pessoa700

Για το βιβλίο με κείμενα του Fernando Pessoa, Ω Λισαβόνα, σπίτι μου! (μτφρ. Μαρία Παπαδήμα, εκδ. Gutenberg).

Του Χρήστου Αρμάντο Γκέζου

Η εικόνα του Πεσσόα διάσπαρτη με λέξεις πάνω σε λευκό χαρτί, όπως δεσπόζει και της Λισαβόνας η εικόνα επιβλητικά και μονοπωλιακά στη λευκότητα του φαντασιακού τοπίου του Πεσσόα – αυτό είναι το εξώφυλλο του καλαίσθητου βιβλίου των εκδόσεων Gutenberg, μιας συλλογής κειμένων του σπουδαίου Πορτογάλου, που σκοπό έχει να αναδείξει και να υπογραμμίσει τον τρόπο που η πρωτεύουσα της Πορτογαλίας καθόρισε τη ζωή και τη σκέψη του ποιητή, χωρίς μακροσκελείς αναλύσεις αλλά κυρίως μέσω των ίδιων των λεκτικών γεννημάτων του ακατάπαυστα ανήσυχου νου του. Αυτές οι τυχαίες λέξεις μού υπαγορεύτηκαν από την απέραντη έκταση της πόλης, ιδωμένης υπό το οικουμενικό φως του ήλιου από το ύψωμα του Σάο Πέδρο ντε Αλκάνταρα.

Το βιβλίο είναι χωρισμένο σε έξι κεφάλαια, με γραπτά των ετερώνυμων Αλβάρο ντε Κάμπος, Αλμπέρτο Καρέιρο και Μπερνάντο Σοάρες, καθώς και με προσωπικές σημειώσεις και αλληλογραφία του Πεσσόα.

Μέσα από τα ανθολογημένα κείμενα, ο ποιητής, ακούσια και αναπότρεπτα, στήνει μια δαιδαλώδη συναισθηματικά τοπογραφία, ένα ασύμμετρο και χαοτικό αρχιτεκτόνημα στο οποίο όλα μπορούν να συμβούν, τίποτα δεν υπάρχει, ο χρόνος εμπεριέχει τα πάντα ταυτόχρονα και παγωμένος ορίζει τις ζωές των ανθρώπων που την κατοικούν διαβαίνοντας μηχανικά τους δρόμους, με τις πλάτες τους απαθώς στραμμένες ο ένας στον άλλον.

Κι εγώ, επειδή τελικά είμαι πάντα εγώ,
κοιμάμαι και ξεχνώ ότι υπάρχω
μένει μόνο, χωρίς εμένα, που ξέχασα γιατί κοιμάμαι
η Λισαβόνα με τα σπίτια της
διαφόρων χρωμάτων

Ο Πεσσόα γεννήθηκε στη Λισαβόνα και, αφού έζησε μερικά από τα παιδικά του χρόνια στη Νότια Αφρική, επέστρεψε στη γενέτειρά του το 1905 και δεν την εγκατέλειψε ποτέ: έζησε και έγραψε σε αυτήν, πέθανε σε αυτήν.

Ο Πεσσόα γεννήθηκε στη Λισαβόνα και, αφού έζησε μερικά από τα παιδικά του χρόνια στη Νότια Αφρική, επέστρεψε στη γενέτειρά του το 1905 και δεν την εγκατέλειψε ποτέ: έζησε και έγραψε σε αυτήν, πέθανε σε αυτήν. Η σχέση του με την πόλη είναι φανερή στο ευρύτερο έργο του, στο συγκεκριμένο βιβλίο όμως, με τη συνειδητή σταχυολόγηση των κειμένων και την τοποθέτησή τους σε ένα πυκνό τομίδιο, αναδεικνύεται γιγαντωμένη, αφοπλιστική, συγκινητική, σχεδόν μονομανής μέσα στην τρυφερότητά της, λάμπει με όλες τις γοητευτικές της αποχρώσεις και συμπαραδηλώσεις, καταλήγοντας ένα ιδιότυπο ερωτικό ρομάντζο, με όλες τις γνωστές αγκυλώσεις και ψευδαισθήσεις που επιτάσσει κάθε παθιασμένο ειδύλλιο.

Υπάρχουν πράγματα πιο ελκυστικά
από ‘να μέρος τόσο λογικό και λαϊκό
αλλά αυτό αγαπώ… Δεν ξέρω να πω
το γιατί… Σημασία δεν έχει… Καμιά.

Ο ποιητής, διαρκώς αποκαμωμένος, φοβικός, διακρίνοντας τη ματαίωση στο καθετί, περιχαρακώνεται στην πόλη του, στο γραφείο του, στην κοινοτοπία του καθημερινού και της εργασίας. Ακόμα και η ιδέα ενός ταξιδιού τον εξουθενώνει, αδυνατεί να αντιληφθεί τη χρησιμότητά του. Για αυτόν, για να νιώσει την απόλαυση και τον τρόμο της ταχύτητας αρκεί το τραμ, από το οποίο βγαίνει κατάκοπος κάθε φορά σαν να έζησε εκεί μέσα μια ολόκληρη ζωή – μια πρόχειρη και χοντροκομμένη χρονομηχανή.

Αυτή του η στάση δεν είναι τίποτα άλλο από μια πρόφαση, ένα προκάλυμμα, καθώς ο ποιητής έτσι θολώνει τα νερά γύρω από τον φόβο του για το άγνωστο, την επιφύλαξή του μπροστά στην αναμέτρηση με καθετί καινούργιο.

Ωστόσο, αυτή του η στάση δεν είναι τίποτα άλλο από μια πρόφαση, ένα προκάλυμμα, καθώς ο ποιητής έτσι θολώνει τα νερά γύρω από τον φόβο του για το άγνωστο, την επιφύλαξή του μπροστά στην αναμέτρηση με καθετί καινούργιο. Άλλωστε, καμιά φορά το ομολογεί: Η ευαισθησία για το καινούργιο μού προκαλεί αγωνία: νιώθω ήρεμος μόνο εκεί που έχω βρεθεί.

Υπό το πρίσμα αυτό, ο ποιητής συμβιβάζεται. Επιλέγει, ορθότερα, να μείνει ένας επαρχιώτης με πνεύμα κοσμοπολίτικο, ένας κάτοικος της μίας πόλης την οποία όμως διευρύνει και τανύζει με έντεχνες κινήσεις των δακτύλων, για να σκεπάσει όλη την υδρόγειο και πάνω της να γράψει. Εξάλλου: Αν δεν υπάρχει ελευθερία μέσα μου, δεν υπάρχει για μένα σε κανένα μέρος.

Ο Πεσσόα ωστόσο δεν εθελοτυφλεί ούτε κατασκευάζει ιδανικές πολιτείες. Πώς θα μπορούσε άλλωστε, αυτός ο σκαπανέας της αλήθειας και των οδυνηρών διαπιστώσεων, που ρουφάει λαίμαργα το μεδούλι της διηνεκούς πραγματικότητας όσο πικρό κι αν είναι. Ξέρει πως αν σηκώσει τα μάτια του θα δει τις άθλιες σειρές των σπιτιών, τα βρόμικα παράθυρα και τις γελοίες μπουγάδες να ανεμίζουν, όμως δεν είναι πρόθυμος να θυσιάσει και τα τελευταία ψήγματα γαλήνης που του έχουν απομείνει για αυτές τις μικρότητες που δεν προσθέτουν ή αφαιρούν καθόλου από την αδιαμφισβήτητη ματαιότητα που σκεπάζει σαν σκόνη την πόλη και τον κόσμο. Οι πλατεΐτσες που παύουν να υπάρχουν, οι γλάστρες με τα φυτά, οι γραμμές των οικοδομών, τα σκυλιά και τα μαγαζιά, όλα συνεχίζουν να του μοιάζουν επώδυνα ξένα.

Έφτασα στη Λισαβόνα, αλλά όχι σε κάποιο συμπέρασμα.

Casa Pessoa24
  Εικόνες από το σπίτι του Πεσσόα.

Η προτεραιότητα του ανθρώπου Πεσσόα φαίνεται έτσι να είναι η ασφάλεια, η θαλπωρή, η συναναστροφή με το οικείο, η περιδιάβαση ανάμεσα σε νησίδες σταθερότητας, γνώριμες από καιρό, καθώς ανοίγει τον δρόμο του μέσα σε αυτόν τον κόσμο που δεν είναι τίποτα άλλο από συσσώρευση μηδαμινοτήτων και διαρκών διαδοχικών βημάτων προς την ανυπαρξία. Με τον γνωστό πυκνό του λόγο, την πλήρη απαρέσκειά του προς κάθε είδους εκζήτηση, αλλά αντιθέτως, την εντυπωσιακή του προσήλωση στην ξεκάθαρη και αδιαπραγμάτευτη καταγραφή κάθε διάστασης της αλήθειας για τον κόσμο όπως την αντιλαμβάνεται, μας καθιστά τυχερούς κοινωνούς, λέξη-λέξη, σελίδα-σελίδα, της νοσταλγίας του εξαιτίας μιας αγωνίας για τη φυγή του χρόνου και μιας ασθένειας μπροστά στο μυστήριο της ζωής.

Η Λισαβόνα του Πεσσόα θα μπορούσε να είναι μια αόρατη πόλη του Καλβίνο, σπαρμένη και αιωρούμενη στη μέση του χρόνου και του πουθενά, με παγίδες στους δρόμους και ανθρώπους δίχως πρόσωπα, με σκάλες που οδηγούν στον ουρανό και μόλις τις ανέβεις για ανταμοιβή βρίσκεις το τίποτα.

Μόνο στο πέμπτο κεφάλαιο, που περιλαμβάνει την αλληλογραφία με την αγαπημένη του Οφέλια, τον βλέπουμε να περιγράφει χωρίς διάθεση εμβάθυνσης και βασάνου την καθημερινότητά του, ανάλαφρος, ρηχός, συχνά σαχλός, εμφορούμενος από αγωνία για την ανταπόδοση ενός φιλιού ή μιας γλυκερής αγαπητικής προσφώνησης.

Η Λισαβόνα στο συγκεκριμένο βιβλίο, και με τη βοήθεια της αληθινά άψογης μετάφρασης της Μαρίας Παπαδήμα, από ένα σημείο και μετά μεταμορφώνεται σε έναν Μόμπι Ντικ τον οποίο κυνηγά εμμονικά ο καπετάνιος Πεσσόα, ένα άχρονο πελώριο πλάσμα που συμβολίζει κάθε μικρό και μεγάλο που υπάρχει ή θα μπορούσε να υπάρχει στον κόσμο του ποιητή: τον ίδιο, τον χρόνο, τον θάνατο, τον Θεό, την ερωμένη. Η Λισαβόνα του Πεσσόα θα μπορούσε να είναι μια αόρατη πόλη του Καλβίνο, σπαρμένη και αιωρούμενη στη μέση του χρόνου και του πουθενά, με παγίδες στους δρόμους και ανθρώπους δίχως πρόσωπα, με σκάλες που οδηγούν στον ουρανό και μόλις τις ανέβεις για ανταμοιβή βρίσκεις το τίποτα. Και ο Πεσσόα, ο ποιητής, δημιουργός αυτού του κόσμου, σαν άλλος βαρβερικός κύριος Φογκ κάθεται στην πολυθρόνα του στην άκρη του Τάγου και νοσταλγεί μελαγχολικά τα ταξίδια που δεν έκανε.

Είπε κάποτε ο κύριος Φογκ
να πάει διακοπές.
Βαθιά μέσα σε μια πολυθρόνα
έχω μπροστά μου μια θάλασσα
σκέφτηκε αμέσως.
Πού να πηγαίνω τώρα σε άλλη
αφού είναι ίδια
όλ’ η θάλασσα.
 
Γιάννης Βαρβέρης, ο κύριος Φογκ

* Ο ΧΡΗΣΤΟΣ ΑΡΜΑΝΤΟ ΓΚΕΖΟΣ είναι συγγραφέας.

pessoaΩ Λισαβόνα, σπίτι μου!
Fernando Pessoa
Μτφρ. Μαρία Παπαδήμα
Gutenberg 2016
Σελ. 168, τιμή εκδότη €10,00

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ FERNANDO PESSOA


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Αναζητώντας την Άνδρο: Κείμενα και εικόνες από τη Συλλογή Ευστάθιου Ι. Φινόπουλου

Αναζητώντας την Άνδρο: Κείμενα και εικόνες από τη Συλλογή Ευστάθιου Ι. Φινόπουλου

Για την έκδοση «Αναζητώντας την Άνδρο: Κείμενα και εικόνες 15ου – 19ου αι. από τη Συλλογή Ευστάθιου Ι. Φινόπουλου» (εκδ. Μουσείο Μπενάκη και Καΐρειος Βιβλιοθήκη). 

Της Ιφιγένειας Μποτουροπούλου

Πριν από λίγες ημέρες έλαβα μια έκδοση του Μουσε...

Τα νόστιμα σπιτικά φαγητά της οικογένειας ή αν η μαμά ήταν βίγκαν

Τα νόστιμα σπιτικά φαγητά της οικογένειας ή αν η μαμά ήταν βίγκαν

Κρατώντας στα χέρια το βιβλίο «Τα Νόστιμα – Σπιτικά Φαγητά της Οικογένειας» (εκδ. Mind Power) που συνυπογράφουν οι Όλγα Γ. Γεριτσίδου και Τάνυα-Μαρία Γεριτσίδου αρκεί η προσεκτική ανάγνωση του λιτού και καλοσχεδιασμένου εξωφύλλου του για να μπούμε στο νόημα. Δεν είναι άλλο ένα βιβλίο συνταγών βγαλμένων από την «κουζ...

Οι κρυμμένες ιστορίες πίσω από τα τραγούδια και τα μουσικά γεγονότα, του Τάσου Βαφειάδη

Οι κρυμμένες ιστορίες πίσω από τα τραγούδια και τα μουσικά γεγονότα, του Τάσου Βαφειάδη

Για τα βιβλία του Τάσου Βαφειάδη «Οι κρυμμένες ιστορίες πίσω από τα τραγούδια – 101+1 πραγματικές αφηγήσεις για ό,τι δεν διακρίνεται με την ακρόαση» (εκδ. Ζήτη) και «Ιστορίες από τη μουσική πλευρά της ζωής, 102+2 αφηγήσεις για τραγούδια, άλμπουμ, συναυλίες και μουσικά γεγονότα από το 1893 ως σήμερα» (εκδ. Ζήτη)...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Τζέιμς Νόρμπουρι: Ο καλός Σαμαρείτης που συγκινεί με ένα μεγάλο πάντα κι έναν μικρό δράκο

Τζέιμς Νόρμπουρι: Ο καλός Σαμαρείτης που συγκινεί με ένα μεγάλο πάντα κι έναν μικρό δράκο

Συνέντευξη με τον Τζέιμς Νόρμπουρι δημιουργό του εικονογραφημένου βιβλίου «Το Μεγάλο Πάντα και ο Μικρός Δράκος» (μτφρ. Σοφία Τάπα) που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Διόπτρα. 

Της Ελένης Κορόβηλα

Η ιστορία του αυτοδίδακτου καλλιτέχνη Τζέιμς Νόρμ...

Crime, θρίλερ, φαντασία & τρόμος: 20 ξεχωριστά μυθιστορήματα του 2021

Crime, θρίλερ, φαντασία & τρόμος: 20 ξεχωριστά μυθιστορήματα του 2021

Ένα σκοτεινό μπουκέτο από 20 μυθιστορήματα νέας εσοδείας: crime, θρίλερ, φαντασία και τρόμος. Ό,τι καλύτερο για τις Γιορτές – ψέματα; Διαλέξτε όποιο βρίσκεται πιο κοντά στα δικά σας γούστα – ή, ακόμη καλύτερα, περισσότερα από ένα. Ο χρόνος που επενδύουμε στην ανάγνωση δεν πάει ποτέ χαμένος.

Του ...

Αριστείδης Χατζής: «Το 1821 υπήρχε μια εξαιρετικά προχωρημένη δυναμική αστική τάξη»

Αριστείδης Χατζής: «Το 1821 υπήρχε μια εξαιρετικά προχωρημένη δυναμική αστική τάξη»

Συνέντευξη με τον καθηγητή στο Πανεπιστήμιο Αθηνών Αριστείδη Χατζή, με αφορμή το βιβλίο του «Ο Ενδοξότερος Αγώνας, Η Ελληνική Επανάσταση του 1821» που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Παπαδόπουλος.

Του K.B. Κατσουλάρη

Έχετε εμπνευστεί τον τίτλο του ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Στο σπίτι: Μια περιδιάβαση στην Ιστορία από δωμάτιο σε δωμάτιο», του Μπιλ Μπράισον (προδημοσίευση)

«Στο σπίτι: Μια περιδιάβαση στην Ιστορία από δωμάτιο σε δωμάτιο», του Μπιλ Μπράισον (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Bill Bryson «Στο σπίτι: Μια περιδιάβαση στην Ιστορία από δωμάτιο σε δωμάτιο» (μτφρ. Κωστής Πανσέληνος), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 8 Δεκεμβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ο ΠΙΝΑΚΑΣ ΤΟΥ ΗΛΕΚΤΡ...

«Ξενοδοχείο Metropol», του Όιγκεν Ρούγκε (προδημοσίευση)

«Ξενοδοχείο Metropol», του Όιγκεν Ρούγκε (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Eugen Ruge «Ξενοδοχείο Metropol» (μτφρ. Γιώτα Λαγουδάκου), το οποίο κυκλοφορεί στις 6 Δεκεμβρίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Συζήτηση στον πέμπτο όροφο

...
«Τα πουλιά που ήθελαν να τραγουδήσουν», της Τσάρλι Τζέιν Άντερς (προδημοσίευση)

«Τα πουλιά που ήθελαν να τραγουδήσουν», της Τσάρλι Τζέιν Άντερς (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο της Charlie Jane Anders «Τα πουλιά που ήθελαν να τραγουδήσουν» (μτφρ. Πόλυ Μοσχοπούλου), το οποίο κυκλοφορεί στις 30 Νοεμβρίου από τις εκδόσεις Φουρφούρι.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Το Δέντρο δεν μιλούσε. ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Crime, θρίλερ, φαντασία & τρόμος: 20 ξεχωριστά μυθιστορήματα του 2021

Crime, θρίλερ, φαντασία & τρόμος: 20 ξεχωριστά μυθιστορήματα του 2021

Ένα σκοτεινό μπουκέτο από 20 μυθιστορήματα νέας εσοδείας: crime, θρίλερ, φαντασία και τρόμος. Ό,τι καλύτερο για τις Γιορτές – ψέματα; Διαλέξτε όποιο βρίσκεται πιο κοντά στα δικά σας γούστα – ή, ακόμη καλύτερα, περισσότερα από ένα. Ο χρόνος που επενδύουμε στην ανάγνωση δεν πάει ποτέ χαμένος.

Του ...

Παγκόσμια Ημέρα κατά του AIDS: Δυο πολύ χρήσιμα βιβλία

Παγκόσμια Ημέρα κατά του AIDS: Δυο πολύ χρήσιμα βιβλία

Η επιδημία του AIDS επηρεάζει με πολλούς τρόπους τη ζωή χιλιάδων οροθετικών στη χώρα μας ενώ οι νέες μολύνσεις κάθε χρόνο είναι εκατοντάδες. Το 1988 ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας καθιέρωσε την 1η Δεκεμβρίου ως Παγκόσμια Ημέρα κατά του AIDS. Προσεγγίζουμε το θέμα με οδηγούς δύο καλά βιβλία, πολύ διακριτά μεταξύ τους...

Εδώ Πολυτεχνείο: Όλα όσα πρέπει να γνωρίζουν τα παιδιά σε δυο βιβλία

Εδώ Πολυτεχνείο: Όλα όσα πρέπει να γνωρίζουν τα παιδιά σε δυο βιβλία

Καθώς η χρονική απόσταση που μας χωρίζει από την εξέγερση του Πολυτεχνείου πλησιάζει τον μισό αιώνα, τίθεται το ερώτημα πώς να μιλήσουμε στα σημερινά παιδιά για ένα από τα κομβικότερα γεγονότα της σύγχρονης Ιστορίας της Ελλάδας που για τα ίδια δεν είναι παρά μια αργία μεταξύ 28ης Οκτωβρίου και Χριστουγέννων.

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ