Stunning Seaside Murals by Street Artist Sean Yoro aka HULA in Hawaii 2015 700

Για το βιβλίο της Σοφίας Νικολαΐδου Καλά και σήμερα - Το χρονικό του καρκίνου στο δικό μου στήθος (εκδ. Μεταίχμιο).

Της Έλενας Μαρούτσου

Στο ποίημα του με τίτλο «Διερώτηση για να μην κάθομαι άνεργος» ο Ν. Καρούζος αναρωτιέται τι είναι τα ποιήματα. Μεταξύ άλλων γράφει: «Είναι ιώδιο; είναι φάρμακα; /είναι γάζες, επίδεσμοι; /παρηγόρια ή διαλείμματα;». Στο τελευταίο της βιβλίο με τίτλο Καλά και σήμερα, η Σοφία Νικολαϊδου έτσι χρησιμοποιεί τη γραφή: ως επίδεσμο, γάζα, ιώδιο και φάρμακο. Και ως «παρηγόρια», όπως λέει ο Καρούζος, αλλά και ως κάτι πιο αποτελεσματικό: ένα «πιάσιμο», σύμφωνα με την ορειβατική ορολογία, όχι μόνο για να μην κατρακυλήσει στο γκρεμό της αρρώστιας αλλά και για να πιαστεί να ανέβει στο πρώτο ξέφωτο.

Πρόκειται για χρονικό και όχι για μυθοπλασία. Πρόκειται για ωμή πραγματικότητα χωρίς να έχει μαγειρευτεί προηγουμένως από την πεζογράφο, που μας την ταΐζει όπως την έφαγε και αυτή: μέρα τη μέρα, σελίδα τη σελίδα, εν είδει ημερολογίου ασθενείας αλλά και σθένους.

Ημερολόγιο ασθενείας και σθένους

«Διαγνώστηκα με καρκίνο του μαστού στις 22 Σεπτεμβρίου του 2014. Έκανα μαστεκτομή την 1η Οκτωβρίου και άρχισα χημειοθεραπεία στις 29 του ίδιου μήνα. Αυτό είναι το χρονικό του καρκίνου στο δικό μου στήθος», διαβάζουμε στο οπισθόφυλλο του βιβλίου που εξαρχής μας δηλώνει την ταυτότητά του: πρόκειται για χρονικό και όχι για μυθοπλασία. Πρόκειται για ωμή λοιπόν πραγματικότητα χωρίς να έχει μαγειρευτεί προηγουμένως από την πεζογράφο, που μας την ταΐζει όπως την έφαγε και αυτή: μέρα τη μέρα, σελίδα τη σελίδα, εν είδει ημερολογίου ασθενείας αλλά και σθένους.

«Όταν συνέβη ΑΥΤΟ, δεν δίστασα στιγμή. Με οδηγούσε το σώμα μου», γράφει η Νικολαϊδου εξηγώντας μας πώς από το πρώτο λεπτό άρχισε να καταγράφει την περιπέτεια της αρρώστιας όπως τη βίωσε στο σώμα της. «Όταν η ζωή εφορμά, η λογοτεχνία σωπαίνει», δηλώνει η λογοτέχνιδα. «Ας κλείσει επιτέλους το στόμα της να δούμε τι έχουν να πουν οι λέξεις όταν μένουν μόνες τους. Τι έχουν να πουν όταν έχουν απέναντί τους έναν άνθρωπο που νοσεί και πάσχει. Αν έχουν τα κότσια να παρηγορήσουν. Κι αν έχουν τη δύναμη να πουν τα πράγματα με το όνομά τους. [...] Καρκίνος. Πες το». Κι η Νικολαϊδου το λέει.

Ο καρκίνος με το όνομά του

Από την πρώτη στιγμή αυτού του χρονικού, αντιλαμβάνεται ο αναγνώστης πως μέριμνα της συγγραφέως είναι να πει τα πράγματα με το όνομά τους. Να τα τιθασεύσει ονομάζοντάς τα. Να ξεφοβηθεί φωνάζοντάς τα. Να τα εξορκίσει. Απ’ ό,τι γνωρίζω πρόκειται για την πρώτη απόπειρα να καταγραφεί βήμα βήμα η περιπέτεια της συγκεκριμένης αρρώστιας από τη στιγμή της διάγνωσης μέχρι την (οριστική ευχόμαστε) ανάρρωσή της. Τον σκοπό αυτής της καταγραφής τον επαναλαμβάνει η συγγραφέας σε κάθε ευκαιρία: «Η συγγραφή έκανε την αρρώστια λιγότερο φοβερή – τολμώ να πω πιο ανάλαφρη. Μου έδωσε τον τρόπο να κρατήσω το μυαλό μου και να οργανώσω τη μέρα μου. Είναι φάρμακο και παρηγοριά. Δύναμη. Δεν ξέρω τι έχουν οι άλλοι να κρατηθούν. Εγώ έχω τους ανθρώπους και τις λέξεις».

Γιατί από αυτή την ιστορία, αυτόν τον πόλεμο, κανένας δεν βγαίνει αλώβητος. Αλλάζει αυτός που νοσεί, αλλάζει ο κόσμος του κι ο κόσμος γύρω απ’ τον κόσμο του.

Μαζί με τις λέξεις παρελαύνουν λοιπόν και οι άνθρωποι της πεζογράφου από τις σελίδες του βιβλίου. Ο άντρας της, το παιδί τους, οι συνάδελφοι, οι μαθητές, οι φίλοι γενικότερα αλλά και ειδικότερα, με τα ονόματα και τη στάση που κράτησε ο καθένας απέναντι στη νόσο και δίπλα στη νοσούσα. Μοιάζει μάλιστα σαν η τελευταία να θέλει αφενός να τους τιμήσει κι αφετέρου να μας εξηγήσει τι ήταν αυτό στην στάση του καθενός που βοήθησε, τι ήταν αυτό που πιθανόν να ενόχλησε, πώς πορεύτηκε ο καθένας μέσα σε αυτή την ιστορία και ποια θέση πήρε, πώς τελικά ο καρκίνος επηρέασε όλους του κοντινούς της ανθρώπους. Γιατί από αυτή την ιστορία, αυτόν τον πόλεμο, κανένας δεν βγαίνει αλώβητος. Αλλάζει αυτός που νοσεί, αλλάζει ο κόσμος του κι ο κόσμος γύρω απ’ τον κόσμο του.

Γράφοντας και διαβάζοντας με το σώμα

alt
    Η Σοφία Νικολαΐδου

Τις επίπονες αλλαγές παρακολουθούμε κι εμείς βήμα το βήμα, κι αυτή η λεπτομερής καταγραφή, μας βάζει σχεδόν μέσα στο σώμα της πάσχουσας. «Αυτό είναι το πιο προσωπικό, το πιο δικό μου βιβλίο. Γιατί το έχω γράψει με το σώμα μου», μας εξομολογείται. Το χρονικό αυτό το διαβάζει με τη σειρά του κι ο αναγνώστης «με το σώμα του», συμπάσχει, φοβάται, ελπίζει, κουράζεται, παίρνει ανάσα, βουτάει πάλι στα βαθιά, αγωνιά αν θα πιάσει πάτο, ξανανεβαίνει στο φως.

Με αυτή του την ιδιότητα, ως μια καταβύθιση στην πραγματική, απτή περιπέτεια του Άλλου, το βιβλίο αποκτάει νόημα όχι μόνο για τη συγγραφέα αλλά και για τον αναγνώστη. Σε αυτό το σημείο θα ήθελα να επιστρέψω στη δήλωση της Νικολαϊδου πως έγραψε το βιβλίο «χωρίς επεξεργασία», σαν αντιγραφή ζωής. Χωρίς να την αμφισβητώ διόλου, πιστεύω πως η ιδιότητά της ως πεζογράφου, έκανε το εγχείρημα αυτής της καταγραφής, κοινωνήσιμο. Μπορεί η ίδια να αντέγραφε ατόφια τη μέρα όπως τη ζούσε, όμως όλα τα βιβλία που έχει γράψει μέχρι σήμερα έγραφαν μέσα από την πένα της.  Και μπορεί να έγραψε το βιβλίο αυτό με το αίμα της, όμως το αίμα της φέρει κι αυτό τα χρωμοσώματα του συγγραφέα.

Από ημερολόγιο, βιβλίο

Τι θέλω να πω; Θέλω να πω πως το βιβλίο μπορεί να αντλεί τη δύναμή του από το γεγονός πως είναι πραγματικό αλλά την αξία του τελικά την αντλεί από τον τρόπο που επικοινωνεί αυτή την πραγματικότητα, κι εδώ η επικοινωνία έχει ωφεληθεί τα πλείστα από την θητεία της Νικολαϊδου στη μυθοπλασία. Η συγγραφέας με τον μισό της εαυτό ζει και με τον άλλο μισό παρατηρεί τον εαυτό της να ζει κι αυτός ο απαραίτητος διχασμός που φέρουν όλοι όσοι ασχολούνται με το γράψιμο τής επιτρέπει, την ώρα που βιώνει στο πετσί της την πιο τρομακτική εμπειρία, να παίρνει απόσταση από αυτήν. Αυτή η απόσταση γεννάει μια σειρά από πολύ ενδιαφέρουσες σκέψεις σχετικά με την εξατομικευμένη εμπειρία της αρρώστιας («δεν υπάρχει ασθένεια αλλά ασθενείς»), την ταξική διάσταση της νόσου και της θεραπείας, τον πρωταθλητισμό του πόνου, την τρομοκρατία των στατιστικών κά.

Είτε χρονικό είτε μυθοπλασία, η δύναμη της γραφής εκεί έγκειται: άλλον ν’ αγγίζει το φτερό κι άλλος να ανατριχιάζει.

Για να συνοψίσω: Ο τρόπος της να εναλλάσσει πλοκή και σκέψη, οι αναδρομές, οι επαναλήψεις, οι ανατροπές, η αντανάκλαση του έξω κόσμου στον μέσα κι αντίστροφα, η ενστικτώδης υποταγή στις απαιτήσεις της γλώσσας, το αυτόματο πια νοιάξιμο της μορφής, όλα αυτά έχουν περάσει συνειδητά ή μη μέσα στην αφήγηση της Νικολαϊδου, μετατρέποντας τελικά ένα προσωπικό ημερολόγιο σε βιβλίο.

Ολοκληρώνοντας αυτές τις σκέψεις, θα μου επιτρέψετε να παρακάμψω την επιθυμία πολλών να διαβάζουν σε τέτοιου (αλλά και άλλου) είδους βιβλία κάποιο «μήνυμα». Ο Καρούζος μάλιστα έτσι κλείνει τη «διερώτησή» του για τα ποιήματα: «Πολλοί τα βαλσαμώνουν ως μηνύματα. / Εγώ τα λέω ενθύμια φρίκης». Ένα τέτοιο ενθύμιο είναι και τούτο το βιβλίο, όμως παρακαλώ μην πάρετε την «φρίκη» μόνο με τη φριχτή της έννοια. Θυμηθείτε αν θέλετε τη «φρικίαση», το ρίγος δηλαδή, το ανατρίχιασμα που διαπερνάει όποιον αγγίξει με το φτερό του άγγελος θανάτου. Γιατί, είτε χρονικό είτε μυθοπλασία, η δύναμη της γραφής εκεί έγκειται: άλλον ν’ αγγίζει το φτερό κι άλλος να ανατριχιάζει.

* Η ΕΛΕΝΑ ΜΑΡΟΥΤΣΟΥ είναι συγγραφέας και εκπαιδευτικός.

altΚαλά και σήμερα
Το χρονικό του καρκίνου στο δικό μου στήθος
Σοφία Νικολαΐδου
Μεταίχμιο 2015
Σελ. 344, τιμή εκδότη €16,60

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΗΣ ΣΟΦΙΑΣ ΝΙΚΟΛΑΪΔΟΥ


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Λίγη ιστορία της νεοελληνικής λογοτεχνίας», του Βαγγέλη Ραπτόπουλου

«Λίγη ιστορία της νεοελληνικής λογοτεχνίας», του Βαγγέλη Ραπτόπουλου

Για το βιβλίο του Βαγγέλη Ραπτόπουλου «Λίγη ιστορία της νεοελληνικής λογοτεχνίας» (εκδ. Κέδρος).

Του Σόλωνα Παπαγεωργίου

Το βιβλίο του Βαγγέλη Ραπτόπουλου τιτλοφο...

Αναζητώντας την Άνδρο: Κείμενα και εικόνες από τη Συλλογή Ευστάθιου Ι. Φινόπουλου

Αναζητώντας την Άνδρο: Κείμενα και εικόνες από τη Συλλογή Ευστάθιου Ι. Φινόπουλου

Για την έκδοση «Αναζητώντας την Άνδρο: Κείμενα και εικόνες 15ου – 19ου αι. από τη Συλλογή Ευστάθιου Ι. Φινόπουλου» (εκδ. Μουσείο Μπενάκη και Καΐρειος Βιβλιοθήκη). 

Της Ιφιγένειας Μποτουροπούλου

Πριν από λίγες ημέρες έλαβα μια έκδοση του Μουσε...

Τα νόστιμα σπιτικά φαγητά της οικογένειας ή αν η μαμά ήταν βίγκαν

Τα νόστιμα σπιτικά φαγητά της οικογένειας ή αν η μαμά ήταν βίγκαν

Κρατώντας στα χέρια το βιβλίο «Τα Νόστιμα – Σπιτικά Φαγητά της Οικογένειας» (εκδ. Mind Power) που συνυπογράφουν οι Όλγα Γ. Γεριτσίδου και Τάνυα-Μαρία Γεριτσίδου αρκεί η προσεκτική ανάγνωση του λιτού και καλοσχεδιασμένου εξωφύλλου του για να μπούμε στο νόημα. Δεν είναι άλλο ένα βιβλίο συνταγών βγαλμένων από την «κουζ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

5 λεπτά με τον Λουκά Αναγνωστόπουλο

5 λεπτά με τον Λουκά Αναγνωστόπουλο

Πέντε λεπτά με έναν συγγραφέα. Σήμερα, ο Λουκάς Αναγνωστόπουλος με αφορμή το βιβλίο του «Οι μύθοι του χθες και οι άνθρωποι του σήμερα» που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Γράφημα. 

Επιμέλεια: Book Press

«Οι αρχαίοι μύθοι είναι συναρπαστικοί και διαχρο...

«Άνθρωποι και Ποντίκια» του Τζον Στάινμπεκ, από την Ομάδα Cartel: για λίγες ακόμη μέρες On demand

«Άνθρωποι και Ποντίκια» του Τζον Στάινμπεκ, από την Ομάδα Cartel: για λίγες ακόμη μέρες On demand

Ο Cartel Τεχνοχώρος προτείνει: «Άνθρωποι και Ποντίκια» του Τζον Στάινμπεκ σε σκηνοθεσία Βασίλη Μπισμπίκη ON DEMAND, για λίγες ακόμη ημέρες μέχρι το τέλος Ιανουαρίου, από Σάββατο 22 έως και 30 Ιανουαρίου.

Επιμέλεια: Book Press

...
Αλεξάνδρα Γρηγορίου: «Ένα ταξίδι αυτογνωσίας μιας σύγχρονης γυναίκας»

Αλεξάνδρα Γρηγορίου: «Ένα ταξίδι αυτογνωσίας μιας σύγχρονης γυναίκας»

Μια κουβέντα γνωριμίας με τη συγγραφέα Αλεξάνδρα Γρηγορίου η οποία με το μυθιστόρημά της «Το μυστικό της Μελίνας» (εκδ. Αρμός) έκανε πρόσφατα την εμφάνισή της, «ένα ταξίδι αυτογνωσίας μιας σύγχρονης γυναίκας», όπως το χαρακτηρίζει η ίδια. 

Επιμέλεια: Λεωνίδας Καλούσης

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Το αντίδωρο», της Μαίρης Σπυριδογιαννάκη (προδημοσίευση)

«Το αντίδωρο», της Μαίρης Σπυριδογιαννάκη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Μαίρης Σπυριδογιαννάκη «Το αντίδωρο – Αφού σκέφτομαι θετικά, γιατί μου πάνε όλα στραβά;» το οποίο κυκλοφορεί αυτές τις μέρες από τις εκδόσεις «Η Τέχνη της Ζωής».

Επιμέλεια: Book Press

01 ...

«Η εξαφάνιση του δόκτορος Μίε», του Όλιβερ Χίλµες (προδημοσίευση)

«Η εξαφάνιση του δόκτορος Μίε», του Όλιβερ Χίλµες (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Oliver Hilmes «Η εξαφάνιση του δόκτορος Μίε» (μτφρ. Βασίλης Τσαλής), που κυκλοφορεί στις 19 Ιανουαρίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΔΡ ΒΙΚΤΟΡ ΜΙΛΕΡ-ΧΕΣ,
ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ ΤΟΥ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟΥ ...

«Τις Κυριακές που πετούν τα αεροπλάνα», του Γιώργου Πετράκη (προδημοσίευση)

«Τις Κυριακές που πετούν τα αεροπλάνα», του Γιώργου Πετράκη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση ενός αποσπάσματος από τη συλλογή τριών ιστοριών του Γιώργου Πετράκη «Τις Κυριακές που πετούν τα αεροπλάνα», η οποία θα κυκλοφορήσει τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Πληθώρα.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ο Μάρκου στέκεται πίσω απ’ τ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021 σύμφωνα με τον Guardian

Τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021 σύμφωνα με τον Guardian

H λίστα του Guardian με τα καλύτερα βιβλία του 2021 περιλαμβάνει πολλά γνώριμα και αγαπητά ονόματα, όπως η Όλγκα Τοκάρτσουκ, ο Καζούο Ισιγκούρο, ο Τζόναθαν Φράνζεν και η Σάλι Ρούνεϊ, μεταξύ άλλων. Με ικανοποίηση διαπιστώσαμε ότι πολλοί από τους συγγραφείς που ξεχώρισαν έχουν ήδη ένα ή περισσότερα βιβλία τους μεταφρα...

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Φέτος περιμέναμε την εκπνοή της χρονιάς πριν συντάξουμε την καθιερωμένη μας πια λίστα με τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία της χρονιάς. Ο λόγος είναι ότι τούτες τις Γιορτές, εντονότερα από άλλες χρονιές, έφταναν βιβλία στο γραφείο μας ακόμη και παραμονές Πρωτοχρονιάς. Ακόμη και σημαντικά μυθιστορήματα διεθνώς αναγνωρισ...

100 βιβλία ποίησης του 2021 που αξίζει να προσέξετε

100 βιβλία ποίησης του 2021 που αξίζει να προσέξετε

Η εκδοτική κίνηση περί την ποίηση και φέτος στη χώρα μας εντονότατη, και σε ένα μεγάλο της κομμάτι πολύ ενδιαφέρουσα και ποιοτική. Οι μεταφράσεις σπουδαίων ξένων ποιητών και ποιητριών, όπως για παράδειγμα έγινε φέτος με τις νομπελίστριες Λουίζ Γκλικ και Βισουάβα Σιμπόρσκα, είναι σημαντικές εκδοτικές χειρονομίες. Πολ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

07 Ιανουαρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Φέτος περιμέναμε την εκπνοή της χρονιάς πριν συντάξουμε την καθιερωμένη μας πια λίστα με τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία της χρονιάς. Ο λόγος είναι ότι τούτες τις Γιορτέ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

14 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Τα βιβλία του χειμώνα: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται (ανανεωμένο)

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών και δοκιμίων από 34 εκδοτικούς οίκους. Επιμέλεια: Κώστας Αγορα

ΦΑΚΕΛΟΙ

ΞΕΧΩΡΙΣΑΜΕ

ΝΑ ΑΛΛΟ ΕΝΑ