Manual de zoologia fantastica

Για το Βιβλίο των φανταστικών όντων, του Χόρχε-Λουίς Μπόρχες, που επανακυκλοφόρησε πρόσφατα σε αναθεωρημένη μετάφραση του Γιώργου Βέη (εκδ. Πατάκη)

Της Κυριακής Αν. Λυμπέρη

Tι νόημα θα είχε να πλάθει κανείς στο κεφάλι του όντα φανταστικά, όταν η ποικιλία των ένσαρκων όντων της Δημιουργίας σ' αυτόν τον πλανήτη είναι τόσο μεγάλη, ώστε ένας άνθρωπος που ζει σ' έναν τόπο δεν θα μπορούσε να γνωρίζει ούτε καν όλα τα ζωντανά πλάσματα που ζουν στο δικό του γεωγραφικό πλάτος και μήκος, πόσο μάλλον σε άλλες χώρες και τόπους;

Ο άνθρωπος όμως είναι το ον που, ανάμεσα στα υπόλοιπα όντα, ξεχωρίζει για τη δυνατότητά του να σκέπτεται, όχι μόνο το χώρο του λεγόμενου τεσσάρων διαστάσεων υπαρκτού (που ακόμα και αυτόν τελευταία επιχειρεί ως τέτοιον να ανατρέψει), αλλά και να επεκτείνει τις νοητικές του ικανότητες στο χώρο της φαντασίας. Φαίνεται ότι αυτή είναι μια ιδιότητα με την οποία τον έχει προικίσει η φύση, η οποία ίσως και μέσα στο χρόνο να τον βοήθησε ακόμα και στην επιβίωσή του με τη μορφή της πρόβλεψης πιθανών καταστάσεων και άλλωστε είναι και η μητέρα των Τεχνών, στα πλαίσια της αναζήτησης από το ον αυτό, μιας «χρησιμότητας του άχρηστου». 

Κατά το Μεσαίωνα, για να ερμηνευτεί το βιβλίο του κόσμου, συχνά συντάσσονταν φυσιογνωστικοί οδηγοί, τα λεγόμενα bestiaria με ιστορίες για πουλιά, ζώα και ψάρια με αλληγορικές προεκτάσεις.  

Βεβαίως πολλές από τις επινοήσεις του –εν προκειμένω στο χώρο των φανταστικών όντων και στο χώρο της μυθολογίας γενικά– οφείλονται στις διεργασίες του ασυνειδήτου, όπου ενυπάρχουν και προβάλλονται με άλλη μορφή, οι επιθυμίες και οι φόβοι του, μεταφυσικοί και μη. Ίσως ακόμα μεταβιβάζει σε τερατικά γεννήματα του πνεύματός του τις ανεπιθύμητες ιδιότητες της δικής του συλλογικής ψυχικής σφαίρας, προκειμένου να τις αποκαθάρει και να τις εξορκίσει. Από την άλλη, κάποτε εφοδιάζει τα πλάσματα αυτά και με εξαιρετικές ικανότητες ή αρετές που ο ίδιος στερείται. Γενικά, μέσα από τη φανταστική του δημιουργία, ο άνθρωπος έχει δυνατότητα να μιμηθεί τη δημιουργική ικανότητα του θεϊκού νου ή –κατ' άλλους–της φύσης, όντας αυτός ο ίδιος το τελειότερό της προϊόν. Ίσως πάλι απλώς η ανάδυση από τη νόηση φανταστικών όντων και των πεπραγμένων τους να είναι μια διέξοδος για ιστορίες σε μακριά βράδια απραξίας, όπως και τα (εμπλουτισμένα όμως και με διδακτικό περιεχόμενο) παραμύθια.

Ο καθιερωμένος πλέον παγκοσμίως συγγραφέας (και συγχρόνως ποιητής) του βιβλίου αυτού, που η πρώτη του έκδοση πραγματοποιήθηκε, με παραπλήσιο τίτλο, το 1957 στο Μεξικό, ο εξ Αργεντινής Χόρχε Λουίς Μπόρχες, αναζητώντας συγγενείς ερμηνείες στον πρόλογό του, προσομοιάζει την είσοδο στη χώρα των τεράτων με την είσοδο ενός παιδιού σε ζωολογικό κήπο: το παιδί δεν φοβάται τις τίγρεις, διότι τις έχει ήδη συναντήσει στο χώρο των πλατωνικών αρχετύπων ή επειδή μοιάζει να έχει συνείδηση ότι ο εαυτός-παιδί και οι τίγρεις είναι ένα και το αυτό, μορφές της ίδιας –κατά Σοπενχάουερ– ουσίας, της Βούλησης. Ωστόσο, σημειώνει ο Μπόρχες, η μυθική ζωολογία είναι κατώτερη εκείνης της Δημιουργίας και επιτελείται στο πλαίσιο του δανεισμού από εκείνη και με τη μορφή της συνένωσης μελών από τα πραγματικά όντα που υπάρχουν στη γη (πχ. άνθρωπος με κεφάλι ταύρου προκειμένου για τον Μινώταυρο) και μάλιστα όχι με άπειρους συνδυασμούς. Φαίνεται ότι κάποια όντα και οι ενέργειές τους γοητεύουν περισσότερο την ανθρώπινη φαντασία, ίσως διότι εκφράζουν συγκεκριμένες επιθυμίες και ανάγκες της, ή αποτελούν κατάλληλα σύμβολα ή αλληγορίες ή ακόμα και φιλοσοφικές συμπτύξεις, με χαρακτηριστικό παράδειγμα τον Φοίνικα (ως απεικόνιση της διαδικασίας επανάληψης των πλανητικών κύκλων και ως απόδειξη της δυνατότητας ανάστασης της σάρκας). Κατά το Μεσαίωνα, μάλιστα, για να ερμηνευτεί το βιβλίο του κόσμου, συχνά συντάσσονταν φυσιογνωστικοί οδηγοί, τα λεγόμενα bestiaria με ιστορίες για πουλιά, ζώα και ψάρια με αλληγορικές προεκτάσεις [βλ. εικόνα]. Γοητευμένος ο συγγραφέας από σχετικά θέματα που ήδη γνώριζε (διαβάζουμε ότι από τα επτά του χρόνια είχε συντάξει και μια σύνοψη της ελληνικής μυθολογίας), έψαξε τις μυθολογίες, αλλά και τις λογοτεχνίες διαφόρων χωρών και εποχών για να μας μεταφέρει τις ιστορίες των φανταστικών όντων που εμπεριέχουν και να συμβάλλει στην αναγνωστική μας απόλαυση, γνωρίζοντας ταυτοχρόνως ότι το θέμα μάλλον δύσκολα εξαντλείται.

bestiario universale revillodΟι ιστορίες των όντων αυτών διαβάζονται –όχι κατ' ανάγκην με τη σειρά– όταν θέλομε να χαρούμε την ποιητικότητα της μπορχεσιανής γραφής, σε συνδυασμό με πλήθος πληροφορίες που αφορούν το θέμα. Ενδεικτικά θα σημειώναμε τον βασιλιά από φωτιά και το άλογό του στο έργο του Ουίλλιαμ Μόρρις "ο επίγειος Παράδεισος" και στην ιστορία "το δαχτυλίδι που δόθηκε στην Αφροδίτη", που είναι μια προσωποποίηση του θανάτου. Ο Βασιλίσκος, αναφερόμενος στις ιστορίες του Πλίνιου, είναι ένα φίδι με ένα αστέρι στο κεφάλι και με δηλητηριώδες αποτέλεσμα μόνο με τη ματιά του. Το Γκόλεμ είναι άνθρωπος που δημιουργήθηκε, όπως μας πληροφορεί στο ομώνυμο μυθιστόρημά του ο Αυστριακός συγγραφέας Γκούσταβ Μέυρινκ, με την εφαρμογή από το ραβίνο Ιούδα Λόβελ Μπεζαμπέλ καβαλιστικών τύπων που πηγάζουν από το Ταλμούδ και συνδυάζοντας τα διάφορα γράμματα που συνθέτουν το ανείπωτο όνομα του Θεού. Οι Γρύπες, γνωστοί και από τον Ηρόδοτο ή τον Πλίνιο, αποτελούν συνδυασμό αετού με λιοντάρι και, κατά τον χριστιανό επίσκοπο Ισίδωρο της Σεβίλλης στις «Ετυμολογίες» του (θησαυρό γνώσεων της εποχής που γράφτηκε), είναι σύμβολο του Χριστού, κατά μια ιταλική εκδοχή του μύθου, όμως, σύμβολο του διαβόλου. Ο δράκοντας της Ανατολής, του οποίου η ιστορία ανάγεται στους πρώτους αυτοκράτορες της και ο Δράκοντας της Δύσης, ερπετό με νύχια και φτερά (που υποδηλώνουν κατά τον Γιουνκ τα στοιχεία γης-αέρα), είναι συνδεδεμένος με το κακό ή, κατά τις μυθολογίες των Βόρειων λαών, φυλάει πολύτιμα αντικείμενα, ενώ κατά την Αποκάλυψη του Ιωάννη είναι σύμβολο του Σατανά. Ο Κέρβερος, σκύλος και φύλακας του Άδη, με πενήντα κεφάλια, κατά τη Θεογονία του Ησιόδου, που μεταγενέστερα περιορίστηκαν σε τρία και, κατά τον Ζάκαρυ Γκρέυ, έναν Άγγλο συγγραφέα του 18ου αιώνα, σύμβολο του Χρόνου (παρελθόντα, τωρινού και μελλούμενου). Ο ουροβόρος όφις, το φίδι που δαγκώνει την ουρά του ή που περικυκλώνει τον κόσμο, κατά τη σκανδιναβική μάλιστα μυθολογία, σύμβολο των αλχημιστών του Μεσαίωνα και χαραγμένος στο δαχτυλίδι της βασίλισσας της Σκωτίας. Η ιστορία των καθρεφτανθρώπων που τους φυλάκισε μέσα στον καθρέφτη ο Κίτρινος αυτοκράτορας και τους επέβαλε να επαναλαμβάνουν τις κινήσεις των ανθρώπων. Το Ρεμόρα, το ψάρι που περιγράφει ο Πλίνιος ότι ακινητοποιεί τα καράβια και λέγεται ότι καθόρισε τη μοίρα της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας στη ναυμαχία στο Άκτιο, αναχαιτίζοντας τη γαλέρα του Μάρκου Αντώνιου. Η Σαλαμάνδρα, το ζώο που ζει στη φωτιά, ως απότοκο της θεωρίας των τεσσάρων στοιχείων: αφού υπήρχαν ζώα του αέρα, του νερού και της γης, έπρεπε να υπάρχουν και ζώα της φωτιάς. Το Α Μπάο Α Κου, πλάσμα των θρύλων της μαλαϊκής μαγείας, που υποφέρει όταν δεν μπορεί να πάρει την εντελή μορφή του, ανεβαίνοντας τη σκάλα του Πύργου της Νίκης και ακολουθώντας τον προσκυνητή που επιθυμεί να φτάσει στη Νιρβάνα. Αλλά και οι άγγελοι του επιστήμονα και φιλόσοφου Εμμανουήλ Σβέντεμποργκ, που είναι ψυχές που επέλεξαν τον Παράδεισο και δεν χρειάζονται λέξεις για να επικοινωνούν. Αρκεί ο ένας να σκεφτεί τον άλλον και τον έχει αμέσως πλάι του. Και άλλα πολλά θαυμαστά πλάσματα των δυτικών και ανατολικών παραδόσεων και λογοτεχνιών σε 120 λήμματα και με τις σχετικές λεπτομέρειες. Θα μπω στον πειρασμό να τελειώσω με το συνοδό πλάσμα των συγγραφέων (όταν τουλάχιστον αυτοί έγραφαν με το χέρι), τον πίθηκο του μελανοδοχείου. Ζώο μήκους δώδεκα πόντων που του αρέσει η σινική μελάνη. Στρώνεται στο πλάι του συγγραφέα και περιμένει να τελειώσει για να πιει ό,τι έχει μείνει από το μελάνι και ύστερα κάθεται στα πίσω του πόδια ήσυχος και ευχαριστημένος.

Ο ποιητής Γιώργος Βέης, έτσι κι αλλιώς δεινός χειριστής της γλώσσας, δεν επαναπαύθηκε στην μετάφραση από τον ίδιο της πρώτης έκδοσης του βιβλίου στην Ελλάδα, ήδη από το 1983, και δούλεψε τις βελτιώσεις –κυρίως σε θέματα ονοματολογίας– που μετά τη μακρόχρονη ταξιδιωτική του εμπειρία και την επαφή του με άλλους πολιτισμούς έκρινε ότι απαιτούντο για την εντελέστερη παρουσίαση.

Η Κυριακή Αν. Λυμπέρη είναι ποιήτρια.

to vivlio ton fantastikon ontonΒιβλίο των φανταστικών όντων
Χόρχε-Λουίς Μπόρχες
Μτφρ. Γιώργος Βέης
Εκδ. Πατάκη 2016
Σελ. 304, τιμή εκδότη: € 12,70

politeia link

 

 

 

 

 

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ JORGE-LUIS BORGES

 

Ακολουθήστε την boopress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Για την ποιητική γραφή» του Γιώργου Βέη (κριτική)

«Για την ποιητική γραφή» του Γιώργου Βέη (κριτική)

Για τον τόμο του Γιώργου Βέη με δοκίμια ποιητικής και κείμενα για την ποίηση «Για την ποιητική γραφή – Δοκιμίων σύνοψις» (εκδ. Ύψιλον).

Του Χρίστου Λάνδρου

Σχεδόν όλοι οι ποιητές επιχειρούν να δώσουν έναν ορισμό ποίησης ή να εξηγήσουν τον δικό τους δρό...

«Σκακιστικές Ολυμπιάδες στα χρόνια του Ψυχρού Πολέμου και μετά» των Λ. Ζαχείλα & Κ. Κέφαλου

«Σκακιστικές Ολυμπιάδες στα χρόνια του Ψυχρού Πολέμου και μετά» των Λ. Ζαχείλα & Κ. Κέφαλου

Για το βιβλίο των Λουκά Ζαχείλα και Κοσμά Κέφαλου «Σκακιστικές Ολυμπιάδες στα χρόνια του Ψυχρού Πολέμου και μετά (1950-2000) – Ο συναρπαστικός κόσμος του σκακιού μέσα από την κορυφαία διεθνή διοργάνωση» (εκδ. Σοφία). Κεντρική εικόνα: Ο αμερικανός Reshevsky απέναντι στον γιουγκοσλάβο Gligorić, ο ο...

«Ομηρικές εκλογές» του Βασίλη Μπουκουβάλα (κριτική)

«Ομηρικές εκλογές» του Βασίλη Μπουκουβάλα (κριτική)

Για το βιβλίο του Βασίλη Μπουκουβάλα «Ομηρικές εκλογές» (εκδ. Το Ροδακιό). Κεντρική εικόνα: Σχέδιο του ζωγράφου Κώστα Παπατριανταφυλλόπουλου.

Της Μαρίας Μαυρικάκη

«Δοκιμαστικές μεταγραφές» αποκαλεί ο ίδιος ο συγγραφέας στον πρόλογό του την κο...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Στην Αλίς Ζενιτέρ και την «Τέχνη της απώλειας» το Διεθνές Βραβείο Λογοτεχνίας του Δουβλίνου

Στην Αλίς Ζενιτέρ και την «Τέχνη της απώλειας» το Διεθνές Βραβείο Λογοτεχνίας του Δουβλίνου

Η Γαλλίδα Αλίς Ζενιτέρ (Alice Zeniter) και ο μεταφραστής της στα αγγλικά Φρανκ Γουίν (Frank Wynne) τιμήθηκαν με το Διεθνές Βραβείο Λογοτεχνίας του Δουβλίνου, για το μυθιστόρημα «Η τέχνη της απώλειας». Το βιβλίο κυκλοφορεί στα ελληνικά από τις εκδόσεις Πόλις, σε μετάφραση Έφης Κορομηλά. Σημειωτέον, το συγκεκριμένο βρ...

«Οδός Μακεδονομάχων» της Αντωνίας Γουναροπούλου (κριτική)

«Οδός Μακεδονομάχων» της Αντωνίας Γουναροπούλου (κριτική)

Για τη συλλογή διηγημάτων της Αντωνίας Γουναροπούλου «Οδός Μακεδονομάχων» (εκδ. Petites Maisons). Κεντρική εικόνα: Πίνακας της © Christine Cousineau.

Της Χριστίνας Μουκούλη

Η παιδική ηλικία είναι κατά τον Piaget η περίοδος κατά την οποία...

Ντέιβιντ Μίτσελ: «Οι περισσότεροι συγγραφείς φθονούμε τους μουσικούς»

Ντέιβιντ Μίτσελ: «Οι περισσότεροι συγγραφείς φθονούμε τους μουσικούς»

Σε συνέντευξή του, ο Βρετανός συγγραφέας David Mitchell, δύο φορές υποψήφιος για το Βραβείο Μπούκερ, μίλησε για το πρόσφατο μυθιστόρημά του «Utopia Avenue».

Επιμέλεια: Book Press

Το ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Σπίτια και τάφοι» του Μπερνάρντο Ατσάγα (προδημοσίευση)

«Σπίτια και τάφοι» του Μπερνάρντο Ατσάγα (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Μπερνάρντο Ατσάγα (Bernardo Atzaga) «Σπίτια και τάφοι» (μτφρ. Κώστας Αθανασίου), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 3 Ιουνίου από τις εκδόσεις Εκκρεμές. 

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός ...

«Ο πατέρας δεν μιλούσε γι' αυτά» του Γιάννη Καρκανέβατου (προδημοσίευση)

«Ο πατέρας δεν μιλούσε γι' αυτά» του Γιάννη Καρκανέβατου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Γιάννη Καρκανέβατου «Ο πατέρας δεν μιλούσε γι' αυτά», που θα κυκλοφορήσει τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Εστία.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Μέχρι κάποια ηλικία η μνήμη θυμίζει πατάρι· στοιβάζεις ό,...

«Το γεγονός» της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

«Το γεγονός» της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το αυτοβιογραφικό μυθιστόρημα της Annie Ernaux «Το γεγονός» (μτφρ. Ρίτα Κολαΐτη), στο οποίο βασίστηκε η ομώνυμη –βραβευμένη με τον Χρυσό Λέοντα στο Φεστιβάλ της Βενετίας πέρσι– ταινία. Το βιβλίο θα κυκλοφορήσει στις 26 Μαΐου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

«Σταυροδρόμια», «Σάγκι Μπέιν», «Η υπόσχεση»: Τρία σπουδαία σύγχρονα μυθιστορήματα

«Σταυροδρόμια», «Σάγκι Μπέιν», «Η υπόσχεση»: Τρία σπουδαία σύγχρονα μυθιστορήματα

Το μυθιστόρημα, ακόμη και την τρίτη δεκαετία του 21ου αιώνα, παραμένει το μεγάλο χωνευτήρι της πεζογραφικής φόρμας, ένας αφηγηματικός κόσμος ευρύχωρος και δεκτικός, που έχει τη μοναδική δύναμη να κινεί μεγάλους όγκους αφηγηματικού υλικού και να τους κατανέμει ομαλά μέσα στη διάρκεια μίας ή και πολλών δεκαετιών. ...

Έξι αστυνομικά μυθιστορήματα και ένα δοκίμιο του Όργουελ

Έξι αστυνομικά μυθιστορήματα και ένα δοκίμιο του Όργουελ

Έξι προσφατα αστυνομικά μυθιστορήματα και ένα δοκίμιο του George Orwell. Κλασικό και σύγχρονο βρετανικό, σκανδιναβικό αλλά και μια αυτοέκδοση ελληνικού αστυνομικού μυθιστορήματος μεταξύ των προτάσεων. Κεντρική εικόνα: Εικονογράφηση του Λιθουανού © Karolis Strautniekas.

Της Χίλντας Παπαδημητρίου ...

Πόλεμος στην Ουκρανία: Οκτώ βιβλία για το «πώς φτάσαμε ως εδώ»

Πόλεμος στην Ουκρανία: Οκτώ βιβλία για το «πώς φτάσαμε ως εδώ»

Οκτώ βιβλία που μας βοηθούν να καταλάβουμε, ακόμη και σε καταστάσεις κρίσιμες και τραγικές όπως αυτές που ζούμε σήμερα, «Πώς φτάσαμε ως εδώ». Τα έξι είναι βιβλία ιστορίας, έρευνας και γεωπολιτικής και τα δύο είναι λογοτεχνικά έργα Ουκρανών συγγραφέων. Στην κεντρική εικόνα: Από διαδήλωση στο Βερολίνο την περασμένη Κυ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

14 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Τα βιβλία του χειμώνα: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται (ανανεωμένο)

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών και δοκιμίων από 34 εκδοτικούς οίκους. Επιμέλεια: Κώστας Αγορα

ΦΑΚΕΛΟΙ

ΞΕΧΩΡΙΣΑΜΕ

ΝΑ ΑΛΛΟ ΕΝΑ