pessoa700

Για το βιβλίο με κείμενα του Fernando Pessoa, Ω Λισαβόνα, σπίτι μου! (μτφρ. Μαρία Παπαδήμα, εκδ. Gutenberg).

Του Χρήστου Αρμάντο Γκέζου

Η εικόνα του Πεσσόα διάσπαρτη με λέξεις πάνω σε λευκό χαρτί, όπως δεσπόζει και της Λισαβόνας η εικόνα επιβλητικά και μονοπωλιακά στη λευκότητα του φαντασιακού τοπίου του Πεσσόα – αυτό είναι το εξώφυλλο του καλαίσθητου βιβλίου των εκδόσεων Gutenberg, μιας συλλογής κειμένων του σπουδαίου Πορτογάλου, που σκοπό έχει να αναδείξει και να υπογραμμίσει τον τρόπο που η πρωτεύουσα της Πορτογαλίας καθόρισε τη ζωή και τη σκέψη του ποιητή, χωρίς μακροσκελείς αναλύσεις αλλά κυρίως μέσω των ίδιων των λεκτικών γεννημάτων του ακατάπαυστα ανήσυχου νου του. Αυτές οι τυχαίες λέξεις μού υπαγορεύτηκαν από την απέραντη έκταση της πόλης, ιδωμένης υπό το οικουμενικό φως του ήλιου από το ύψωμα του Σάο Πέδρο ντε Αλκάνταρα.

Το βιβλίο είναι χωρισμένο σε έξι κεφάλαια, με γραπτά των ετερώνυμων Αλβάρο ντε Κάμπος, Αλμπέρτο Καρέιρο και Μπερνάντο Σοάρες, καθώς και με προσωπικές σημειώσεις και αλληλογραφία του Πεσσόα.

Μέσα από τα ανθολογημένα κείμενα, ο ποιητής, ακούσια και αναπότρεπτα, στήνει μια δαιδαλώδη συναισθηματικά τοπογραφία, ένα ασύμμετρο και χαοτικό αρχιτεκτόνημα στο οποίο όλα μπορούν να συμβούν, τίποτα δεν υπάρχει, ο χρόνος εμπεριέχει τα πάντα ταυτόχρονα και παγωμένος ορίζει τις ζωές των ανθρώπων που την κατοικούν διαβαίνοντας μηχανικά τους δρόμους, με τις πλάτες τους απαθώς στραμμένες ο ένας στον άλλον.

Κι εγώ, επειδή τελικά είμαι πάντα εγώ,
κοιμάμαι και ξεχνώ ότι υπάρχω
μένει μόνο, χωρίς εμένα, που ξέχασα γιατί κοιμάμαι
η Λισαβόνα με τα σπίτια της
διαφόρων χρωμάτων

Ο Πεσσόα γεννήθηκε στη Λισαβόνα και, αφού έζησε μερικά από τα παιδικά του χρόνια στη Νότια Αφρική, επέστρεψε στη γενέτειρά του το 1905 και δεν την εγκατέλειψε ποτέ: έζησε και έγραψε σε αυτήν, πέθανε σε αυτήν.

Ο Πεσσόα γεννήθηκε στη Λισαβόνα και, αφού έζησε μερικά από τα παιδικά του χρόνια στη Νότια Αφρική, επέστρεψε στη γενέτειρά του το 1905 και δεν την εγκατέλειψε ποτέ: έζησε και έγραψε σε αυτήν, πέθανε σε αυτήν. Η σχέση του με την πόλη είναι φανερή στο ευρύτερο έργο του, στο συγκεκριμένο βιβλίο όμως, με τη συνειδητή σταχυολόγηση των κειμένων και την τοποθέτησή τους σε ένα πυκνό τομίδιο, αναδεικνύεται γιγαντωμένη, αφοπλιστική, συγκινητική, σχεδόν μονομανής μέσα στην τρυφερότητά της, λάμπει με όλες τις γοητευτικές της αποχρώσεις και συμπαραδηλώσεις, καταλήγοντας ένα ιδιότυπο ερωτικό ρομάντζο, με όλες τις γνωστές αγκυλώσεις και ψευδαισθήσεις που επιτάσσει κάθε παθιασμένο ειδύλλιο.

Υπάρχουν πράγματα πιο ελκυστικά
από ‘να μέρος τόσο λογικό και λαϊκό
αλλά αυτό αγαπώ… Δεν ξέρω να πω
το γιατί… Σημασία δεν έχει… Καμιά.

Ο ποιητής, διαρκώς αποκαμωμένος, φοβικός, διακρίνοντας τη ματαίωση στο καθετί, περιχαρακώνεται στην πόλη του, στο γραφείο του, στην κοινοτοπία του καθημερινού και της εργασίας. Ακόμα και η ιδέα ενός ταξιδιού τον εξουθενώνει, αδυνατεί να αντιληφθεί τη χρησιμότητά του. Για αυτόν, για να νιώσει την απόλαυση και τον τρόμο της ταχύτητας αρκεί το τραμ, από το οποίο βγαίνει κατάκοπος κάθε φορά σαν να έζησε εκεί μέσα μια ολόκληρη ζωή – μια πρόχειρη και χοντροκομμένη χρονομηχανή.

Αυτή του η στάση δεν είναι τίποτα άλλο από μια πρόφαση, ένα προκάλυμμα, καθώς ο ποιητής έτσι θολώνει τα νερά γύρω από τον φόβο του για το άγνωστο, την επιφύλαξή του μπροστά στην αναμέτρηση με καθετί καινούργιο.

Ωστόσο, αυτή του η στάση δεν είναι τίποτα άλλο από μια πρόφαση, ένα προκάλυμμα, καθώς ο ποιητής έτσι θολώνει τα νερά γύρω από τον φόβο του για το άγνωστο, την επιφύλαξή του μπροστά στην αναμέτρηση με καθετί καινούργιο. Άλλωστε, καμιά φορά το ομολογεί: Η ευαισθησία για το καινούργιο μού προκαλεί αγωνία: νιώθω ήρεμος μόνο εκεί που έχω βρεθεί.

Υπό το πρίσμα αυτό, ο ποιητής συμβιβάζεται. Επιλέγει, ορθότερα, να μείνει ένας επαρχιώτης με πνεύμα κοσμοπολίτικο, ένας κάτοικος της μίας πόλης την οποία όμως διευρύνει και τανύζει με έντεχνες κινήσεις των δακτύλων, για να σκεπάσει όλη την υδρόγειο και πάνω της να γράψει. Εξάλλου: Αν δεν υπάρχει ελευθερία μέσα μου, δεν υπάρχει για μένα σε κανένα μέρος.

Ο Πεσσόα ωστόσο δεν εθελοτυφλεί ούτε κατασκευάζει ιδανικές πολιτείες. Πώς θα μπορούσε άλλωστε, αυτός ο σκαπανέας της αλήθειας και των οδυνηρών διαπιστώσεων, που ρουφάει λαίμαργα το μεδούλι της διηνεκούς πραγματικότητας όσο πικρό κι αν είναι. Ξέρει πως αν σηκώσει τα μάτια του θα δει τις άθλιες σειρές των σπιτιών, τα βρόμικα παράθυρα και τις γελοίες μπουγάδες να ανεμίζουν, όμως δεν είναι πρόθυμος να θυσιάσει και τα τελευταία ψήγματα γαλήνης που του έχουν απομείνει για αυτές τις μικρότητες που δεν προσθέτουν ή αφαιρούν καθόλου από την αδιαμφισβήτητη ματαιότητα που σκεπάζει σαν σκόνη την πόλη και τον κόσμο. Οι πλατεΐτσες που παύουν να υπάρχουν, οι γλάστρες με τα φυτά, οι γραμμές των οικοδομών, τα σκυλιά και τα μαγαζιά, όλα συνεχίζουν να του μοιάζουν επώδυνα ξένα.

Έφτασα στη Λισαβόνα, αλλά όχι σε κάποιο συμπέρασμα.

Casa Pessoa24
  Εικόνες από το σπίτι του Πεσσόα.

Η προτεραιότητα του ανθρώπου Πεσσόα φαίνεται έτσι να είναι η ασφάλεια, η θαλπωρή, η συναναστροφή με το οικείο, η περιδιάβαση ανάμεσα σε νησίδες σταθερότητας, γνώριμες από καιρό, καθώς ανοίγει τον δρόμο του μέσα σε αυτόν τον κόσμο που δεν είναι τίποτα άλλο από συσσώρευση μηδαμινοτήτων και διαρκών διαδοχικών βημάτων προς την ανυπαρξία. Με τον γνωστό πυκνό του λόγο, την πλήρη απαρέσκειά του προς κάθε είδους εκζήτηση, αλλά αντιθέτως, την εντυπωσιακή του προσήλωση στην ξεκάθαρη και αδιαπραγμάτευτη καταγραφή κάθε διάστασης της αλήθειας για τον κόσμο όπως την αντιλαμβάνεται, μας καθιστά τυχερούς κοινωνούς, λέξη-λέξη, σελίδα-σελίδα, της νοσταλγίας του εξαιτίας μιας αγωνίας για τη φυγή του χρόνου και μιας ασθένειας μπροστά στο μυστήριο της ζωής.

Η Λισαβόνα του Πεσσόα θα μπορούσε να είναι μια αόρατη πόλη του Καλβίνο, σπαρμένη και αιωρούμενη στη μέση του χρόνου και του πουθενά, με παγίδες στους δρόμους και ανθρώπους δίχως πρόσωπα, με σκάλες που οδηγούν στον ουρανό και μόλις τις ανέβεις για ανταμοιβή βρίσκεις το τίποτα.

Μόνο στο πέμπτο κεφάλαιο, που περιλαμβάνει την αλληλογραφία με την αγαπημένη του Οφέλια, τον βλέπουμε να περιγράφει χωρίς διάθεση εμβάθυνσης και βασάνου την καθημερινότητά του, ανάλαφρος, ρηχός, συχνά σαχλός, εμφορούμενος από αγωνία για την ανταπόδοση ενός φιλιού ή μιας γλυκερής αγαπητικής προσφώνησης.

Η Λισαβόνα στο συγκεκριμένο βιβλίο, και με τη βοήθεια της αληθινά άψογης μετάφρασης της Μαρίας Παπαδήμα, από ένα σημείο και μετά μεταμορφώνεται σε έναν Μόμπι Ντικ τον οποίο κυνηγά εμμονικά ο καπετάνιος Πεσσόα, ένα άχρονο πελώριο πλάσμα που συμβολίζει κάθε μικρό και μεγάλο που υπάρχει ή θα μπορούσε να υπάρχει στον κόσμο του ποιητή: τον ίδιο, τον χρόνο, τον θάνατο, τον Θεό, την ερωμένη. Η Λισαβόνα του Πεσσόα θα μπορούσε να είναι μια αόρατη πόλη του Καλβίνο, σπαρμένη και αιωρούμενη στη μέση του χρόνου και του πουθενά, με παγίδες στους δρόμους και ανθρώπους δίχως πρόσωπα, με σκάλες που οδηγούν στον ουρανό και μόλις τις ανέβεις για ανταμοιβή βρίσκεις το τίποτα. Και ο Πεσσόα, ο ποιητής, δημιουργός αυτού του κόσμου, σαν άλλος βαρβερικός κύριος Φογκ κάθεται στην πολυθρόνα του στην άκρη του Τάγου και νοσταλγεί μελαγχολικά τα ταξίδια που δεν έκανε.

Είπε κάποτε ο κύριος Φογκ
να πάει διακοπές.
Βαθιά μέσα σε μια πολυθρόνα
έχω μπροστά μου μια θάλασσα
σκέφτηκε αμέσως.
Πού να πηγαίνω τώρα σε άλλη
αφού είναι ίδια
όλ’ η θάλασσα.
 
Γιάννης Βαρβέρης, ο κύριος Φογκ

* Ο ΧΡΗΣΤΟΣ ΑΡΜΑΝΤΟ ΓΚΕΖΟΣ είναι συγγραφέας.

pessoaΩ Λισαβόνα, σπίτι μου!
Fernando Pessoa
Μτφρ. Μαρία Παπαδήμα
Gutenberg 2016
Σελ. 168, τιμή εκδότη €10,00

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ FERNANDO PESSOA

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Τα σχέδια» του Φραντς Κάφκα (κριτική) – Μια σημαντική έκδοση με τα μέχρι πρότινος άγνωστα σχέδιά του

«Τα σχέδια» του Φραντς Κάφκα (κριτική) – Μια σημαντική έκδοση με τα μέχρι πρότινος άγνωστα σχέδιά του

Για το βιβλίο «Σχέδια» του Φραντς Κάφκα [Franz Kafka] (μτφρ. Μαρία Μπεζαντάκου, Σοφία Χρυσαφοπούλου, εκδ. Οξύ).

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος

Φιγούρες αιωρούμενες, ρευστές, δίχως χαρακτηριστικά στα πρόσωπα, άμορφες, σχεδόν μη α...

«Κινηματογραφικοί στοχασμοί» του Κουέντιν Ταραντίνο (κριτική) – Οι ταινίες που σημάδεψαν τον πιο αιρετικό σκηνοθέτη των καιρών μας

«Κινηματογραφικοί στοχασμοί» του Κουέντιν Ταραντίνο (κριτική) – Οι ταινίες που σημάδεψαν τον πιο αιρετικό σκηνοθέτη των καιρών μας

Για το βιβλίο του Κουέντιν Ταραντίνο [Quentin Tarantino] «Κινηματογραφικοί στοχασμοί» (μτφρ. Άρης Σφακιανάκης – Ηρώ Σκάρου, εκδ. Ελληνικά Γράμματα). Κεντρική εικόνα: © Wikipedia. 

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος

Οι «κακ...

«Τι φοβάται το Ισραήλ από την Παλαιστίνη» του Ράτζα Σεχάντε (κριτική) – Μερικές νηφάλιες σκέψεις για το πώς φτάσαμε εδώ

«Τι φοβάται το Ισραήλ από την Παλαιστίνη» του Ράτζα Σεχάντε (κριτική) – Μερικές νηφάλιες σκέψεις για το πώς φτάσαμε εδώ

Για το βιβλίο του Ράτζα Σεχάντε [Raja Shehadeh] «Τι φοβάται το Ισραήλ από την Παλαιστίνη;» (μτφρ. Στέφανος Καβαλλιεράκης, εκδ. Μεταίχμιο).

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος 

Οκτώ μήνες αφότου ξεκίνησε ο καταστροφικός και αδιέξ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Γιώργος Αρβανίτης: «Το πιο δύσκολο είναι να πιστέψεις αληθινά σε αυτό που κάνεις και να υπερβείς τον εαυτό σου»

Γιώργος Αρβανίτης: «Το πιο δύσκολο είναι να πιστέψεις αληθινά σε αυτό που κάνεις και να υπερβείς τον εαυτό σου»

Ο Γιώργος Αρβανίτης μάς συστήθηκε πρόσφατα με το μυθιστόρημα «Ταξίδι στον πράσινο ήλιο – Η πιο βλαχομπαρόκ χρεοκοπία που έγινε ποτέ» που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Αρμός.

Επιμέλεια: Book Press

Τι απαντάτε σε όσους θα πουν: ακόμη ένας συγγραφέα...

Συγγραφείς, εκδότες και βιβλιοθηκονόμοι υποδέχονται θετικά τις εξαγγελίες για την ενίσχυση της φιλαναγνωσίας στα γυμνάσια και λύκεια

Συγγραφείς, εκδότες και βιβλιοθηκονόμοι υποδέχονται θετικά τις εξαγγελίες για την ενίσχυση της φιλαναγνωσίας στα γυμνάσια και λύκεια

«Με ιδιαίτερη χαρά υποδεχόμαστε τις εξαγγελίες του ΥΠΑΙΘΑ για την ενίσχυση της φιλαναγνωσίας και τη διδασκαλία τουλάχιστον δύο ολόκληρων λογοτεχνικών έργων, από τη νέα σχολική χρονιά», σημειώνουν συγγραφείς, εκδότες και βιβλιοθηκονόμοι, με αφορμή πρόσφατες εξαγγελίες του ΥΠΑΙΘΑ.

Επιμέλεια: Book Press...

50 χρόνια από την εισβολή στην Κύπρο: 5 μυθιστορήματα που μιλούν για το ανεπούλωτο τραύμα

50 χρόνια από την εισβολή στην Κύπρο: 5 μυθιστορήματα που μιλούν για το ανεπούλωτο τραύμα

Στις 20 Ιουλίου συμπληρώνονται 50 χρόνια από τον Αττίλα Ι που αποτέλεσε την πρώτη πράξη της κυπριακής τραγωδίας. Επιλέγουμε πέντε μυθιστορήματα που εξετάζουν τα επίχειρα της Ιστορίας μέσα από το πρίσμα προσωπικών καταστροφών. Εικόνα στο κέντρο του άρθρου: © Doros Partasides. 

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Ο λαγός έχει λεφτά» του Τζον Απντάικ (προδημοσίευση)

«Ο λαγός έχει λεφτά» του Τζον Απντάικ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση του επίμετρου του Γιώργου-Ίκαρου Μπαμπασάκη, από το μυθιστόρημα του Τζον Απντάικ [John Updike] «Ο λαγός έχει λεφτά» (μτφρ. Πάνος Τομαράς), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 12 Ιουλίου από τις εκδόσεις Οξύ.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Η Μεγάλη Αμερικανική βόλτα τε...

«Σκάβοντας εντός» του Χρήστου Β. Μασσαλά (προδημοσίευση)

«Σκάβοντας εντός» του Χρήστου Β. Μασσαλά (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του ομότιμου καθηγητή πανεπιστημίου Ιωαννίνων, 
Χρήστου Β. Μασσαλά «Σκάβοντας εντός», το οποίο θα κυκλοφορήσει το επόμενο διάστημα από τις εκδόσεις Νίκας.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ξύπνησε μέσα μου η επιθ...

«Οι σκληροί δεν διαβάζουν ποίηση» του Αλέξις Ραβέλο (προδημοσίευση)

«Οι σκληροί δεν διαβάζουν ποίηση» του Αλέξις Ραβέλο (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το αστυνομικό μυθιστόρημα του Αλέξις Ραβέλο [Alexis Ravelo] «Οι σκληροί δεν διαβάζουν ποίηση» (μτφρ. Κρίτων Ηλιόπουλος), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 25 Ιουνίου από τις εκδόσεις Τόπος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

2ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

50 χρόνια από την εισβολή στην Κύπρο: 5 μυθιστορήματα που μιλούν για το ανεπούλωτο τραύμα

50 χρόνια από την εισβολή στην Κύπρο: 5 μυθιστορήματα που μιλούν για το ανεπούλωτο τραύμα

Στις 20 Ιουλίου συμπληρώνονται 50 χρόνια από τον Αττίλα Ι που αποτέλεσε την πρώτη πράξη της κυπριακής τραγωδίας. Επιλέγουμε πέντε μυθιστορήματα που εξετάζουν τα επίχειρα της Ιστορίας μέσα από το πρίσμα προσωπικών καταστροφών. Εικόνα στο κέντρο του άρθρου: © Doros Partasides. 

...
Ελληνικά και μεταφρασμένα αστυνομικά – 24 επιλογές για ένα καλοκαίρι γεμάτο μυστήριο

Ελληνικά και μεταφρασμένα αστυνομικά – 24 επιλογές για ένα καλοκαίρι γεμάτο μυστήριο

12 ελληνικά + 12 μεταφρασμένα μυθιστορήματα, αστυνομικά και ψυχολογικά θρίλερ, είναι η αναγνωστική μας πρόταση για ένα καλοκαίρι γεμάτο μυστήριο.

Γράφει η Χίλντα Παπαδημητρίου

Όπως φαίνεται και από τον κατάλογο που ακολουθεί με τις επιλογές της Χίλντας...

«Διαβάζοντας σε ανοιχτούς ορίζοντες» – 50 βιβλία λογοτεχνίας για το καλοκαίρι και για κάθε εποχή

«Διαβάζοντας σε ανοιχτούς ορίζοντες» – 50 βιβλία λογοτεχνίας για το καλοκαίρι και για κάθε εποχή

Μυθιστορήματα, νουβέλες και διηγήματα από την ελληνική και μεταφρασμένη πεζογραφία που κυκλοφόρησαν μέσα στο 2024: καλά βιβλία λογοτεχνίας που μας ανοίγουν ορίζοντες και μας κρατούν συντροφιά στις ημέρες των διακοπών του καλοκαιριού, αλλά και πριν και μετά από αυτές.

Επιλογή–κείμενα...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

15 Δεκεμβρίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2023

Mυθιστορήματα, νουβέλες, διηγήματα, ποιήματα: Επιλογή 100 βιβλίων, ελληνικών και μεταφρασμένων, από τη βιβλιοπαραγωγή του 2023. Επιλογή: Συντακτική ομάδα της Book

ΦΑΚΕΛΟΙ