baladeur

Για το βιβλίο «Μυστική γνώση» του Ανδρέα Κ. Παπανικολάου, που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Gutenberg. «Μια επιστημονική προσέγγιση του θρησκευτικού, φιλοσοφικού και φαρμακογενούς μυστικισμού». 

Γράφει ο Μύρων Ζαχαράκης

Παραισθησιογόνα, θρησκείες και «μυστικιστικές» εμπειρίες: νέοι επιστημονικοί ορίζοντες

Κατά την ιστορική διαδικασία που είναι ευρύτερα γνωστή στη Δύση ως εκκομίκευση, σημειώθηκε, υποστηρίζεται, το εξής καίριας σημασίας γεγονός: θρησκευτικής έμπνευσης έννοιες και συμβάντα δεν εξαφανίζονταν ολότελα αλλά ελάμβαναν σταδιακά έναν όλο και πιο «κοσμικό» (δηλ. εμμενές, μη υπερβατικό) χαρακτήρα. Αυτό μπορεί κανείς να το δει όχι μονάχα στις θεολογικές έννοιες, που διαπότισαν την πολιτική φιλοσοφία των Νεώτερων Χρόνων, αλλά και στα θρησκευτικά βιώματα, τα οποία συνεχίστηκαν, κατά κάποιον τρόπο, με νέες μορφές. Οι πλέον χαρακτηριστικές περιπτώσεις είναι ο πνευματισμός (19ος αιώνας) και η μαζική χρήση ψυχοτρόπων ουσιών (20ός αιώνας). Αμφότερες, φυσικά, είχαν πανάρχαια θεμέλια: ο μεν πρώτος αποτελεί τη συνέχεια της παλιάς και γνωστής νεκρομαντείας (π.χ. χαρακτηριστική είναι η ιστορία του βιβλικού Σαούλ), ενώ η δεύτερη μπορεί να βρεθεί σε παλιές και «πρωτόγονες» κοινωνίες (π.χ. χρήση Banisteriopsis caapi από τους Ινδιάνους σαμάνους).

Μέσα στο, ίσως κάπως λησμονημένο σήμερα, βιβλίο του με τον τίτλο Θρησκείες, αξίες και εκστατικές εμπειρίες, ο Abraham Maslow διαπίστωνε πως ο μόνος τρόπος να καλυφθεί το κενό ύστερα από τη μεταπολεμική κατάρρευση της ηθικής μας παράδοσης είναι οι εκστατικές εμπειρίες (peak experiences). Διερευνώντας αυτές τις εμπειρίες δεν είναι κάτι που βιώνεται μόνο από αγίους και ασκητές, αλλά μπορεί να συμβαίνει στον καθένα από εμάς και μέσα από ένα μεγάλο φάσμα δραστηριοτήτων: από τα αθλητικά ρεκόρ ως τη μητρότητα και την ερωτική αγάπη, μέχρι και σε ουσίες όπως το LSD και η (φυσική ψυχοτρόπος ουσία) ψιλοκυβίνη.

Την ίδια περίπου εποχή, ο Octavio Paz επαινούσε επίσης την αξία των ναρκωτικών/παραισθησιογόνων ουσιών, το πιο άμεσο αποτέλεσμα της οποίας είναι η απελευθέρωσή μας από το «βάρος» της πραγματικότητας, ανοίγοντάς μας τις «πύλες» ενός άλλου κόσμου. Την ίδια περίπου εποχή, οι αφηγήσεις επιθανάτιων εμπειριών-NDEs (αρχής γενομένης με το «φαινόμενο Moody») απέκτησαν μεγάλη επίδραση. Όλες οι «εμπειρίες» του πνευματισμού διαθέτουν, σύμφωνα με τον William James, τρία θεμελιώδη κοινά: είναι ιδιόρρυθμες, είναι ασυνεχείς και δύσκολα ελέγξιμες επιστημονικά, αφού συντελούνται μονάχα από ορισμένα ειδικά άτομα και η σημασία τους αφορά αποκλειστικά στην προσωπική ζωή. Αυτά όμως θυμίζουν αρκετά όσα ο ίδιος παρατηρούσε για τις μυστικιστικές εμπειρίες, και δεν θα ήταν δύσκολο να τα επεκτείνει κανείς πάνω στις επιθανάτιες, δηλαδή αυτές που βιώνει κανείς όταν η καρδιά του έχει σταματήσει να λειτουργεί.

Αρχικά, ο Παπανικολάου κάνει διάκριση ανάμεσα στη μυστικιστική «εμπειρία» καθαυτή, και στα «οράματα» με τα οποία εκείνη συνδέεται. 

Τελικά, όμως, πώς σχετίζονται όλα αυτά τα φαινόμενα μεταξύ τους και ποια η σχέση τους με τις παραδοσιακές θρησκείες; Σε τέτοια ερωτήματα επιχειρεί να απαντήσει το παρόν πόνημα του γνωστού και διεθνώς καταξιωμένου νευροεπιστήμονα, Ανδρέα Κ. Παπανικολάου, ο οποίος προβαίνει σε μια προσεκτική και συστηματική σύγκριση ανάμεσα στις καταγεγραμμένες εμπειρίες των διαφόρων «μυστικιστών», παλιότερα, καθώς και σε εκείνες των επιθανάτιων εμπειριών και των ψυχοτρόπων ουσιών, πιο πρόσφατα. Το βιβλίο στηρίζεται σε μια σειρά προσεκτικών διακρίσεων.

Μυστικιστική εμπειρία και οράματα

Αρχικά, ο Παπανικολάου κάνει διάκριση ανάμεσα στη μυστικιστική «εμπειρία» καθαυτή, και στα «οράματα» με τα οποία εκείνη συνδέεται. Για παράδειγμα, αν μελετάμε την περίπτωση ενός αγιορείτη μοναχού που βιώνει μια μυστικιστική εμπειρία και βλέπει τον Ιησού Χριστό, οφείλουμε να διακρίνουμε ανάμεσα στην εμπειρία και σε αυτό που παρατηρείται (Ιησούς Χριστός), δηλαδή στο όραμα. Μια εμπειρία, όμως, δεν απαιτεί αναγκαστικά κάποιο συγκεκριμένο όραμα.

Και με αυτό, προχωρούμε στην επόμενη διάκριση: η μυστική εμπειρία διακρίνεται ανάμεσα σε «εσωστρεφή» και «εξωστρεφή», σύμφωνα με τον Ουώλτερ Στέις, με την πρώτη να είναι η κυριότερη στην ιστορία του μυστικισμού, στηριγμένη σε ενδοσκόπηση και καταβύθιση στον πυθμένα της ανθρώπινης προσωπικότητας (στην Ανατολική Ορθόδοξη παράδοση, ονομάζεται «εκστατική»). Αντίθετα, η εξωστρεφής αναζητεί την εμπειρία έξω από αυτόν, στον φυσικό κόσμο. Μια ακόμη κομβική διάκριση του παρόντος συγγράμματος είναι η διάκριση ανάμεσα στη μυστικιστική εμπειρία και στην ερμηνεία που της δίνεται, συχνά από τα ίδια τα πρόσωπα που τη βιώνουν.

Παρενθετικά, μπορούμε να πούμε εδώ πως ο Παπανικολάου φαίνεται να θεωρεί τον ορθόδοξο μυστικισμό ως τη (γενικά παραθεωρημένη) συνέχεια των αρχαίων «μυστηρίων».

Συνεχίζοντας το προηγούμενο παράδειγμα του αγιορείτη ασκητή, θα λέγαμε εδώ πως η εμπειρία είναι αυτό το οποίο (διατείνεται ότι) βίωσε άμεσα, ενώ η ερμηνεία είναι η εξήγηση που του δίνει, η οποία θα είναι προφανώς παρμένη από την Ορθόδοξη χριστιανική θεολογία. Παρενθετικά, μπορούμε να πούμε εδώ πως ο Παπανικολάου φαίνεται να θεωρεί τον ορθόδοξο μυστικισμό ως τη (γενικά παραθεωρημένη) συνέχεια των αρχαίων «μυστηρίων». Σε γενικές γραμμές, κάθε θεολογική ή μεταφυσική παράδοση, ανεξαρτήτως του αν δέχεται Θεό ή όχι, περιλαμβάνει μια σειρά τυποποιημένων διαδικασιών για την επίτευξη μιας μυστικιστικής εμπειρίας: ο μύστης πρέπει να είναι ηθικά ενάρετος και να έχει «αδειάσει» εσωτερικά από σκέψεις, επιθυμίες και προθέσεις (καταστολή των σωματικών αισθήσεων μέσα από «άσκηση»).

Όσο για την πρόκληση σωματικού και ψυχικού πόνου, αυτή δεν υπάρχει αναγκαστικά σε όλες αυτές τις εμπειρίες (π.χ. απουσιάζει από Ινδουιστές, Βουδιστές και Πλωτίνο). Μήπως αυτό σημαίνει, αναρωτιέται, ότι οι ασκητικές ακρότητες που κάνουν μερικοί (π.χ. οι νηπτικοί αγιορείτες μυστικοί), δεν είναι αναγκαίες για την επίτευξη μυστικιστικής εμπειρίας; Πάντως, ο πόνος φαίνεται να είναι τουλάχιστον υποβοηθητικό μέσο, είτε επειδή προξενεί παραισθήσεις (νευρολογική εξήγηση) είτε επειδή ανοίγει κάποιες αντιληπτικές «πύλες» του νου (δυϊστική ερμηνεία Μπερξόν και Ουίλιαμ Τζέιμς) ή απλά επειδή αποτελεί μέσο ηθικής εξιλέωσης απέναντι στο θείο (θεολογική εξήγηση).

Αλλά και όλη η φαινομενολογία των ψυχώσεων είναι εντελώς αντίθετη από αυτή του μυστικισμού: οι ψυχώσεις προκύπτουν επαναληπτικά, δεν είναι αποτελέσματα προσπαθειών και κατά κανόνα έχουν μάλλον αρνητική επίδραση στη ζωή όσων τις βιώνουν

Παρότι παραθέτει και την υπόθεση των παραισθήσεων, ο συγγραφέας επιχειρηματολογεί παρακάτω εναντίον της, ξεκινώντας από την κλασική περιγραφή του Λόϋμπα, το 1925. Όπως εξηγεί ο ίδιος, οι μελέτες δείχνουν ξεκάθαρα ότι οι μυστικιστικές εμπειρίες διαφέρουν σημαντικά από την ψύχωση, στο γεγονός ότι οι αυταπάτες της τελευταίας δεν χαρακτηρίζονται από άρρητο αλλά είναι σαφείς και συμβατικές. Αλλά και όλη η φαινομενολογία των ψυχώσεων είναι εντελώς αντίθετη από αυτή του μυστικισμού: οι ψυχώσεις προκύπτουν επαναληπτικά, δεν είναι αποτελέσματα προσπαθειών και κατά κανόνα έχουν μάλλον αρνητική επίδραση στη ζωή όσων τις βιώνουν. Επιπλέον, δεν υπάρχουν ενδείξεις ότι οι μύστες διαφέρουν από τον γενικό πληθυσμό ως προς τις νευρικές ή άλλες παθήσεις. Τέλος, μέχρι σήμερα δεν έχει προσδιορισθεί με ακρίβεια ο εγκεφαλικός σχηματισμός που αντιστοιχεί σε μια μυστικιστική εμπειρία, ούτε όμως έχει τεκμηριωθεί κάποια σχέση μεταξύ των μυστικών εμπειριών και της δραστηριότητας του κροταφικού λοβού (για να εξηγηθεί με την υπόθεση της επιληψίας, παρότι υπάρχουν όντως μερικές εξαιρέσεις που παρουσιάζουν την επιληψία να συνδέεται με μυστικιστικό βίωμα, όπως στην περίπτωση του Ντοστογιέφσκι).

gutenberg mystiki gnosi 4Ιστορικά, ο πρώτος φιλόσοφος-μύστης στη Δύση υπήρξε αναντίρρητα ο Πλωτίνος, ο οποίος μας έδωσε τα τέσσερα βασικά στοιχεία που χαρακτηρίζουν μια μυστικιστική εμπειρία: «μια φωτεινή παρουσία που προκαλεί την μέγιστη δυνατή ευδαιμονία, την φαινομενική ένωση του υποκειμένου και του αντικειμένου της εμπειρίας, την έλλειψη φόβων και την βεβαιότητα τη αλήθειας της μυστικής γνώσεως» (σελ. 78). Φως, μέθεξη, αφοβία και βεβαιότητα είναι τα τέσσερα στοιχεία που κυριαρχούν σε κάθε μυστικιστικό βίωμα, ανεξαρτήτως πολιτισμού και ιστορικής εποχής, από τον Ινδουισμό ως τον Βουδισμό, τον μυστικιστικό Ιουδαϊσμό και το σουφικό Ισλάμ, μέχρι τους Αθωνίτες αγίους και τους Χριστιανούς ασκητές στη Δύση. Παρεμπιπτόντως, αντίθετα με τους αντίστοιχους δυτικούς, σχεδόν όλοι οι «μύστες» της Ανατολικής Ορθόδοξης Εκκλησίας απέφυγαν να περιγράψουν τις εμπειρίες του σε πρώτο πρόσωπο, με αποτέλεσμα αυτές να καταγράφονται κυρίως από βιογράφους τους, οι οποίοι πάντως παραθέτουν συχνά αυτούσιες δηλώσεις των ίδιων που δεν αφήνουν χώρο για παρερμηνείες (παρεμπιπτόντως, ένα αξιόλογο βιβλίο σχετικά με τα χριστιανικά μυστικιστικά βιώματα, είναι Οι μυστικοί της χριστιανικής παράδοσης, του Αμερικανού ακαδημαϊκού Στίβεν Φάνινγκ, από τις εκδόσεις Ενάλιος). Οι αφηγήσεις των μυστικιστικών εμπειριών μπορεί να είναι είτε περιγραφές των εμπειριών καθαυτών, είτε περιγραφές του (εικαζόμενου σαν) αιτίου. Ο Παπανικολάου επικεντρώνεται, βέβαια, στην πρώτη κατηγορία, διότι η δεύτερη εξαρτάται από το περιεχόμενο-όραμα. Και η πρώτη όμως διαιρείται σε στοιχεία που είναι πολιτισμικά, και σε αυτά που είναι πανανθρώπινα. Συγκεκριμένα, η εκφραστική εκδήλωση μυστικιστικής εμπειρίας είναι σαφώς πολιτισμικά καθορισμένη. Ποια είναι όμως τα κοινά και οικουμενικά χαρακτηριστικά ενός μυστικιστικού βιώματος;

«βάσει των περιγραφών (και όχι των ερμηνειών), τα μόνα γνωρίσματα τα οποία φαίνεται να χαρακτηρίζουν την εμπειρία όλων ή των περισσοτέρων μυστών είναι ότι πρόκειται για άρρητη και απολύτως βεβαία γνώση, ότι είναι παροδική, ότι συνεπάγεται παθητικότητα ή απώλεια βουλήσεως και μια διαίσθηση επαφής ή αλληλεπιδράσεως του υποκειμένου με το αντικείμενό της» (σελ. 191).

Και στη συνέχεια:

«Αυτά εν ολίγοις φαίνεται να είναι τα γνωρίσματα του μυστικού αντικειμένου: το αντικείμενο χαρακτηρίζεται από εκτυφλωτική λαμπρότητα, αποτελεί οργανική ενότητα, είναι μια ζώσα και ενσυνείδητη και αιώνια οντότητα ανεξάρτητη χώρου και χρόνου. Αυτά είναι τέλος πάντων τα μόνα γνωρίσματα τα οποία είναι δυνατόν να συναχθούν από την πληθώρα των ετεροκλήτων χαρακτηρισμών, κάποιοι εκ των οποίων είναι σαφώς εξαρτώμενοι από τις πολιτισμικές και θρησκευτικές καταβολές του κάθε μύστη» (σελ. 196).

Αυτές οι εμπειρίες όμως, εκτός από τον θρησκευτικό ή μεταφυσικό χώρο, συναντώνται ουσιαστικά αυτούσιες και σε περιπτώσεις χρήσης ψυχοδηλωτικών φαρμάκων. Κλασικά ψυχοδηλωτικά είναι κυρίως αγωνιστές της σεροτονίνης και διαιρούνται σε δύο κατηγορίες: τα φάρμακα με χημική δομή όμοια με την τρυπταμίνη (π.χ. ψιλοκυβίνη, LSD, DMT), αλλά και σε εκείνα που ομοιάζουν με τη φαιναιθυλαμίνη (π.χ. μεσκαλίνη). Στην πρώτη ομάδα τοποθετείται το γνωστό παραισθησιογόνο των Ινδιάνων «αγιαχουάσκα», ενώ στη δεύτερη το «πεγιότ». Η τελετουργική χρήση τέτοιων φαρμάκων μπορεί να προκαλέσει τέτοιες εμπειρίες, κάτι που αποδεικνύεται από σχετικά πειράματα, αρχής γενομένης με το περίφημο «πείραμα της Μεγάλης Παρασκευής».

gutenberg mystiki gnosi papanikolaou

Ο Ανδρέας Κ. Παπανικολάου είναι ομότιμος καθηγητής Κλινικών Νευροεπιστημών της Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου του Tennessee όπου διηύθυνε τον φερώνυµο τοµέα, πρόεδρος του Κέντρου Εφηρµοσµένων Νευροεπιστηµών του Πανεπιστηµίου Κύπρου και επίτιµο µέλος της Ελληνικής Εταιρείας Κλινικής Νευροφυσιολογίας και της Ελληνικής Νευροψυχολογικής Εταιρείας. 

Εξετάζοντας, παρενθετικά, και τις περιπτώσεις των επιθανάτιων εμπειριών (NDEs), ο Παπανικολάου τις διακρίνει από τις μυστικιστικές, με το επιχείρημα ότι οι πρώτες περιλαμβάνουν κατά κανόνα συγκεκριμένα και σαφή αλλοκοσμικά οράματα, αντίθετα με τις τελευταίες, οι οποίες χαρακτηρίζονται γενικά από ασάφεια και δυσκολία να κατανοηθούν με λεκτικές διατυπώσεις. Κανείς, φυσικά, δεν μπορεί να αποδείξει την εγκυρότητα του περιεχομένου-οράματος των μυστικιστικών εμπειριών. Ωστόσο, μπορεί να τεκμηριωθεί η εγκυρότητα των βιωμάτων καθαυτών. Και εδώ αρχίζουν τα δύσκολα, διότι περνούμε από τις εμπειρίες στις απόπειρες ερμηνείας τους.

Δύο θεμελιωδώς αλληλοσυγκρουόμενες κοσμοθεωρίες

Σύμφωνα με τον συγγραφέα, υπάρχουν δύο θεμελιωδώς αλληλοσυγκρουόμενες κοσμοθεωρίες. Αμφότερες αποτελούν μεταφυσικές θέσεις, διότι μπορούν να υποστηριχθούν μεν με εύλογα επιχειρήματα, αλλά δεν μπορούν να ελεγχθούν (δηλ. να επαληθευθούν ή να διαψευσθούν) οριστικά με εμπειρικά τεκμήρια. Η πρώτη από αυτές είναι η (σύμφωνα με τον ορισμό του συγγραφέα) «δημοκρίτεια» και πρεσβεύει πως τίποτε το μη υλικό δεν υπάρχει στο σύμπαν, προσδοκώντας να εξηγήσει κάποια στιγμή νατουραλιστικά το σύνολο των παρατηρήσιμων φαινομένων. Πρόκειται για την κοσμοθεωρία που πρεσβεύει ένα μεγάλο μέρος ανθρώπων σήμερα, καθώς και πιθανώς η πλειονότητα των φυσικών επιστημόνων. Στον αντίποδα, στέκεται η λεγόμενη «διηνεκής», η οποία βλέπει τον κόσμο μας σαν ένα «παραπέτασμα», πίσω από το οποίο κρύβεται μια βαθύτερη και πιο αυθεντική πραγματικότητα, πνευματικής υφής. Αυτή είναι λίγο-πολύ η κοσμοθεωρία όλων των μυστικών, ανεξαρτήτως της παράδοσης από την οποία προέρχονται.

gutenberg mystiki gnosiΟ συγγραφέας ξεκαθαρίζει προκαταβολικά πως δεν θεωρεί αμφότερες εξίσου εύλογες, αλλά χωρίς να παίρνει ρητά θέση υπέρ κάποιας, υποψιάζεται κανείς πως βρίσκεται πλησιέστερα σε μια μορφή της διηνεκούς, παρότι δεν διστάζει να παίρνει αποστάσεις από αυτά που θεωρεί ακρότητες της τελευταίας (π.χ. μεσαιωνικός θρησκευτικός φανατισμός). Το συμπέρασμά του από τη συγκριτική εξέταση των διαφόρων μυστικιστικών εμπειριών είναι ότι αυτές είναι πραγματικά γνήσιες. Γιατί όμως αυτό;

Αρχικά, διότι, ακόμη και με τον κίνδυνο της ζωής τους, οι μύστες επιμένουν ότι έχουν αποκτήσει εμπειρικά αληθείς απαντήσεις στα υπαρξιακά τους ερωτήματα. Έπειτα, παρατηρούμε τέτοιον βαθμό συνοχής στις περιγραφές της μυστικιστικής εμπειρίας καθαυτής, που θα απαιτούνταν μια παγκόσμια, διαπολιτισμική και αιωνόβια συνωμοσία, προκειμένου να εξηγηθεί διαφορετικά. Τέλος, αρκετοί μύστες έγιναν τέτοιοι δίχως καν να το έχουν επιδιώξει εκούσια, ακόμη και χωρίς να έχουν εκδηλώσει σχετικές επιθυμίες και προσδοκίες. Πάντως, η κυριαρχία της δημοκρίτειας κυριαρχίας στον επιστημονικό χώρο σήμερα καθιστά απίθανη την αποδοχή των παραπάνω συμπερασμάτων. Αυτό όμως δεν είναι απαραίτητο να συνεχίζεται για πάντα.

Συγκεκριμένα, ο Παπανικολάου παρατηρεί ότι το δημοκρίτειο αφήγημα κυριαρχούσε απόλυτα στις φυσικές επιστήμες μέχρι τις αρχές του 20ού αιώνα, έχει όμως ήδη αρχίσει βασικά να εγκαταλείπεται από την πρωτοπορία της σύγχρονης διανόησης: η μαθηματική θεωρία του χάους, οι εξισώσεις της γενικής Σχετικότητας και της κβαντομηχανικής μας αποκαλύπτουν έναν κόσμο που τα μέρη του δεν αλληλεπιδρούν μηχανικά, σαν τις μπάλες του μπιλιάρδου, αλλά με έναν τρόπο που θυμίζει περισσότερο τις εντυπωσιακές διαισθήσεις του Πλωτίνου. Μήπως λοιπόν οι άλλοτε αλλοκοσμικές ιδέες θα αρχίσουν σε λίγο να λαμβάνονται υπόψη σοβαρά, ως εύλογες υποθέσεις; Ο «χρόνος ἅπαντατοῖσινὕστερον φράσει».

ΜΥΡΩΝ ΖΑΧΑΡΑΚΗΣ είναι υποψήφιος διδάκτωρ Φιλοσοφίας.


politeia link more

 

 

 

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Τα σχέδια» του Φραντς Κάφκα (κριτική) – Μια σημαντική έκδοση με τα μέχρι πρότινος άγνωστα σχέδιά του

«Τα σχέδια» του Φραντς Κάφκα (κριτική) – Μια σημαντική έκδοση με τα μέχρι πρότινος άγνωστα σχέδιά του

Για το βιβλίο «Σχέδια» του Φραντς Κάφκα [Franz Kafka] (μτφρ. Μαρία Μπεζαντάκου, Σοφία Χρυσαφοπούλου, εκδ. Οξύ).

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος

Φιγούρες αιωρούμενες, ρευστές, δίχως χαρακτηριστικά στα πρόσωπα, άμορφες, σχεδόν μη α...

«Τι φοβάται το Ισραήλ από την Παλαιστίνη» του Ράτζα Σεχάντε (κριτική) – Μερικές νηφάλιες σκέψεις για το πώς φτάσαμε εδώ

«Τι φοβάται το Ισραήλ από την Παλαιστίνη» του Ράτζα Σεχάντε (κριτική) – Μερικές νηφάλιες σκέψεις για το πώς φτάσαμε εδώ

Για το βιβλίο του Ράτζα Σεχάντε [Raja Shehadeh] «Τι φοβάται το Ισραήλ από την Παλαιστίνη;» (μτφρ. Στέφανος Καβαλλιεράκης, εκδ. Μεταίχμιο).

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος 

Οκτώ μήνες αφότου ξεκίνησε ο καταστροφικός και αδιέξ...

«Άσμα Ασμάτων» του Ερνέστ Ρενάν (κριτική) – Μια σπουδαία μελέτη ενός ξεχωριστού ερωτικού κειμένου

«Άσμα Ασμάτων» του Ερνέστ Ρενάν (κριτική) – Μια σπουδαία μελέτη ενός ξεχωριστού ερωτικού κειμένου

Για το βιβλίο «Άσμα Ασμάτων» του Ερνέστ Ρενάν [Ernest Renan] (μτφρ. Ιφιγένεια Μποτουροπούλου, εκδ. Στερέωμα). Kεντρική εικόνα: Άσμα Ασμάτων, ξυλογραφία του Τάσσου © Εθνική Πινακοθήκη. 

Γράφει η Άλκηστις Σουλογιάννη

...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Βιβλιοπαραγωγή 2023: 11.285 τίτλοι χώρεσαν (;) στους πάγκους και στις οθόνες μας

Βιβλιοπαραγωγή 2023: 11.285 τίτλοι χώρεσαν (;) στους πάγκους και στις οθόνες μας

Πόσα βιβλία εκδόθηκαν το 2023 και ποια κατηγορία προηγείται; Εξακολουθεί η λογοτεχνία να κρατάει τα σκήπτρα; Ποια είναι η μέση τιμή ενός βιβλίου και τι γίνεται με τις αυτοεκδόσεις; Τα στοιχεία που δημοσιοποίησε πρόσφατα ο ΟΣΔΕΛ από την osdelnet δίνουν πολλές απαντήσεις για τάσεις και παθολογίες στο χώρο του βιβλίου....

Διεθνής κατακραυγή: διώκεται από τις αρχές της Ινδίας η συγγραφέας Αρουντάτι Ρόι για δηλώσεις που έκανε το... 2010

Διεθνής κατακραυγή: διώκεται από τις αρχές της Ινδίας η συγγραφέας Αρουντάτι Ρόι για δηλώσεις που έκανε το... 2010

Η Αρουντάτι Ρόι [Arundhati Roy], συγγραφέας μεταξύ άλλων του βιβλίου «Ο θεός των μικρών πραγμάτων» (μτφρ. Μρία Αγγελίδου, εκδ. Ψυχογιός), που κέρδισε το Booker το 1997, είναι σφοδρή πολέμια της κυβέρνησης Μόντι. Πριν από 14 χρόνια είχε ταχθεί υπέρ της ανεξαρτησίας του Κασμίρ και τώρα, έπειτα από τόσα χρόνια, κινήθηκ...

«Ελευθέριος Βενιζέλος, ο ''Αρχηγός της Φυλής'', ο ''Λυτρωτής των Αλύτρωτων''» της Σοφίας Ηλιάδου-Τάχου (κριτική) – Νέα στοιχεία για τη δράση του Κρητικού πολιτικού

«Ελευθέριος Βενιζέλος, ο ''Αρχηγός της Φυλής'', ο ''Λυτρωτής των Αλύτρωτων''» της Σοφίας Ηλιάδου-Τάχου (κριτική) – Νέα στοιχεία για τη δράση του Κρητικού πολιτικού

Για το βιβλίο της Σοφίας Ηλιάδου-Τάχου «Ελευθέριος Βενιζέλος. Ο ''Αρχηγός της Φυλής'', ο ''Λυτρωτής των Αλυτρώτων''. Μέσα από τα αρχεία της Επιτροπής Εθνικής Αμύνης Κωνσταντινουπόλεως (1920-1922)» (εκδ. Gutenberg). 

Γράφει ο Σήφης Μπουζάκης

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Συμπληγάδες αξιών» του Μηνά Στραβοπόδη (προδημοσίευση)

«Συμπληγάδες αξιών» του Μηνά Στραβοπόδη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Μηνά Στραβοπόδη «Συμπληγάδες αξιών» το οποίο κυκλοφορεί στις 21 Ιουνίου από τις εκδόσεις Αρμός.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ναι, το ξέρω! Δεν έπρεπε να σκοτώσω. Μα έπρεπε να σκοτώσω. Ξέρω, δεν είνα...

«Μικρές δοκιμές» του Αντώνη Μακρυδημήτρη (προδημοσίευση)

«Μικρές δοκιμές» του Αντώνη Μακρυδημήτρη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του ομότιμου καθηγητή ΕΚΠΑ Αντώνη Μακρυδημήτρη «Μικρές δοκιμές», το οποίο θα κυκλοφορήσει το επόμενο διάστημα από τις εκδόσεις Νίκας.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Το μείζον πρόβλημα στην εποχή μας έχει ...

«Αποστολή στο Βερολίνο» του Λεν Ντέιτον (προδημοσίευση)

«Αποστολή στο Βερολίνο» του Λεν Ντέιτον (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το κατασκοπικό μυθιστόρημα του Λεν Ντέιτον [Len Deighton] «Αποστολή στο Βερολίνο» (μτφρ. Αντώνης Καλοκύρης), το οποίο κυκλοφορεί αυτές τις μέρες από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

«Μάλλον φέρνουν κ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Αδικημένη κουίρ λογοτεχνία: 8 βιβλία που δεν διαβάστηκαν όσο τους αξίζει

Αδικημένη κουίρ λογοτεχνία: 8 βιβλία που δεν διαβάστηκαν όσο τους αξίζει

Υπάρχουν βιβλία που τυχαίνει να συμπίπτουν με πολυαναμενόμενες εκδόσεις, δεν μπαίνουν στο οπτικό πεδίο του κοινού ή πολλές φορές μένουν στη σκιά πολύ δημοφιλών τίτλων με παρόμοια θεματική. Το ίδιο συμβαίνει και με τα κουίρ βιβλία. Κάποια ακούγονται και διαβάζονται περισσότερο από άλλα. Σήμερα, λοιπόν, ημέρα εορτασμο...

Πατέρας και γιος: 5 σπουδαία μυθιστορήματα για μια δύσκολη σχέση

Πατέρας και γιος: 5 σπουδαία μυθιστορήματα για μια δύσκολη σχέση

Σύμμαχοι, ενίοτε κι αντίπαλοι. Αγαπημένοι, μα κάποιες φορές σε άλλο μήκος κύματος. Με αφορμή την Ημέρα του Πατέρα (16 Ιουνίου) επιλέξαμε πέντε βιβλία που βρίσκονται σε κυκλοφορία και αναδεικνύουν την πολυπλοκότητα και την ουσιαστική δύναμη που φέρει ο πατέρας ως ρόλος και ως υπόσταση. Κεντρική εικόνα: ο Φίλιπ Ροθ με...

10 κλασικά λογοτεχνικά έργα που έφεραν στο φως τη ΛΟΑΤΚΙ+ εμπειρία

10 κλασικά λογοτεχνικά έργα που έφεραν στο φως τη ΛΟΑΤΚΙ+ εμπειρία

Τα τελευταία χρόνια, η κουίρ λογοτεχνία έχει ανανεωθεί με σύγχρονους εκπροσώπους όπως ο Όσεαν Βουόνγκ ή η Κάρμεν Μαρία Ματσάδο. Εάν αναζητούσαμε, όμως, τις βάσεις ενός κουίρ λογοτεχνικού Κανόνα θα έπρεπε να πάμε πιο πίσω, σε κάποια βιβλία καθοριστικά για την ομοερωτική λογοτεχνία αλλά και για τη λογοτεχνία γενικότερ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

15 Δεκεμβρίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2023

Mυθιστορήματα, νουβέλες, διηγήματα, ποιήματα: Επιλογή 100 βιβλίων, ελληνικών και μεταφρασμένων, από τη βιβλιοπαραγωγή του 2023. Επιλογή: Συντακτική ομάδα της Book

ΦΑΚΕΛΟΙ