Mideia

Για το βιβλίο του Γεράσιμου Α. Ρηγάτου «Μήδεια - Προσεγγίζοντας τη μαγεία και τη θεραπευτική της προϊστορίας» (εκδ. Βήτα)

Της Άντας Κατσίκη-Γκίβαλου

Στον τομέα του πολιτισμού της ιατρικής ανήκει το βιβλίο του Γεράσιμου Α. Ρηγάτου, γιατρού-ογκολόγου, αλλά και εμβριθούς μελετητή της ιατρικής στη συνάφειά της με τη αρχαιοελληνική και νεοελληνική γραμματεία, καθώς και με τη λαογραφία. Στο βιβλίο Μήδεια - Προσεγγίζοντας τη μαγεία και τη θεραπευτική της προϊστορίας ο συγγραφέας μελετά τη ζωή και την προσωπικότητα της μυθολογικής αυτής βασίλισσας.

Στη μελέτη του ο συγγραφέας ξεκινά από την «ονομάτων επίσκεψις».

Η Μήδεια, πρόσωπο εμβληματικό κατά τη μετάβαση από τη μητριαρχία προς την πατριαρχία, που το όνομά της, καθώς παράγεται από το ρήμα «μήδομαι», συσχετίζεται σημασιολογικά άμεσα με τις έννοιες: συλλογίζομαι, έχω στο νου μου αλλά και μηχανεύομαι, βρίσκω τεχνάσματα, καθώς και φροντίζω, προνοώ, εφευρίσκω, παρασκευάζω, απασχολεί τον Γεράσιμο Ρηγάτο στο ομώνυμο βιβλίο του κυρίως ως μάγισσα, θεραπεύτρια, τιμωρός για τους εχθρούς και πολύτιμη βοηθός για τους φίλους, αποκαλύπτοντας τη γνώση των φαρμάκων και τη δράση τους, καλή ή κακή στον άνθρωπο, κατά την προϊστορική περίοδο. Στη μελέτη του ο συγγραφέας αυτή ξεκινά από την «ονομάτων επίσκεψις». Ανατρέχοντας σε έγκυρα λεξικά, όπως του Ησύχιου, στον Σούδα, στο Etymologicon Magnum, στο Liddell & Scott κ.ά. διερευνά τη σημασιολογική σχέση όλης της οικογένειας λέξεων που σχετίζονται με τη Μήδεια, με βάση τη ρίζα μηδ-, λατινικά med- του ονόματός της, αναδεικνύοντας τη συσχέτισή του με λέξεις που συνάπτονται με την ιατρική ή το φάρμακο ως δηλητήριο, μαγικό σκεύασμα, αλλά και ως θεραπευτικό μέσον. Ανατρέχοντας δε σε κείμενα, όπως στα Αργοναυτικά του Απολλώνιου του Ρόδιου, στα Αργοναυτικά, Α΄ τόμο των Ορφικών (Ανώνυμου), στην ομώνυμη τραγωδία του Ευριπίδη, στα Ομηρικά Έπη, στο Θεόκριτο, καθώς και σε ξένες μυθολογίες και στη σχετική βιβλιογραφία μάς αποκαλύπτει όχι μόνο τον πλούτο των φαρμάκων της εποχής εκείνης αλλά και τη γνώση των ιδιοτήτων τους και τρόπους εφαρμογής τους. Τα Ορφικά Αργοναυτικά ανάμεσα σε άλλα προσφέρουν στο συγγραφέα πολύτιμο υλικό με την αναφορά στον κήπο με τα φαρμακευτικά βότανα και φυτά που προστατεύει η θεά Εκάτη, ιέρεια της οποίας ήταν η Μήδεια. Ο συγγραφέας παραθέτει όχι μόνο το αρχαίο απόσπασμα με τη καταγραφή εικοσιπέντε βοτάνων, πολλά από τα οποία χρησιμοποιούνται και σήμερα για τη θεραπεία διαφόρων νοσημάτων, αλλά και τη μετάφρασή του στη νεοελληνική γλώσσα. Ο Γερ. Ρηγάτος ακολουθεί αυτόν τον κανόνα για όλα τα αποσπάσματα αρχαίων κειμένων που παραθέτει, παραπέμποντας πολλές φορές και σε διαφορετικές, έγκυρες μεταφράσεις, αναδεικνύοντας και τον πλούτο της λεκτικής απόδοσης των αρχαίων στη νεοελληνική γλώσσα.

Rigatos photoΠαράλληλα, ακολουθώντας το μύθο του Αργοναυτικού Κύκλου και εστιάζοντας σε κομβικά σημεία της ζωής της Μήδειας, καθώς και του Ιάσονα, ανασύρει μέσα από τα αρχαία κείμενα τις  «θεραπευτικές πράξεις» της Μήδειας, καθώς και ιδιότητες φαρμάκων της εποχής που ισχύουν μέχρι τις μέρες μας. Ενδεικτικά αναφέρω τη χρήση του χυμού από κολχικό κρόκο για να προφυλαχθεί ο Ιάσονας από τα εγκαύματα που θα του προκαλούσαν τα καυτά χνώτα των ταύρων του Ηφαίστου. Η κολχικίνη χρησιμοποιείται και σήμερα για τη θεραπεία της ουρικής αρθρίτιδας. Η αναφορά στη θεραπεία της νύμφης Αταλάντης, το ξανάνιωμα της νύμφης Μάκριδος και των αδερφών της με την ανανέωση του αίματός τους παραπέμπει στη σύγχρονη αφαιμαξομετάγγιση ή αιμοκάθαρση. Ωστόσο, ο μελετητής δεν παραλείπει να κάνει λόγο για την απαγγελία επωδών για τον καθησυχασμό του δράκου και στη συνέχεια για τη χρήση του φυτικού υπνωτικού, του «άρκευθου», μέθοδο γνωστή από την προϊπποκρατική ιατρική που είναι σε χρήση ως τις μέρες μας. Ακόμη, μέσα από τις περιπέτειες της ηρωΐδας ο Γερ. Ρηγάτος εντοπίζει τη γνώση φαρμάκων που χρησιμοποιούσε η θεραπεύτρια Μήδεια εναντίον της στειρότητας ή ψυχικών νοσημάτων, καθώς και γενικότερες υγειονομικές γνώσεις για τον έλεγχο των επιδημιών και τη δημόσια υγεία.

Όπως ορθά επισημαίνει ο Γερ. Ρηγάτος ο Ευριπίδης πρώτος της αποδίδει τον τίτλο της παιδοκτόνου. Ωστόσο, προγενέστερες παραδόσεις, που τις αναφέρει, καταλογίζουν την τιμωρία των παιδιών στους Κορίνθιους ή σε ανθρώπους του Κρέοντα που τα εκδικούνται για τη μεταφορά των δολοφονικών γαμήλιων δώρων στη Γλαύκη. 

Ολοκληρώνοντας το πορτρέτο της μελετά ιδιαίτερα τις εχθρικές προς τον άνθρωπο χρήσεις των φαρμάκων. Η Μήδεια ως μάγισσα κυριαρχεί τόσο στη μυθολογία όσο και στα λογοτεχνικά κείμενα. Ο Ρηγάτος με συστηματικό τρόπο αναφέρεται και στις «φονικές παρεμβάσεις» της, κάνοντας λόγο για την πρόκληση του θανάτου του τελευταίου «χάλκινου ανθρώπου», του ημίθεου Τάλω, από τη Μήδεια, είτε με ξόρκια και προσευχές είτε με χορηγία υπναγωγών φαρμάκων που της επέτρεψαν να βγάλει το καρφί που έκλεινε τη μοναδική φλέβα, να φύγει όλο το ιχώρ και να επέλθει ο θάνατος. Η ολέθρια χρήση των γνώσεών της αποκαλύπτεται στη διαδικασία της θανάτωσης του Πελία, με το δέλεαρ ότι αυτός θα ξανανιώσει. Ακόμη, τη γνώση των δηλητηριωδών ιδιοτήτων των βοτάνων τη χρησιμοποιεί πολλές φορές για την εξόντωση όσων αντιτίθενται στις επιδιώξεις της. Χαρακτηριστικό παράδειγμα η δηλητηρίαση του Κορίνθου ώστε να γίνει βασιλιάς ο Ιάσονας ή η γνωστή από τον Ευριπίδη δηλητηρίαση της Γλαύκης, της νέας συζύγου του Ιάσονα, με τρόπο ιδιαίτερα ειδεχθή. Τέλος, ολοκληρώνει το εκδικητικό προς τον Ιάσονα έργο με τη δολοφονία των ίδιων των παιδιών της. Όπως ορθά επισημαίνει ο Γερ. Ρηγάτος ο Ευριπίδης πρώτος της αποδίδει τον τίτλο της παιδοκτόνου. Ωστόσο, προγενέστερες παραδόσεις, που τις αναφέρει, καταλογίζουν την τιμωρία των παιδιών στους Κορίνθιους ή σε ανθρώπους του Κρέοντα που τα εκδικούνται για τη μεταφορά των δολοφονικών γαμήλιων δώρων στη Γλαύκη. Ο συγγραφέας παρακολουθεί τις περιπλανήσεις της Μήδειας και μετά τη δολοφονία των παιδιών της στη Θήβα, όπου σώζει τον Ηρακλή από τη μανία στην οποία τον είχε καταδικάσει η Ήρα χάρη στη γνώση των ψυχοδραστικών φαρμάκων. Τέλος, φθάνει στην Αθήνα όπου επιχειρεί ανεπιτυχώς να δολοφονήσει με δηλητήριο τον Θησέα για να εξασφαλίσει το βασίλειο της Αθήνας στο γιο της Μήδο που είχε αποκτήσει με τον Αιγέα. Αυτή η ολέθρια πράξη της είχε ως αποτέλεσμα την εξορία της από την πόλη.

Η συνθετική αυτή μελέτη των μύθων για τη Μήδεια, γραμμένη με γλώσσα άμεση, βασισμένη σε πολυετή μελέτη των πηγών τόσο φιλολογικών όσο και ιατρικών, επικεντρωμένη στις πράξεις της που σχετίζονται με τις φαρμακευτικές της γνώσεις αποκαλύπτει ότι «οι γνώσεις της Μήδειας είναι ανάλογες του Μινωϊκού και Μυκηναϊκού πολιτισμού, ανάλογες των γραφομένων στα ομηρικά έπη και εκείνων που προκύπτουν από τα ευρήματα της προϊστορικής αρχαιολογίας» (σ.39).

Το τελευταίο κεφάλαιο, που αναφέρεται στην επίδραση του μύθου και των πράξεων της Μήδειας σε νεότερους συγγραφείς, συνθέτες, ζωγράφους και σκηνοθέτες, καθώς και ψυχολόγους και ψυχιάτρους αποδεικνύει το διαχρονικό ενδιαφέρον που έχει κινήσει η ευρυπίδεια αυτή ηρωϊδα, η οποία σύμφωνα με τον Κερένι «δεν παύει να είναι “μια θεϊκή αθάνατη και ισχυρή μορφή συνδεδεμένη με την αρχέγονη Μεγάλη Μητέρα. Ως κυρία της ζωής και του θανάτου επιδεικνύει την αλήθεια της αρχέγονης γυναικείας φύσης”» (σ.47).

Με την ένθεση στο κείμενο φωτογραφιών από έργα τέχνης που αποτυπώνουν τις πράξεις της Μήδειας το βιβλίο προσφέρει στον αναγνώστη τη συνολική επιρροή της προσωπικότητάς της στο χώρο του πολιτισμού.

* Η Άντα Κατσίκη-Γκίβαλου είναι Ομ. Καθηγήτρια Ελληνικής Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών.

 

rigatosΜήδεια
Προσεγγίζοντας τη μαγεία και τη θεραπευτική της προϊστορίας
Γεράσιμος Α. Ρηγάτος
Το εξώφυλλο- οπισθόφυλλο κοσμούν έργα του γλύπτη Θεόδωρου Παπαγιάννη
Εκδόσεις ΒΗΤΑ 2015
Σελ. 58, τιμή εκδότη € 12,00

politeia link

 

 

 

 

 

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΓΕΡΑΣΙΜΟΥ Α. ΡΗΓΑΤΟΥ  


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Λίγη ιστορία της νεοελληνικής λογοτεχνίας», του Βαγγέλη Ραπτόπουλου

«Λίγη ιστορία της νεοελληνικής λογοτεχνίας», του Βαγγέλη Ραπτόπουλου

Για το βιβλίο του Βαγγέλη Ραπτόπουλου «Λίγη ιστορία της νεοελληνικής λογοτεχνίας» (εκδ. Κέδρος).

Του Σόλωνα Παπαγεωργίου

Το βιβλίο του Βαγγέλη Ραπτόπουλου τιτλοφο...

Αναζητώντας την Άνδρο: Κείμενα και εικόνες από τη Συλλογή Ευστάθιου Ι. Φινόπουλου

Αναζητώντας την Άνδρο: Κείμενα και εικόνες από τη Συλλογή Ευστάθιου Ι. Φινόπουλου

Για την έκδοση «Αναζητώντας την Άνδρο: Κείμενα και εικόνες 15ου – 19ου αι. από τη Συλλογή Ευστάθιου Ι. Φινόπουλου» (εκδ. Μουσείο Μπενάκη και Καΐρειος Βιβλιοθήκη). 

Της Ιφιγένειας Μποτουροπούλου

Πριν από λίγες ημέρες έλαβα μια έκδοση του Μουσε...

Τα νόστιμα σπιτικά φαγητά της οικογένειας ή αν η μαμά ήταν βίγκαν

Τα νόστιμα σπιτικά φαγητά της οικογένειας ή αν η μαμά ήταν βίγκαν

Κρατώντας στα χέρια το βιβλίο «Τα Νόστιμα – Σπιτικά Φαγητά της Οικογένειας» (εκδ. Mind Power) που συνυπογράφουν οι Όλγα Γ. Γεριτσίδου και Τάνυα-Μαρία Γεριτσίδου αρκεί η προσεκτική ανάγνωση του λιτού και καλοσχεδιασμένου εξωφύλλου του για να μπούμε στο νόημα. Δεν είναι άλλο ένα βιβλίο συνταγών βγαλμένων από την «κουζ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021 σύμφωνα με τον Guardian

Τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021 σύμφωνα με τον Guardian

H λίστα του Guardian με τα καλύτερα βιβλία του 2021 περιλαμβάνει πολλά γνώριμα και αγαπητά ονόματα, όπως η Όλγκα Τοκάρτσουκ, ο Καζούο Ισιγκούρο, ο Τζόναθαν Φράνζεν και η Σάλι Ρούνεϊ, μεταξύ άλλων. Με ικανοποίηση διαπιστώσαμε ότι πολλοί από τους συγγραφείς που ξεχώρισαν έχουν ήδη ένα ή περισσότερα βιβλία τους μεταφρα...

Η Ελλάδα τιμώμενη χώρα της 53ης Διεθνούς Έκθεσης Βιβλίου Καΐρου

Η Ελλάδα τιμώμενη χώρα της 53ης Διεθνούς Έκθεσης Βιβλίου Καΐρου

Η Ελλάδα θα είναι η τιμώμενη χώρα της 53ης Διεθνούς Έκθεσης Βιβλίου Καΐρου, που θα πραγματοποιηθεί από τις 26 Ιανουαρίου μέχρι τις 7 Φεβρουαρίου και η οποία αποτελεί ένα από τα μεγαλύτερα πολιτιστικά γεγονότα στον αραβικό κόσμο και σε όλη την Μέση Ανατολή. Στην φωτογραφία, ο Έλληνας πρέσβης στην Αίγυπτο, Νίκος ...

«Το αντίδωρο», της Μαίρης Σπυριδογιαννάκη (προδημοσίευση)

«Το αντίδωρο», της Μαίρης Σπυριδογιαννάκη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Μαίρης Σπυριδογιαννάκη «Το αντίδωρο – Αφού σκέφτομαι θετικά, γιατί μου πάνε όλα στραβά;» το οποίο κυκλοφορεί αυτές τις μέρες από τις εκδόσεις «Η Τέχνη της Ζωής».

Επιμέλεια: Book Press

01 ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Το αντίδωρο», της Μαίρης Σπυριδογιαννάκη (προδημοσίευση)

«Το αντίδωρο», της Μαίρης Σπυριδογιαννάκη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Μαίρης Σπυριδογιαννάκη «Το αντίδωρο – Αφού σκέφτομαι θετικά, γιατί μου πάνε όλα στραβά;» το οποίο κυκλοφορεί αυτές τις μέρες από τις εκδόσεις «Η Τέχνη της Ζωής».

Επιμέλεια: Book Press

01 ...

«Η εξαφάνιση του δόκτορος Μίε», του Όλιβερ Χίλµες (προδημοσίευση)

«Η εξαφάνιση του δόκτορος Μίε», του Όλιβερ Χίλµες (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Oliver Hilmes «Η εξαφάνιση του δόκτορος Μίε» (μτφρ. Βασίλης Τσαλής), που κυκλοφορεί στις 19 Ιανουαρίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΔΡ ΒΙΚΤΟΡ ΜΙΛΕΡ-ΧΕΣ,
ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ ΤΟΥ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟΥ ...

«Τις Κυριακές που πετούν τα αεροπλάνα», του Γιώργου Πετράκη (προδημοσίευση)

«Τις Κυριακές που πετούν τα αεροπλάνα», του Γιώργου Πετράκη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση ενός αποσπάσματος από τη συλλογή τριών ιστοριών του Γιώργου Πετράκη «Τις Κυριακές που πετούν τα αεροπλάνα», η οποία θα κυκλοφορήσει τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Πληθώρα.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ο Μάρκου στέκεται πίσω απ’ τ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021 σύμφωνα με τον Guardian

Τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021 σύμφωνα με τον Guardian

H λίστα του Guardian με τα καλύτερα βιβλία του 2021 περιλαμβάνει πολλά γνώριμα και αγαπητά ονόματα, όπως η Όλγκα Τοκάρτσουκ, ο Καζούο Ισιγκούρο, ο Τζόναθαν Φράνζεν και η Σάλι Ρούνεϊ, μεταξύ άλλων. Με ικανοποίηση διαπιστώσαμε ότι πολλοί από τους συγγραφείς που ξεχώρισαν έχουν ήδη ένα ή περισσότερα βιβλία τους μεταφρα...

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Φέτος περιμέναμε την εκπνοή της χρονιάς πριν συντάξουμε την καθιερωμένη μας πια λίστα με τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία της χρονιάς. Ο λόγος είναι ότι τούτες τις Γιορτές, εντονότερα από άλλες χρονιές, έφταναν βιβλία στο γραφείο μας ακόμη και παραμονές Πρωτοχρονιάς. Ακόμη και σημαντικά μυθιστορήματα διεθνώς αναγνωρισ...

100 βιβλία ποίησης του 2021 που αξίζει να προσέξετε

100 βιβλία ποίησης του 2021 που αξίζει να προσέξετε

Η εκδοτική κίνηση περί την ποίηση και φέτος στη χώρα μας εντονότατη, και σε ένα μεγάλο της κομμάτι πολύ ενδιαφέρουσα και ποιοτική. Οι μεταφράσεις σπουδαίων ξένων ποιητών και ποιητριών, όπως για παράδειγμα έγινε φέτος με τις νομπελίστριες Λουίζ Γκλικ και Βισουάβα Σιμπόρσκα, είναι σημαντικές εκδοτικές χειρονομίες. Πολ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

07 Ιανουαρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Φέτος περιμέναμε την εκπνοή της χρονιάς πριν συντάξουμε την καθιερωμένη μας πια λίστα με τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία της χρονιάς. Ο λόγος είναι ότι τούτες τις Γιορτέ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

14 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Τα βιβλία του χειμώνα: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται (ανανεωμένο)

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών και δοκιμίων από 34 εκδοτικούς οίκους. Επιμέλεια: Κώστας Αγορα

ΦΑΚΕΛΟΙ