«Πένα, πενάκι, δηλητήριο» του Όσκαρ Ουάιλντ (κριτική) – Η βιογραφία του Τόμας Γκρίφιθς Γουέινραϊτ, ενός δανδή δηλητηριαστή

Τόμας Γκρίφιθς Γουέινραϊτ: τι περίπτωση ανθρώπου κι αυτή. Χαμένος μέσα στη λήθη του χρόνου, ουδείς στις μέρες μας θα προσέτρεχε με ζήλο να αναζητήσει στοιχεία του πολυτάραχου βίου του. Ακόμη κι αν το προσπαθούσε, θα ερχόταν αντιμετώπος με μια σειρά από ανυπέρβλητες δυσκολίες, που θα είχαν ως συνέπεια να μην χρησιμοποιήσει ορθόδοξες βιογραφικές μεθόδους.

Η πυκνή επικάλυψη των θρύλων γύρω από το όνομά του και η απουσία του από τα ιστορικά αρχεία για μεγάλα διαστήματα καθιστούν αδύνατο να κατασκευαστεί η πλήρης γραμμική αφήγηση της ζωής του. Ομοίως, η έλλειψη προσωπικών εγγράφων κάνει ακόμη πιο δύσκολο το έργο του όποιου βιογράφου. Κι όμως, ο Γουέινραϊτ υπήρξε σημαίνουσα φυσιογνωμία της ρομαντικής περιόδου. Ως κλασικός «πολυτεχνίτης», ασχολήθηκε με την κριτική θεάτρου, τη ζωγραφική και την υψηλή αισθητική. Την ίδια στιγμή, υπήρξε γνωστός στους συγκαιρινούς του για το νεωτερικό πνεύμα του, την εκκεντρικότητά του, αλλά και για τον καλόκαρδο χαρακτήρα του. Ουσιαστικά, διέθετε όλο τα στοιχεία που τον καθιστούσαν έναν δανδή πρώτης κλάσης.

Ο Τόμας Γκρίφιθς Γουέινραϊτ

Επειδή, όμως, κάθε άνθρωπος κρύβει και τη σκοτεινή πλευρά του, ο Γουέινραϊτ υπήρξε και ένας ευφυής και αδίστακτος εγκληματίας. Συγκεκριμένα: δηλητηριαστής. Το 1822 και το 1823 πλαστογράφησε τα συμβόλαια ενός καταπιστεύματος που του άφησε ο παππούς του, προκειμένου να χρηματοδοτήσει την πολυτελή ζωή του στο Λονδίνο. Το 1828 ο θείος του πέθανε υπό ύποπτες συνθήκες, οπότε ο Γουέινραϊτ κληρονόμησε το όμορφο οικογενειακό σπίτι στο Τσίσγουικ, το Λίντεν Χάουζ.

Το 1830, η πεθερά του πέθανε επίσης απροσδόκητα. Την ίδια χρονιά, ο Γουέινραϊτ επινόησε μια περίπλοκη απάτη ασφάλειας ζωής, στην οποία ενεπλάκη μια από τις ετεροθαλείς αδερφές της συζύγου του, μια νεαρή και υγιής γυναίκα ονόματι Έλεν Άμπερκρομπι. Η Έλεν πέθανε μόλις τέθηκαν σε ισχύ τα ασφαλιστήρια συμβόλαια. Κοινώς, πρόκειται για μια περίπτωση σίριαλ κίλερ που λειτουργούσε με τρόπο υπόγειο και ολότελα υπολογιστικό.

Η σκοτεινή φήμη του

Μετά τον αιφνίδιο θάνατο της Έλεν, κατέφυγε στη Γαλλία και έζησε εκεί για πεντέμισι σκοτεινά χρόνια. Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, οι φήμες για τα εγκλήματά του εξαπλώθηκαν. Όταν τελικά συνελήφθη σε μια επίσκεψη στο Λονδίνο το 1837 και δικάστηκε στο Old Baile -όχι για φόνο, ο οποίος δεν μπορούσε ποτέ να αποδειχθεί, αλλά για πλαστογραφία-, η φήμη του ήταν συνώνυμη του εγκλήματος. Το δικαστήριο τον καταδίκασε σε ισόβια εξορία στη Γη του Βαν Ντίμεν (σημερινή Τασμανία).

Όλα αυτά τα σπαράγματα της βιογραφίας του ανδρός δεν θα είχαν καμία αξία, αν δεν είχε ασχοληθεί με την περίπτωσή του ο Όσκαρ Ουάιλντ στο δοκίμιο Πένα, πενάκι, δηλητήριο. Να ήταν ο δανδισμός του που του έκρουσε μέσα του κάποιο ενδιαφέρον; Να ήταν η ρομαντική φύση των εγκλημάτων του και η συνάφειά του με τον θάνατο; Αμφότερα ήταν θέματα που αναζωπύρωναν τις σκέψεις της εποχής του Ουάιλντ, καθώς περιείχαν μια σκοτεινή ποίηση.

Το εν λόγω έργο του Ουάιλντ είναι πνευματώδες και άκρως προκλητικό. Όπως θα περιμέναμε να είναι γραμμένο από το χέρι του επίσης εκκεντρικού δανδή από το Δουβλίνο. Μια πρώτη έκδοση του δοκιμίου δημοσιεύτηκε το 1889 από τον Φρανκ Χάρις στο περιοδικό The Fortnightly Review. Στη συνέχεια, ο Ουάιλντ το αναθεώρησε για να συμπεριληφθεί στον τόμο τεσσάρων δοκιμίων με τίτλο Προθέσεις, τα οποία σκόπευε να χρησιμοποιήσει για να τοποθετηθεί ως σημαντικός κριτικός λογοτεχνίας και θεάτρου της ύστερης βικτωριανής τέχνης, και τα οποία δημοσιεύθηκαν τον Μάιο του 1891.

Την ίδια χρονιά δημοσιεύτηκε η συλλογή διηγημάτων του Το έγκλημα του Λόρδου Άρθουρ Σάβιλ και η εκτεταμένη έκδοση του πλέον ονομαστού βιβλίου του Το πορτρέτο του Ντόριαν Γκρέι. Την επόμενη χρονιά έγραψε την πρώτη από τις κοινωνικές του κωμωδίες. Κριτικός, διηγηματογράφος, μυθιστοριογράφος, θεατρικός συγγραφέας. Μέσα σε μόλις δύο χρόνια, ο Ουάιλντ απέδειξε με τον πλέον εμφατικό τρόπο ότι είναι ο μάστορας όλων αυτών των ειδών και τοποθετήθηκε στο επίκεντρο της λογοτεχνικής και πνευματικής ζωής του Λονδίνου.

Τέχνη και έγκλημα

Η ιστορία του Τόμας Γκρίφιθς Γουέινραϊτ ήταν γνωστή κατά την εποχή του Ουάιλντ και είχε γραφτεί από διάφορους συγγραφείς. Το κείμενο του Ουάιλντ περιλαμβάνει αποσπάσματα και απομνημονεύματα ανθρώπων που γνώριζαν ή διάβασαν τον Γουέινραϊτ, όπως ο Χάζλιτ, ο ντε Κουίνσι, ο Τσαρλς Λαμπ κ.ά. Ακόμα και ο τίτλος δεν είναι πρωτότυπος, καθώς ο Ουάιλντ τον δανείστηκε από τον Σουίνμπερν.

Ο Ουάιλντ λέει ότι η επίδραση των εγκλημάτων του (δηλαδή των «αμαρτιών» του) στην τέχνη του υπήρξε λεπτή και υποβλητική.

Αυτό που προφανώς προσέλκυσε τον Ουάιλντ ήταν η στενή σύνδεση μεταξύ τέχνης και εγκλήματος. Οι επιστολές, τα γραπτά και τα απομνημονεύματα του Γουέινραϊτ αποκαλύπτουν έναν άνθρωπο με υψηλή καλλιτεχνική και ψυχολογική ευαισθησία. Ωστόσο, ο ίδιος άνθρωπος άρχισε να δηλητηριάζει μέχρι θανάτου αρκετούς από τους πιο κοντινούς και αγαπημένους του ανθρώπους. Στον Γουέινραϊτ επιτράπηκε να σχεδιάζει και να ζωγραφίζει στον τόπο της εξορίας του, ολοκληρώνοντας περισσότερα από εκατό πορτρέτα σε χαρτί, ενώ πολλά από αυτά σώζονται μέχρι σήμερα. Ο Ουάιλντ λέει ότι η επίδραση των εγκλημάτων του (δηλαδή των «αμαρτιών» του) στην τέχνη του υπήρξε λεπτή και υποβλητική.

Κάποιος μπορεί να φανταστεί μια έντονη προσωπικότητα που δημιουργείται από την αμαρτία. Αυτό είναι άλλωστε και το κεντρικό θέμα στο Πορτρέτο του Ντόριαν Γκρέι, η ιδέα ότι η «αμαρτία» προσθέτει βάθος και ενδιαφέρον στο στιλ. Προφανώς, πρέπει κανείς να έχει μια εκλεπτυσμένη ευαισθησία και να είναι καλλιτέχνης, κριτικός και συγγραφέας για να έχει στιλ εξαρχής και να επωφελείται από αυτές τις «αμαρτίες».

Η συμβατική ηθική

Ο Ουάιλντ καταλήγει σε μια σειρά από επιχειρήματα κατά της τρέχουσας, συμβατικής ηθικής, σημειώνοντας πως ο καλλιτέχνης εξαρχής είναι ανώτερος έναντι όλων των κοινωνικών κανόνων και των προτύπων. Είναι σαν να μας λέει πως το γεγονός ότι ένας άνθρωπος είναι δηλητηριαστής δεν μειώνει σε τίποτα το έργο του. Οι ιδιωτικές «παρεκτροπές» δεν αποτελούν την πραγματική βάση της τέχνης, αν και μπορούν να χρησιμεύσουν ως εξαιρετική διαφήμιση για καλλιτέχνες δεύτερης κατηγορίας.

Επίσης, σημειώνει πως δεν υπάρχει ουσιαστική ασυμφωνία μεταξύ εγκλήματος και πολιτισμού. Δεν μπορούμε να ξαναγράψουμε ολόκληρη την ιστορία με σκοπό την ικανοποίηση της ηθικής μας αίσθησης για το τι και πώς θα έπρεπε να είναι ένα έργο τέχνης.

Εντέλει, όσο κι αν απέχει χρονικά από την εποχή μας, το βιβλίο του Ουάιλντ είναι πιο σημερινό από ποτέ.

Αυτό το τελευταίο αποτελεί και μια έμμεση εναντίωση στην τάση της σύγχρονης προοδευτικής ιδεολογίας στις ανθρωπιστικές επιστήμες, η οποία συνίσταται στο να γκρεμίζει αγάλματα, να απαγορεύει βιβλία, ταινίες, θεατρικά έργα και τέχνη από οποιονδήποτε κριθεί ότι έχει παραβιάσει την αυστηρή ηθική της εποχής μας. Ο Ουάιλντ πιστεύει το αντίθετο. Θεωρεί πως τα έργα που χρόνια μετά τη δημιουργία τους θεωρούνται από κάποιους πως παραβιάζουν την πολιτική ορθότητα, στην ουσία δεν μας επηρεάζουν και δεν έχουν άμεση σχέση με εμάς.

Ως εκ τούτου, δεν έχουμε τίποτα να φοβηθούμε από αυτά. Έχουν περάσει στη σφαίρα της τέχνης και της επιστήμης, και ούτε η τέχνη ούτε η επιστήμη γνωρίζουν τίποτα από ηθική επιδοκιμασία ή αποδοκιμασία. Εντέλει, όσο κι αν απέχει χρονικά από την εποχή μας, το βιβλίο του Ουάιλντ είναι πιο σημερινό από ποτέ. Εξαιρετική η μετάφραση της Ευαγγελίας Κουλιζάκη, η οποία υπογράφει μια άκρως κατατοπιστική και καλογραμμένη εισαγωγή.

* Ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΜΑΡΙΝΟΣ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.

Δυο λόγια για τον συγγραφέα

Ο Όσκαρ Φίνγκαλ Ο’Φλάερτι Γουίλς Ουάιλντ γεννήθηκε στο Δουβλίνο στις 16 Οκτωβρίου 1854. Ο πατέρας του ήταν επιτυχημένος χειρουργός και η μητέρα του συγγραφέας και οικοδέσποινα λογοτεχνικών εκδηλώσεων. Ο Ουάιλντ σπούδασε στο Trinity College του Δουβλίνου και στο Magdalen College της Οξφόρδης. Κατά τη διάρκεια των σπουδών του στην Οξφόρδη, ο Ουάιλντ ασχολήθηκε με το αισθητικό κίνημα. Μετά την αποφοίτησή του, μετακόμισε στο Λονδίνο για να ακολουθήσει λογοτεχνική καριέρα.

Το έργο του ήταν ποικίλο. Ο πρώτος τόμος της ποίησής του εκδόθηκε το 1881, αλλά εκτός από τη σύνθεση ποιημάτων, συνέβαλε σε εκδόσεις όπως η Pall Mall Gazette, έγραψε παραμύθια και εξέδωσε το μυθιστόρημα Το πορτρέτο του Ντόριαν Γκρέι (1891). Το μεγαλύτερο ταλέντο του ήταν η συγγραφή θεατρικών έργων και έγραψε μια σειρά από εξαιρετικά δημοφιλείς κωμωδίες. Το έργο Σαλώμη ανέβηκε στο Παρίσι το 1896.

Η ιδιωτική ζωή του Ουάιλντ ήταν γεμάτη δράμα και τραγωδία. Παντρεύτηκε την Κόνστανς Λόιντ το 1884 και απέκτησαν δύο γιους, αλλά το 1891 ο Ουάιλντ ξεκίνησε μια σχέση με τον Λόρδο Άλφρεντ Ντάγκλας, γνωστό με το παρατσούκλι «Μπόζι». Τον Απρίλιο του 1895, ο Ουάιλντ μήνυσε τον πατέρα του Μπόζι, τον Μαρκήσιο του Κουίνσμπερι, για δυσφήμιση, αφού ο Μαρκήσιος τον είχε κατηγορήσει ότι ήταν ομοφυλόφιλος. Ο Ουάιλντ έχασε τη δίκη και, αφού αποκαλύφθηκαν λεπτομέρειες της προσωπικής του ζωής κατά τη διάρκεια της δίκης, συνελήφθη και δικάστηκε για βαριά ανηθικότητα. Καταδικάστηκε σε δύο χρόνια καταναγκαστικής εργασίας. Ενώ βρισκόταν στη φυλακή, συνέγραψε μια μακρά επιστολή προς τον Ντάγκλας, η οποία δημοσιεύθηκε μετά θάνατον με τον τίτλο De Profundis. Η σύζυγός του πήρε τα παιδιά τους στην Ελβετία και υιοθέτησε το όνομα «Χόλαντ».

Ο Ουάιλντ αποφυλακίστηκε με την υγεία του ανεπανόρθωτα καταστραμμένη και τη φήμη του διαλυμένη. Πέρασε το υπόλοιπο της ζωής του στην Ευρώπη. Πέθανε στο Παρίσι στις 30 Νοεμβρίου 1900.