Για τα αφηγήματα του Αλέξανδρου Ίσαρη «Έξι περίπατοι - Προσκέφαλο με φύλλα λεμονιάς» (εκδ. Κίχλη).

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Πώς παράγεται η συγκίνηση; Πώς γεννιέται η νοσταλγία; Πώς μια βόλτα γίνεται πίνακας ζωγραφικής που ζωντανεύει τόπους και χτίζε...

Μάθημα ανατομίας, του Ηλία Κουτσούκου

Μάθημα ανατομίας, του Ηλία Κουτσούκου

Για τη συλλογή διηγημάτων του Ηλία Κουτσούκου «Μάθημα ανατομίας» (εκδ. Μελάνι).

Της Χλόης Κουτσουμπέλη

Ο Σταντάλ χαρακτηρίζει το μυθιστόρημα ως έναν καθρέφτη που αντικατοπτρίζει την πραγματικότητα. Ο Μπαλζάκ δήλωνε ότι στα έργ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Σύμπνοια κοινού κι επιτροπής για το βραβείο Not the Booker prize για το 2020

Σύμπνοια κοινού κι επιτροπής για το βραβείο Not the Booker prize για το 2020

Το βραβείο Not the Booker prize, βραβείο των αναγνωστών της εφημερίδας The Guardian, κερδίζει για το 2020 ο Richard Owain Roberts με το βιβλίο Hello friend we missed you. Το μυθιστόρημα υποστηρίχτηκε εξίσου θερμά από την τριμελή επιτροπή της εφημερίδας.

Της Σοφίας Μεσσήνη

...
5 λεπτά με τον Γιώργο Ν. Περαντωνάκη

5 λεπτά με τον Γιώργο Ν. Περαντωνάκη

Πέντε λεπτά με έναν συγγραφέα. Σήμερα, ο Γιώργος Ν. Περαντωνάκης, με αφορμή το μυθιστόρημά του «Πυθαγόρας» που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Καστανιώτη.

Επιμέλεια: Book Press

Πώς ξεκινήσατε να γράφετε το μυθιστόρημά σας; Θυμάστε το αρχικό ερ...

Η Δημόσια Βιβλιοθήκη της Βέροιας ανοίγεται στο μέλλον

Η Δημόσια Βιβλιοθήκη της Βέροιας ανοίγεται στο μέλλον

Η Δημόσια Κεντρική Βιβλιοθήκη της Βέροιας, που βραβεύτηκε πριν από 10 χρόνια από το ίδρυμα Bill & Melinda Gates για τις καινοτόμες υπηρεσίες της προς τους πολίτες της περιοχής, ξεκινά μια σειρά δράσεων και εκδηλώσεων με έμφαση στην ενδυνάμωση της τοπικής ταυτότητας και της συνεχιζόμενης επιτυχημένης πορείας...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Από την αρχή, του Θοδωρή Παπαϊωάννου (προδημοσίευση)

Από την αρχή, του Θοδωρή Παπαϊωάννου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το πρώτο μυθιστόρημα για ενήλικες του Θοδωρή Παπαϊωάννου «Από την αρχή», που κυκλοφορεί στις 2 Νοεμβρίου από τις εκδόσεις Ίκαρος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

«Οι αταξίες συνοδεύονται από τιμωρίες». Έτσι μας έλεγαν πάντα ο...

Μητέρες, της Σάρα Νοττ (προδημοσίευση)

Μητέρες, της Σάρα Νοττ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο της Sarah Knott «Μητέρες – Μια αντισυμβατική ιστορία» (μτφρ. Στέλλα Κάσδαγλη), που κυκλοφορεί στις 29 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΤΟ ΑΚΟΥΣΜΑ

...
Νο 13, του Βάλτερ Μπένγιαμιν (προδημοσίευση)

Νο 13, του Βάλτερ Μπένγιαμιν (προδημοσίευση)

Απόσπασμα μιας ενότητας και μέρος των επιλεγομένων από την ανθολογία του Walter Benjamin «Νο 13 – Εξήντα πέντε θέσεις για τα βιβλία και τις πόρνες, το γράψιμο, την κριτική, τους σνομπ και την επιτυχία», σε μετάφραση και επιλεγόμενα του Κώστα Κουτσουρέλη. Το βιβλίο θα κυκλοφορήσει στις 27 Οκτωβρίου από τις εκδόσ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Έντγκαρ Άλαν Πόε σε 4+1 βιβλία

Έντγκαρ Άλαν Πόε σε 4+1 βιβλία

Περιήγηση στο επιδραστικό έργο του Edgar Allan Poe μέσα από πέντε σχετικά πρόσφατα βιβλία, τέσσερα με δικά του έργα και ένα με κείμενα εμπνευσμένα από την τόσο ιδιαίτερη λογοτεχνία του. 

Του Δημήτρη Αργασταρά

Κοιν...

Πέντε αστυνομικά μυθιστορήματα με ελληνική σφραγίδα

Πέντε αστυνομικά μυθιστορήματα με ελληνική σφραγίδα

Πέντε ελληνικά αστυνομικά μυθιστορήματα από την πρόσφατη εκδοτική παραγωγή που ξεχωρίζουν.

Της Χίλντας Παπαδημητρίου

 

...
Για τη Χρυσή Αυγή, την άκρα δεξιά, τον ελληνικό εθνικισμό: 20 βιβλία που έπρεπε να διαβάσουν

Για τη Χρυσή Αυγή, την άκρα δεξιά, τον ελληνικό εθνικισμό: 20 βιβλία που έπρεπε να διαβάσουν

Μια σχεδόν εξαντλητική περιήγηση στα βιβλία που αφορούν την ελληνική ακροδεξιά και τη Χρυσή Αυγή και κυκλοφόρησαν την τελευταία 10ετία στη χώρα μας. Ένα αξιανάγνωστο «σώμα» κειμένων που καλύπτει όλες τις όψεις του σύνθετου πολιτικού και κοινωνικού φαινομένου.

Του Κ.Β. Κατσουλάρη

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

05 Οκτωβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Για τη Χρυσή Αυγή, την άκρα δεξιά, τον ελληνικό εθνικισμό: 20 βιβλία που έπρεπε να διαβάσουν

Μια σχεδόν εξαντλητική περιήγηση στα βιβλία που αφορούν την ελληνική ακροδεξιά και τη Χρυσή Αυγή και κυκλοφόρησαν την τελευταία 10ετία στη χώρα μας. Ένα αξιανάγνωστο «σ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

17 Ιουλίου 2020 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

50 καλά βιβλία για το καλοκαίρι και για πάντα

Πενήντα καλά βιβλία από την πρόσφατη εκδοτική παραγωγή τα οποία ξεχωρίσαμε ανάμεσα σε πολλά ακόμη καλά βιβλία. Ελληνική και μεταφρασμένη πεζογραφία, ποίηση, δοκίμια ιστ

ΦΑΚΕΛΟΙ