Manual de zoologia fantastica

Για το Βιβλίο των φανταστικών όντων, του Χόρχε-Λουίς Μπόρχες, που επανακυκλοφόρησε πρόσφατα σε αναθεωρημένη μετάφραση του Γιώργου Βέη (εκδ. Πατάκη)

Της Κυριακής Αν. Λυμπέρη

Tι νόημα θα είχε να πλάθει κανείς στο κεφάλι του όντα φανταστικά, όταν η ποικιλία των ένσαρκων όντων της Δημιουργίας σ' αυτόν τον πλανήτη είναι τόσο μεγάλη, ώστε ένας άνθρωπος που ζει σ' έναν τόπο δεν θα μπορούσε να γνωρίζει ούτε καν όλα τα ζωντανά πλάσματα που ζουν στο δικό του γεωγραφικό πλάτος και μήκος, πόσο μάλλον σε άλλες χώρες και τόπους;

Ο άνθρωπος όμως είναι το ον που, ανάμεσα στα υπόλοιπα όντα, ξεχωρίζει για τη δυνατότητά του να σκέπτεται, όχι μόνο το χώρο του λεγόμενου τεσσάρων διαστάσεων υπαρκτού (που ακόμα και αυτόν τελευταία επιχειρεί ως τέτοιον να ανατρέψει), αλλά και να επεκτείνει τις νοητικές του ικανότητες στο χώρο της φαντασίας. Φαίνεται ότι αυτή είναι μια ιδιότητα με την οποία τον έχει προικίσει η φύση, η οποία ίσως και μέσα στο χρόνο να τον βοήθησε ακόμα και στην επιβίωσή του με τη μορφή της πρόβλεψης πιθανών καταστάσεων και άλλωστε είναι και η μητέρα των Τεχνών, στα πλαίσια της αναζήτησης από το ον αυτό, μιας «χρησιμότητας του άχρηστου». 

Κατά το Μεσαίωνα, για να ερμηνευτεί το βιβλίο του κόσμου, συχνά συντάσσονταν φυσιογνωστικοί οδηγοί, τα λεγόμενα bestiaria με ιστορίες για πουλιά, ζώα και ψάρια με αλληγορικές προεκτάσεις.  

Βεβαίως πολλές από τις επινοήσεις του –εν προκειμένω στο χώρο των φανταστικών όντων και στο χώρο της μυθολογίας γενικά– οφείλονται στις διεργασίες του ασυνειδήτου, όπου ενυπάρχουν και προβάλλονται με άλλη μορφή, οι επιθυμίες και οι φόβοι του, μεταφυσικοί και μη. Ίσως ακόμα μεταβιβάζει σε τερατικά γεννήματα του πνεύματός του τις ανεπιθύμητες ιδιότητες της δικής του συλλογικής ψυχικής σφαίρας, προκειμένου να τις αποκαθάρει και να τις εξορκίσει. Από την άλλη, κάποτε εφοδιάζει τα πλάσματα αυτά και με εξαιρετικές ικανότητες ή αρετές που ο ίδιος στερείται. Γενικά, μέσα από τη φανταστική του δημιουργία, ο άνθρωπος έχει δυνατότητα να μιμηθεί τη δημιουργική ικανότητα του θεϊκού νου ή –κατ' άλλους–της φύσης, όντας αυτός ο ίδιος το τελειότερό της προϊόν. Ίσως πάλι απλώς η ανάδυση από τη νόηση φανταστικών όντων και των πεπραγμένων τους να είναι μια διέξοδος για ιστορίες σε μακριά βράδια απραξίας, όπως και τα (εμπλουτισμένα όμως και με διδακτικό περιεχόμενο) παραμύθια.

Ο καθιερωμένος πλέον παγκοσμίως συγγραφέας (και συγχρόνως ποιητής) του βιβλίου αυτού, που η πρώτη του έκδοση πραγματοποιήθηκε, με παραπλήσιο τίτλο, το 1957 στο Μεξικό, ο εξ Αργεντινής Χόρχε Λουίς Μπόρχες, αναζητώντας συγγενείς ερμηνείες στον πρόλογό του, προσομοιάζει την είσοδο στη χώρα των τεράτων με την είσοδο ενός παιδιού σε ζωολογικό κήπο: το παιδί δεν φοβάται τις τίγρεις, διότι τις έχει ήδη συναντήσει στο χώρο των πλατωνικών αρχετύπων ή επειδή μοιάζει να έχει συνείδηση ότι ο εαυτός-παιδί και οι τίγρεις είναι ένα και το αυτό, μορφές της ίδιας –κατά Σοπενχάουερ– ουσίας, της Βούλησης. Ωστόσο, σημειώνει ο Μπόρχες, η μυθική ζωολογία είναι κατώτερη εκείνης της Δημιουργίας και επιτελείται στο πλαίσιο του δανεισμού από εκείνη και με τη μορφή της συνένωσης μελών από τα πραγματικά όντα που υπάρχουν στη γη (πχ. άνθρωπος με κεφάλι ταύρου προκειμένου για τον Μινώταυρο) και μάλιστα όχι με άπειρους συνδυασμούς. Φαίνεται ότι κάποια όντα και οι ενέργειές τους γοητεύουν περισσότερο την ανθρώπινη φαντασία, ίσως διότι εκφράζουν συγκεκριμένες επιθυμίες και ανάγκες της, ή αποτελούν κατάλληλα σύμβολα ή αλληγορίες ή ακόμα και φιλοσοφικές συμπτύξεις, με χαρακτηριστικό παράδειγμα τον Φοίνικα (ως απεικόνιση της διαδικασίας επανάληψης των πλανητικών κύκλων και ως απόδειξη της δυνατότητας ανάστασης της σάρκας). Κατά το Μεσαίωνα, μάλιστα, για να ερμηνευτεί το βιβλίο του κόσμου, συχνά συντάσσονταν φυσιογνωστικοί οδηγοί, τα λεγόμενα bestiaria με ιστορίες για πουλιά, ζώα και ψάρια με αλληγορικές προεκτάσεις [βλ. εικόνα]. Γοητευμένος ο συγγραφέας από σχετικά θέματα που ήδη γνώριζε (διαβάζουμε ότι από τα επτά του χρόνια είχε συντάξει και μια σύνοψη της ελληνικής μυθολογίας), έψαξε τις μυθολογίες, αλλά και τις λογοτεχνίες διαφόρων χωρών και εποχών για να μας μεταφέρει τις ιστορίες των φανταστικών όντων που εμπεριέχουν και να συμβάλλει στην αναγνωστική μας απόλαυση, γνωρίζοντας ταυτοχρόνως ότι το θέμα μάλλον δύσκολα εξαντλείται.

bestiario universale revillodΟι ιστορίες των όντων αυτών διαβάζονται –όχι κατ' ανάγκην με τη σειρά– όταν θέλομε να χαρούμε την ποιητικότητα της μπορχεσιανής γραφής, σε συνδυασμό με πλήθος πληροφορίες που αφορούν το θέμα. Ενδεικτικά θα σημειώναμε τον βασιλιά από φωτιά και το άλογό του στο έργο του Ουίλλιαμ Μόρρις "ο επίγειος Παράδεισος" και στην ιστορία "το δαχτυλίδι που δόθηκε στην Αφροδίτη", που είναι μια προσωποποίηση του θανάτου. Ο Βασιλίσκος, αναφερόμενος στις ιστορίες του Πλίνιου, είναι ένα φίδι με ένα αστέρι στο κεφάλι και με δηλητηριώδες αποτέλεσμα μόνο με τη ματιά του. Το Γκόλεμ είναι άνθρωπος που δημιουργήθηκε, όπως μας πληροφορεί στο ομώνυμο μυθιστόρημά του ο Αυστριακός συγγραφέας Γκούσταβ Μέυρινκ, με την εφαρμογή από το ραβίνο Ιούδα Λόβελ Μπεζαμπέλ καβαλιστικών τύπων που πηγάζουν από το Ταλμούδ και συνδυάζοντας τα διάφορα γράμματα που συνθέτουν το ανείπωτο όνομα του Θεού. Οι Γρύπες, γνωστοί και από τον Ηρόδοτο ή τον Πλίνιο, αποτελούν συνδυασμό αετού με λιοντάρι και, κατά τον χριστιανό επίσκοπο Ισίδωρο της Σεβίλλης στις «Ετυμολογίες» του (θησαυρό γνώσεων της εποχής που γράφτηκε), είναι σύμβολο του Χριστού, κατά μια ιταλική εκδοχή του μύθου, όμως, σύμβολο του διαβόλου. Ο δράκοντας της Ανατολής, του οποίου η ιστορία ανάγεται στους πρώτους αυτοκράτορες της και ο Δράκοντας της Δύσης, ερπετό με νύχια και φτερά (που υποδηλώνουν κατά τον Γιουνκ τα στοιχεία γης-αέρα), είναι συνδεδεμένος με το κακό ή, κατά τις μυθολογίες των Βόρειων λαών, φυλάει πολύτιμα αντικείμενα, ενώ κατά την Αποκάλυψη του Ιωάννη είναι σύμβολο του Σατανά. Ο Κέρβερος, σκύλος και φύλακας του Άδη, με πενήντα κεφάλια, κατά τη Θεογονία του Ησιόδου, που μεταγενέστερα περιορίστηκαν σε τρία και, κατά τον Ζάκαρυ Γκρέυ, έναν Άγγλο συγγραφέα του 18ου αιώνα, σύμβολο του Χρόνου (παρελθόντα, τωρινού και μελλούμενου). Ο ουροβόρος όφις, το φίδι που δαγκώνει την ουρά του ή που περικυκλώνει τον κόσμο, κατά τη σκανδιναβική μάλιστα μυθολογία, σύμβολο των αλχημιστών του Μεσαίωνα και χαραγμένος στο δαχτυλίδι της βασίλισσας της Σκωτίας. Η ιστορία των καθρεφτανθρώπων που τους φυλάκισε μέσα στον καθρέφτη ο Κίτρινος αυτοκράτορας και τους επέβαλε να επαναλαμβάνουν τις κινήσεις των ανθρώπων. Το Ρεμόρα, το ψάρι που περιγράφει ο Πλίνιος ότι ακινητοποιεί τα καράβια και λέγεται ότι καθόρισε τη μοίρα της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας στη ναυμαχία στο Άκτιο, αναχαιτίζοντας τη γαλέρα του Μάρκου Αντώνιου. Η Σαλαμάνδρα, το ζώο που ζει στη φωτιά, ως απότοκο της θεωρίας των τεσσάρων στοιχείων: αφού υπήρχαν ζώα του αέρα, του νερού και της γης, έπρεπε να υπάρχουν και ζώα της φωτιάς. Το Α Μπάο Α Κου, πλάσμα των θρύλων της μαλαϊκής μαγείας, που υποφέρει όταν δεν μπορεί να πάρει την εντελή μορφή του, ανεβαίνοντας τη σκάλα του Πύργου της Νίκης και ακολουθώντας τον προσκυνητή που επιθυμεί να φτάσει στη Νιρβάνα. Αλλά και οι άγγελοι του επιστήμονα και φιλόσοφου Εμμανουήλ Σβέντεμποργκ, που είναι ψυχές που επέλεξαν τον Παράδεισο και δεν χρειάζονται λέξεις για να επικοινωνούν. Αρκεί ο ένας να σκεφτεί τον άλλον και τον έχει αμέσως πλάι του. Και άλλα πολλά θαυμαστά πλάσματα των δυτικών και ανατολικών παραδόσεων και λογοτεχνιών σε 120 λήμματα και με τις σχετικές λεπτομέρειες. Θα μπω στον πειρασμό να τελειώσω με το συνοδό πλάσμα των συγγραφέων (όταν τουλάχιστον αυτοί έγραφαν με το χέρι), τον πίθηκο του μελανοδοχείου. Ζώο μήκους δώδεκα πόντων που του αρέσει η σινική μελάνη. Στρώνεται στο πλάι του συγγραφέα και περιμένει να τελειώσει για να πιει ό,τι έχει μείνει από το μελάνι και ύστερα κάθεται στα πίσω του πόδια ήσυχος και ευχαριστημένος.

Ο ποιητής Γιώργος Βέης, έτσι κι αλλιώς δεινός χειριστής της γλώσσας, δεν επαναπαύθηκε στην μετάφραση από τον ίδιο της πρώτης έκδοσης του βιβλίου στην Ελλάδα, ήδη από το 1983, και δούλεψε τις βελτιώσεις –κυρίως σε θέματα ονοματολογίας– που μετά τη μακρόχρονη ταξιδιωτική του εμπειρία και την επαφή του με άλλους πολιτισμούς έκρινε ότι απαιτούντο για την εντελέστερη παρουσίαση.

Η Κυριακή Αν. Λυμπέρη είναι ποιήτρια.

to vivlio ton fantastikon ontonΒιβλίο των φανταστικών όντων
Χόρχε-Λουίς Μπόρχες
Μτφρ. Γιώργος Βέης
Εκδ. Πατάκη 2016
Σελ. 304, τιμή εκδότη: € 12,70

politeia link

 

 

 

 

 

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ JORGE-LUIS BORGES

 


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Αναζητώντας την Άνδρο: Κείμενα και εικόνες από τη Συλλογή Ευστάθιου Ι. Φινόπουλου

Αναζητώντας την Άνδρο: Κείμενα και εικόνες από τη Συλλογή Ευστάθιου Ι. Φινόπουλου

Για την έκδοση «Αναζητώντας την Άνδρο: Κείμενα και εικόνες 15ου – 19ου αι. από τη Συλλογή Ευστάθιου Ι. Φινόπουλου» (εκδ. Μουσείο Μπενάκη και Καΐρειος Βιβλιοθήκη). 

Της Ιφιγένειας Μποτουροπούλου

Πριν από λίγες ημέρες έλαβα μια έκδοση του Μουσε...

Τα νόστιμα σπιτικά φαγητά της οικογένειας ή αν η μαμά ήταν βίγκαν

Τα νόστιμα σπιτικά φαγητά της οικογένειας ή αν η μαμά ήταν βίγκαν

Κρατώντας στα χέρια το βιβλίο «Τα Νόστιμα – Σπιτικά Φαγητά της Οικογένειας» (εκδ. Mind Power) που συνυπογράφουν οι Όλγα Γ. Γεριτσίδου και Τάνυα-Μαρία Γεριτσίδου αρκεί η προσεκτική ανάγνωση του λιτού και καλοσχεδιασμένου εξωφύλλου του για να μπούμε στο νόημα. Δεν είναι άλλο ένα βιβλίο συνταγών βγαλμένων από την «κουζ...

Οι κρυμμένες ιστορίες πίσω από τα τραγούδια και τα μουσικά γεγονότα, του Τάσου Βαφειάδη

Οι κρυμμένες ιστορίες πίσω από τα τραγούδια και τα μουσικά γεγονότα, του Τάσου Βαφειάδη

Για τα βιβλία του Τάσου Βαφειάδη «Οι κρυμμένες ιστορίες πίσω από τα τραγούδια – 101+1 πραγματικές αφηγήσεις για ό,τι δεν διακρίνεται με την ακρόαση» (εκδ. Ζήτη) και «Ιστορίες από τη μουσική πλευρά της ζωής, 102+2 αφηγήσεις για τραγούδια, άλμπουμ, συναυλίες και μουσικά γεγονότα από το 1893 ως σήμερα» (εκδ. Ζήτη)...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Δε μ’ αρέσει η βροχή, της Τασούλας Τσιλιμένη (κριτική)

Δε μ’ αρέσει η βροχή, της Τασούλας Τσιλιμένη (κριτική)

Για το εικονογραφημένο βιβλίο της Τασούλας Τσιλιμένη «Δε μ’ αρέσει η βροχή!» (εικονογράφηση Βασίλης Παπατσαρούχας, εκδ. Διάπλους).

Του Ανδρέα Καρακίτσιου

Η Τασούλα Τσιλιμένη είναι καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, όπου διδάσκει τις κλασικές θεματι...

Ανακοινώθηκαν τα Κρατικά Βραβεία Λογοτεχνίας Κύπρου 2020

Ανακοινώθηκαν τα Κρατικά Βραβεία Λογοτεχνίας Κύπρου 2020

Στην Λουΐζα Παπαλοΐζου για το μυθιστόρημά της «Το Βουνί» (εκδ. Το Ροδακιό) και τον Ρήσο Χαρίση για την ποιητική συλλογή του «Θάλασσα εσωτερικού χώρου» (εκδ. Κίχλη) απονέμονται τα Κρατικά Βραβεία Λογοτεχνίας Κύπρου για την βιβλιοπαραγωγή του 2020. Όλα τα βραβεία σε όλες τις κατηγορίες.

Επιμέλεια: Book...

Λάσα Μπουγάτζε: «Συγχωρούν το ψέμα, την αλήθεια ποτέ»

Λάσα Μπουγάτζε: «Συγχωρούν το ψέμα, την αλήθεια ποτέ»

Επιβιβαζόμαστε με τον Lasha Bugadze στο «Λογοτεχνία Εξπρές». Μια συζήτηση με τον Γεωργιανό συγγραφέα με αφορμή την πρώτη έκδοση βιβλίου του στα ελληνικά.

Της Αγγελικής Δημοπούλου

Τι νομίζετε ότι μπορεί να συμβεί όταν Γερμανοί συγκεντρώνουν 100 αλλόγλωσ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Πώς η Σιμόν έγινε η Μποβουάρ: Μια ολόκληρη ζωή, της Κέιτ Κερκπάτρικ (προδημοσίευση)

Πώς η Σιμόν έγινε η Μποβουάρ: Μια ολόκληρη ζωή, της Κέιτ Κερκπάτρικ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη βιογραφία της Simone de Beauvoir «Πώς η Σιμόν έγινε η Μποβουάρ: Μια ολόκληρη ζωή» (μτφρ. Στέλλα Κάσδαγλη), της Kate Kirkpatrick που θα κυκλοφορήσει στις 27 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο. 

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Για τη...

Χωρίς πυξίδα, της Χριστίνας Πουλίδου (προδημοσίευση)

Χωρίς πυξίδα, της Χριστίνας Πουλίδου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Χριστίνας Πουλίδου «Χωρίς πυξίδα», που θα κυκλοφορήσει στις 27 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΣ 2025

«Βρομοκατάσταση» συνόψισε ο Μορ...

Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες, του Δημήτρη Ινδαρέ (προδημοσίευση)

Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες, του Δημήτρη Ινδαρέ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Δημήτρη Ινδαρέ «Λενάκι: Δυο φωτιές και δυο κατάρες. Με αφορμή ένα δημοτικό τραγούδι του Μοριά», το οποίο κυκλοφορεί τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Εστία.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ι. ΠΗΓΕΣ ΚΑΙ ΡΙΖΕΣ

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

Είκοσι χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από τα γεγονότα που μας εισήγαγαν στον 21ο αιώνα. Ήταν η μεγαλύτερη και πιο σοκαριστική αλληλουχία τρομοκρατικών ενεργειών που έγινε ποτέ, με μερικά λεπτά διαφορά: οι επιθέσεις στους Δίδυμους Πύργους στη Νέα Υόρκη, και στο Πεντάγωνο στην Ουάσιγκτον, την 11η Σεπτεμβρίου του 2001. Α...

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Οι περισσότεροι από τα τίτλους που παρουσιάζονται εδώ έφτασαν στα χέρια μας πολύ πρόσφατα. Πρόκειται για ενδιαφέροντα βιβλία που στην πλειονότητά τους πέρασαν «κάτω από τα ραντάρ» των βιβλιοπροτάσεων για το καλοκαίρι. Ιδού μερικά από τα καλύτερα. 

Ε...

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα βιβλία ιστορίας, εθνολογίας, σύγχρονων οικονομικών και κοινωνικών ζητημάτων για τους εναπομείναντες στην πόλη αλλά και για όσους ακόμη αναζητούν βιβλία για τις διακοπές τους που να αξίζουν το βάρος τους.

Του Γιώργου Σιακαντάρη

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

20 Οκτωβρίου 2021 ΕΛΛΗΝΕΣ

Το Φανταστικό στην Ελλάδα: Ο λόγος στους εκδότες του

«Η Άγνωστη Καντάθ», «Αίολος», «Οξύ», «Φανταστικός Κόσμος», «Anubis», «Sελίνι»: Έξι εκδοτικοί οίκοι που αγαπούν την Επιστημονική Φαντασία, το Fantasy και τον Τρόμο τοποθ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ

ΞΕΧΩΡΙΣΑΜΕ

ΝΑ ΑΛΛΟ ΕΝΑ