«Τι δημοκρατίες θα υπάρχουν το 2050;» – Σκέψεις με αφορμή το επίκαιρο βιβλίο του Γιώργου Σιακαντάρη

Με το νέο του βιβλίο ο Γιώργος Σιακαντάρης εμβαθύνει σε ένα ζήτημα που, με τον έναν ή τον άλλον τρόπο, μας έχει απασχολήσει όλους τα τελευταία χρόνια: Την κρίση ή και υποχώρηση της δημοκρατίας· την αίσθηση ότι όλο και λιγότεροι πολίτες νιώθουν ότι η δημοκρατία θα τους λύσει τα προβλήματα, ενώ την ίδια στιγμή η δημοκρατία υποσκάπτεται εκ των έσω, με τη διαρκή επέκταση των διαβρωτικών (αντι)κοινωνικών δικτύων και τον εκφυλισμό της αντιπροσώπευσης, καθώς όλο και περισσότεροι ηγέτες αναζητούν μια άμεση, δήθεν αδιαμεσολάβητη, σχέση με τους ψηφοφόρους τους.

Εκλογές ενόψει

Αυτές οι σκέψεις γράφτηκαν λίγες μέρες πριν από τις ευρωεκλογές, και μερικούς μήνες πριν από τις αμερικανικές εκλογές (βλ. podcast, στο τέλος του κειμένου). Όλες οι ενδείξεις που έχουμε μέχρι σήμερα δείχνουν ότι την Κυριακή το βράδυ θα βρεθούμε σε ένα τοπίο όπου η Ευρώπη θα έχει στρίψει ακόμη περισσότερο προς τα δεξιά, σε πολλές περιπτώσεις και στα άκρα δεξιά. Σε μια ήπειρο φοβισμένη, με τάσεις αναδίπλωσης στον εθνικισμό, με τον φόβο και την ανασφάλεια να είναι τα κυρίαρχα συναισθήματα, καθώς ο πόλεμος μαίνεται στην Ουκρανία και σε φραστικό επίπεδο η εχθροπάθεια ανάμεσα στη Δύση και τη Ρωσία θυμίζει τις χειρότερες στιγμές του ψυχρού πολέμου.

Στην άλλη άκρη του Aτλαντικού, η διαφαινόμενη επανεκλογή του Ντόναλντ Τραμπ, φέρνει με επιτακτικό τρόπο στο προσκήνιο όλους εκείνους τους προβληματισμούς για τον βαθύ διχασμό που χαρακτηρίζει τις σύγχρονες κοινωνίες, αλλά και την περιφρόνηση μεγάλης μερίδας των πολιτών στις δημοκρατικές αξίες. Ο Πρόεδρος που ποτέ δεν έπαψε να αμφισβητεί το αποτέλεσμα των εκλογών, ο Πρόεδρος ο οποίος προέτρεψε ανοιχτά τα οργισμένα πλήθη να εισβάλουν στο Καπιτώλιο, έχοντας ως αποτέλεσμα πολλούς τραυματίες και νεκρούς, δεν φαίνεται να πληρώνει κανένα σοβαρό τίμημα για την περιφρόνηση που έχει δείξει στη δημοκρατία και στους θεσμούς της.

Τέλος, στη χώρα μας, την παράσταση των τελευταίων εκλογών, σε επίπεδο εντυπώσεων και πολιτικού κουτσομπολιού, έκλεψε «το φαινόμενο Κασσελάκη», όπως εύστοχα χαρακτήρισε τον νέο αρχηγό του ΣΥΡΙΖΑ ο συνταγματολόγος Ξενοφών Κοντιάδης, δείχνοντας με τον πλέον εμφαντικό τρόπο ότι έχει μπει και η χώρα μας, με τη βούλα πλέον, στη παράξενη και ρευστή εποχή του «Μετά»: Μετά-δημοκρατία, μετά-πολιτική, μετά κόμματα. Όπως ακριβώς δηλοί άλλωστε και ο υπότιτλος του τούτου εδώ του βιβλίου.

Μια σύνθεση ιδεών

Όποιος παρακολουθεί την αρθρογραφία του Γιώργου Σιακαντάρη εδώ και χρόνια, τόσο εδώ στην bookpress.gr όσο και σε μεγάλες εφημερίδες, θα νιώσει αμέσως στα νερά του μέσα σε αυτό το βιβλίο. Θα συναντήσει τίτλους βιβλίων και συγγραφείς με τους οποίους σταθερά συνδιαλέγεται ο Σιακαντάρης, θα ξαναβρεί τους βασικούς άξονες μιας σκέψης που προσπαθεί να αποφύγει την γήτευσή της από τα κελεύσματα της εποχής και κάποιες βολικές απλουστεύσεις. Παράδειγμα, η ιδέα ότι η διάκριση ανάμεσα σε αριστερά και δεξιά δεν έχει πια νόημα, ή πως η αντιπροσωπευτική δημοκρατία είναι ξεπερασμένη, ή ακόμη πως η μοναδική διαχωριστική γραμμή που έχει πολιτικό νόημα σήμερα είναι αυτή ανάμεσα στον λαϊκισμό και τους αντιπάλους του.

Αντίθετα, όλα τα παραπάνω, μαζί με ορισμένα άλλα στοιχεία του σύγχρονου πολιτικού τοπίου, όπως είναι για παράδειγμα η συγκέντρωση μεγάλης εξουσίας στα χέρια του πρωθυπουργού (η προεδροποίηση της εκτελεστικής εξουσίας, σύμφωνα με τη δική του διατύπωση), ή η όλο και αυξανόμενη τάση των πολιτικών αρχηγών να περιφρονούν την κομματική δημοκρατία και να προκρίνουν μια δήθεν αδιαμεσολάβητη σχέση με τον λαό, όλα αυτά, μας λέει ο Σιακαντάρης, είναι συμπτώματα απίσχανσης των θεμελίων της δημοκρατίας, στα οποία εν χορώ και με ενθουσιασμό έχουμε διαχρονικά ενδώσει.

Χαρακτηριστικότερο παράδειγμα μετα-δημοκρατικής πρακτικής στην οποία δεν έχει ασκηθεί ουσιαστική κριτική είναι η εκλογή των αρχηγών των κομμάτων όχι από την κομματική βάση τους, όχι από τα μέλη του Κόμματος, αλλά από μια διευρυμένη εκλογική βάση, που στην πράξη συμπεριλαμβάνει τους πάντες, αρκεί να έχουν διάθεση να πάνε να ψηφίσουν και σε κάποιες περιπτώσεις να καταβάλουν λίγα ευρώ ως φίλοι ή οιονεί μέλη.

Η ευκολία με την οποία ο Στέφανος Κασσελάκης ουσιαστικά υπέκλεψε το κόμμα της αξιωματικής αντιπολίτευσης κάτω από τη μύτη των ανθρώπων που το είχαν φτιάξει και στηρίξει όλα αυτά τα χρόνια, είναι άμεσα συνυφασμένη με τη συγκεκριμένη διαδικασία εκλογής «κατευθείαν από τον λαό».

Ο Γιώργος Σιακαντάρης επιμένει πολύ σε αυτό το σημείο, και όχι δίχως λόγο: Η ευκολία με την οποία ο Στέφανος Κασσελάκης ουσιαστικά υπέκλεψε το κόμμα της αξιωματικής αντιπολίτευσης κάτω από τη μύτη των ανθρώπων που το είχαν φτιάξει και στηρίξει όλα αυτά τα χρόνια, είναι άμεσα συνυφασμένη με τη συγκεκριμένη διαδικασία εκλογής «κατευθείαν από τον λαό» – διαδικασία για την οποία βέβαια ευθύνες φέρουν όσες και όσοι την είχαν αποδεχτεί και προκρίνει όταν οι μέρες ήταν καλύτερες και οι πολιτικές αγελάδες παχύτερες. Με παρόμοιες διαδικασίες ήρθαν στην αρχηγία των κομμάτων τους άλλωστε και ο Κυριάκος Μητσοτάκης και ο Νίκος Ανδρουλάκης, όιπως παλιότερα ο Γιώργος Παπανδρέου, που ήταν και ο εισηγητής αυτής της νέας αντίληψης.

Βέβαια, ο Γιώργος Σιακαντάρης σημειώνει εμφατικά ότι για να υπάρξουν ξανά ζωντανά κόμματα, με δημοκρατικές διαδικασίες και ειλικρινή συμμετοχή των μελών, πρέπει να αλλάξει εκ βάθρων και η ίδια η κουλτούρα των κομμάτων, καθώς και η νοοτροπία των αρχηγών τους. Δύσκολη ισορροπία, σε μια εποχή που αποζητά πρόσωπα και απλά μηνύματα, όχι διαδικασίες, ζυμώσεις, κατάθεση περίπλοκων ιδεών και σχεδίων για το μέλλον. Οι κομματικές εκλογές, τα όργανα, οι επιτροπές, στοιχεία της δημοκρατίας στο εσωτερικό των κομμάτων, αντιμετωπίζονται πλέον ως άχρηστα γραφειοκρατικά απολιθώματα, που θολώνουν τη μήνυμα και δυσχεραίνουν την επαφή του ηγέτη με τον λαό.

Ο Γιώργος Σιακαντάρης είναι διδάκτωρ κοινωνιολογίας, συγγραφέας, δοκιμιογράφος, βιβλιοκριτικός και αρθρογράφος στις εφημερίδες Το Βήμα και Τα Νέα. Είναι επίσης μέλος της συντακτικής επιτροπής του περιοδικού The Books’ Journal και συνεργάτης της ηλεκτρονικής σελίδας για το βιβλίο Bookpress. Διετέλεσε επιστημονικός διευθυντής στο «ΙΣΤΑΜΕ Ανδρέας Παπανδρέου» και επιστημονικός υπεύθυνος του «Πολιτικού Εργαστηρίου για τη Σοσιαλδημοκρατία». Είναι στέλεχος της ΜΟΔ ΑΕ (Μονάδα Οργάνωσης της Διαχείρισης Αναπτυξιακών Προγραμμάτων). Έχει διατελέσει καθηγητής κοινωνιολογίας στο ΤΕΙ Καλαμάτας, τη Σχολή Μηχανικών Ικάρων και τη Σχολή Αστυνομίας. Έργα του είναι: Οι μεγάλες απουσίες. Η ελληνική δημοκρατία σε άμυνα (Πόλις, 2011), Ζαν-Ζακ Ρουσσώ: Ο φιλόσοφος της πεφωτισμένης δημοκρατίας (Πόλις, 2012) και Το πρωτείο της Δημοκρατίας. Η σοσιαλδημοκρατία μετά τη σοσιαλδημοκρατία (Αλεξάνδρεια, 2019).

Όλες οι πτυχές του σύγχρονου κόσμου

Όπως υπαινίχτηκα και νωρίτερα, δύσκολα συνοψίζονται σε ένα τέτοιο σημείωμα όλα τα επιμέρους ζητήματα που διαπραγματεύεται ο Γιώργος Σιακαντάρης στο βιβλίο του. Πράγματι, δεν υπάρχει πτυχή του σύγχρονου κόσμου (πλην της επέλασης της Τεχνητής Νοημοσύνης), μια και όλα αγγίζουν αμέσως ή εμμέσως την πολιτική, που να μην μπαίνει στο μικροσκόπιο της ανάλυσης, πάντα με τη βοήθεια άλλων βιβλίων και άλλων στοχαστών, στους οποίους ο συγγραφέας παραπέμπει αδιάκοπα. Είναι αλήθεια ότι η διαρκής αναφορά σε άλλα βιβλία και σημαντικούς σημερινούς στοχαστές μπορεί να κουράσει αναγνώστες που δεν είναι εξοικειωμένοι με τα πρόσωπα και τις προβληματικές τους, αλλά έτσι είναι ο κόσμος των ιδεών: δεν υπάρχει παρθενογένεση.

Επιπλέον, ο Σιακαντάρης εντάσσει στην παλέτα των ιδεών του και στοχαστές με τους οποίους διαφωνεί, αποσαφηνίζοντας έτσι το ιδεολογικό και πολιτικό τοπίο μέσα στο οποίο αναπτύσσει τις δικές του θέσεις. Ποιες είναι αυτές;

Θα καταγράψω ορισμένα στοιχεία της σκέψης του που μου φαίνονται κομβικά, χωρίς να είναι τα μοναδικά:

- Πίστη στους δημοκρατικούς θεσμούς, στη σημασία ύπαρξης των κομμάτων και δημοκρατικής λειτουργίας τους.

- Επανενεργοποίηση της διάκρισης δεξιάς και αριστεράς, με άξονα πρωτίστως τη διαφορετική τους αντίληψη για τις ανισότητες.

- Πίστη στην ενεργή ανάμειξη του κράτους στην αναδιανομή των εισοδημάτων μέσω της προοδευτικής φορολογίας αλλά και πίστη στην ύπαρξη ενός ισχυρού κράτους πρόνοιας που απλώνει δίκτυ ασφάλειας κάτω από την κοινωνία των πολιτών.

Ο Σιακαντάρης δεν αρνείται την πραγματικότητα της παγκοσμιοποίησης αλλά προκρίνει τη δημιουργία μηχανισμών ελέγχου της και ελέγχου των μεγάλων εταιρειών που χρησιμοποιούν την παγκοσμιοποίηση για να αποφεύγουν τη φορολόγηση και τη λογοδοσία.

- Ο Σιακαντάρης δεν αρνείται την πραγματικότητα της παγκοσμιοποίησης αλλά προκρίνει τη δημιουργία μηχανισμών ελέγχου της και ελέγχου των μεγάλων εταιρειών που χρησιμοποιούν την παγκοσμιοποίηση για να αποφεύγουν τη φορολόγηση και τη λογοδοσία.

- Πιστεύει, τέλος, ότι πρέπει να ακούσουμε προσεκτικότερα τα κοινωνικά στρώματα που αισθάνονται να απειλούνται από τις εξελίξεις ή να μένουν πίσω. Δεν πρέπει να τους αντιμετωπίζουμε αφ’ υψηλού...

Αυτά ήταν τα δικά μου λόγια για τις δικές του σκέψεις. Θα κλείσω αυτήν την παρουσίαση, με ορισμένα λόγια του ίδιου του συγγραφέα, έτσι όπως τα καταθέτει, λίγες αράδες πριν την ολοκλήρωση του βιβλίου του:

«Σε μια εποχή που στο όνομα των ιδεολογιών της παρακμής αμφισβητείται η έννοια της προόδου, είναι υπερπολύτιμο να υπενθυμίζεται πως, παρά τις αντιφάσεις, τις οπισθοδρομήσεις και τις τραγωδίες που γεννήθηκαν μέσα από τον δογματικό ορθολογισμό και τον ιδιοτελή ατομικισμό, ο σημερινός κόσμος δεν θα είχε φτάσει στο σημείο που βρίσκεται αν δεν είχε πιστέψει στην ιδεολογία της προόδου αντί σε αυτήν της ενοχής, στο ελεύθερο και ίσο άτομο αντί στη θρησκευτική αυθεντία, στον ορθό λόγο αντί στο ένστικτο, και τέλος στην ανθρώπινη αυτονομία και αυτοτέλεια αντί στον ισοπεδωτικό κολεκτιβισμό». Τελικά, ο βαθμός κατάκτησης της ελευθερίας, της ισότητας και της ευημερίας του ατόμου είναι το κριτήριο για την αξιολόγηση του κάθε πολιτισμού.»

Το βιβλίο του Γιώργου Σιακαντάρη, «Τι δημοκρατίες θα υπάρχουν το 2050; – Μετά-δημοκρατία, μετά-πολιτική, μετά κόμματα», κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Αλεξάνδρεια, με εισαγωγή του Ξενοφώντα Κοντιάδη.

^＊Ο Κ.Β. ΚΑΤΣΟΥΛΑΡΗΣ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.

Ακούστε στο σχετικό PODCAST στο pod.gr