«Κωνσταντίνος Καβάφης – Ο άνθρωπος και ο ποιητής» των Γκρέγκορι Τζουσντάνις και Πίτερ Τζέφρις (κριτική) – Τα πολλαπλά είδωλα του Αλεξανδρινού

Γράμματα, σημειώσεις, φωτογραφίες, εισιτήρια πλοίων, αντικείμενα καθημερινής χρήσης, αποκόμματα εφημερίδων. Πάνω από 3.000 τεκμήρια της ζωής του Κωνσταντίνου Καβάφη μπορεί να θαυμάσει κανείς στο Αρχείο Καβάφη στη Φρυνίχου 16Β στην Πλάκα. Ένα έργο που επιμελήθηκε και ανάδειξε το Ίδρυμα Ωνάση. Όλα αυτά, άραγε, στοιχειοθετούν την ύπαρξη του μεγάλου Αλεξανδρινού ποιητή; Αν τα μελετήσουμε σε βάθος, θα έχουμε προσεγγίσει τον μύθο του ή πάντα κάτι θα μας διαφεύγει;

Η αλήθεια είναι αυτή που μπορεί να διαβάσει κανείς στον πρόλογο της βιογραφίας Κωνσταντίνος Καβάφης. Ο άνθρωπος και ο ποιητής που συνέγραψαν οι Γρηγόρης Τζουσδάνης (Gregory Jusdanis) και Παναγιώτης Τσαφαράς (Peter Jeffreys). Σ’ αυτόν σημειώνουν πως ο Καβάφης υπήρξε ο πρώτος βιογράφος της ζωής του. Πριν καν ασχοληθούν οι λογής μελετητές με το έργο και τη ζωή του, ο ίδιος άρχισε να μαζεύει διάφορα στοιχεία που θα μπορούσαν να μιλήσουν γι’ αυτόν. Φυσικά, από όλη αυτή τη ζωή λείπουν αρκετά κομμάτια που θα μπορούσαν δυνητικά να δώσουν πιο ολοκληρωμένη εικόνα του ανδρός και του ποιητή. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η ερωτική του ζωή. Πώς γίνεται ένας ποιητής που ύμνησε τον ομοφυλοφιλικό έρωτα στην ποίησή του (και μάλιστα σε μια εποχή που ελάχιστοι είχαν τη δύναμη να το κάνουν) να μην άφησε στο αρχείο του κάποια επιστολή ή, έστω, ένα στίγμα κάποιου έρωτα;

Να το αφαίρεσε ο ίδιος; Να χάθηκε στην πορεία; Να έγινε κάποια προσπάθεια «καλλωπισμού» από τους ανθρώπους που διαχειρίστηκαν το αρχείο του; Το σίγουρο είναι ότι ο Κωνσταντίνος Καβάφης, ακόμη και στις μέρες μας, εμφανίζεται με ένα πολλαπλό είδωλο, από το οποίο λείπουν κάποιες σημαντικές πλευρές. Έστω, όμως, κι αυτές που υπάρχουν είναι ικανές να μας δείξουν τον άνθρωπο πίσω από τον μύθο, αλλά και τον μύθο που δημιούργησε τον άνθρωπο.

Τα βάθη

Σκοπός αυτής της τόσο εμπλουτισμένης σε στοιχεία βιογραφίας των Jusdanis-Jeffreys είναι να εισδύσουν σε βάθη που ως τώρα καμία άλλη βιογραφία δεν είχε καταφέρει. Είναι μια απόπειρα όχι μόνο να σκιαγραφηθεί το πρόσωπο πίσω από την ποίηση, αλλά και να αποδομηθεί ο μυθολογικός χαρακτήρας που ο ίδιος ο Καβάφης καλλιέργησε μεθοδικά, ίσως και αμυντικά, γύρω από τον εαυτό του.

Το πρώτο που εντυπωσιάζει στη νέα βιογραφία είναι η αποφυγή της παραδοσιακής χρονολογικής αφήγησης. Οι συγγραφείς επιλέγουν να οργανώσουν τη ζωή του Καβάφη θεματικά: οικογένεια, σεξουαλικότητα, η πόλη της Αλεξάνδρειας, η λογοτεχνική παραγωγή, οι φιλίες και η σχέση του με τον χρόνο. Αυτή η δομή επιτρέπει μια βαθύτερη εξερεύνηση των πτυχών της προσωπικότητας του ποιητή, χωρίς τον περιορισμό της γραμμικής βιογραφικής αφήγησης. Από την πλευρά του αναγνώστη, αυτό το συνεχές παιχνίδισμα με τον χρόνο, του δίνει τη δυνατότητα να κυνηγήσει ένα αίνιγμα που, τελικά, ποτέ δεν λύνεται, αλλά, ίσως, αυτή να είναι και η μαγεία του. Μήπως το ίδιο δεν συμβαίνει με την ποίηση του Καβάφη; Καίτοι αποκαλυπτική σε αρκετά σημεία της, ποτέ δεν δίδεται άπλετη στην ανάγνωση. Πρέπει να σκάψεις κάτω από στοιβάδες για να βρεις το κοίτασμα.

Η Αλεξάνδρεια και ο έρωτας

Δεν είναι μόνο ο Καβάφης που πρωταγωνιστεί στο βιβλίο. Οι συγγραφείς αποδίδουν σχεδόν ίση βαρύτητα στην Αλεξάνδρεια, την πόλη που τον ανέθρεψε, τον διαμόρφωσε και εντέλει τον σφράγισε. Η Αλεξάνδρεια του 19ου και 20ού αιώνα εμφανίζεται ως ένα πολιτισμικό χωνευτήρι. Ένα τοπίο από παράθυρα με κλειστά παντζούρια, αποικιακή ατμόσφαιρα, σκιές ευρωπαϊκής παρακμής και υποδόριες ερωτικές διαδρομές. Η περιγραφή της πόλης δεν είναι μόνο ιστορική αλλά και σχεδόν λογοτεχνική: αποπνέει υγρασία, σιωπή και αναμονή. Δεν είναι μόνο ο τόπος, είναι η συνθήκη μέσα στην οποία εκκολάφτηκε η καβαφική ματιά. Ο μοναχικός, ειρωνικός, ιστορικός και εσωτερικός τρόπος με τον οποίο ο Καβάφης έβλεπε τον κόσμο.

Ο Καβάφης παρουσιάζεται εδώ όχι ως ένας κρυφός εραστής, αλλά ως ένας άνθρωπος βαθιά συναισθηματικός, που έμαθε να ζει με το ανείπωτο και να το μετατρέπει σε τέχνη.

Προφανώς, η δυσκολία να μιλήσει κανείς για την ερωτική ζωή του Καβάφη είναι μεγάλη. Όχι γιατί δεν γνωρίζουμε τις προτιμήσεις του, αλλά διότι το να αναμοχλεύει κανείς ιδιωτικές στιγμές, τις οποίες ο ίδιος επιθυμούσε να κρατήσει κρυφές, ενδέχεται να οδηγήσει σε χύδην σχόλια που θα έχουν τη μορφή κουτσομπολιού. Οι συγγραφείς φέρονται με τον πρέποντα σεβασμό σε αυτή την πλευρά της ζωής του Καβάφη. Ούτε ανοίγουν απαγορευμένες θύρες, αλλά ούτε και εξιδανικεύουν. Αναγνωρίζουν τα κενά στο αρχείο, την έλλειψη άμεσων τεκμηρίων, αλλά επιχειρούν να συνθέσουν μια εικόνα βασισμένη σε απομεινάρια, όπως χειρόγραφα, σχόλια, αναφορές φίλων και εικασίες.

Δεν αναζητούν την ταυτότητα του «αγαπημένου» στα ποιήματα, ούτε επιδιώκουν να «ξεσκεπάσουν» τον Καβάφη. Αντίθετα, εστιάζουν στον τρόπο που ο έρωτας (με ανταπόδοση ή όχι) διαμορφώνει τον ποιητικό λόγο και την ψυχική συνθήκη του ποιητή. Ο Καβάφης παρουσιάζεται εδώ όχι ως ένας κρυφός εραστής, αλλά ως ένας άνθρωπος βαθιά συναισθηματικός, που έμαθε να ζει με το ανείπωτο και να το μετατρέπει σε τέχνη.

Αυτές οι αντιφάσεις, όμως, αντί να δημιουργούν σύγχυση, μας υπενθυμίζουν την ανθρώπινη πλευρά του ποιητή.

Ένα από τα πιο ισχυρά χαρακτηριστικά της βιογραφίας είναι η ανάδειξη των αντιφάσεων του Καβάφη. Οι συγγραφείς σκιαγραφούν έναν άνθρωπο γεμάτο εσωτερικές συγκρούσεις: έναν ποιητή που επιζητούσε τη φήμη αλλά ταυτόχρονα απέφευγε τη δημοσιότητα· έναν αστό με ανασφάλειες· έναν αθεϊστή με πνευματική αγωνία· έναν ειρωνικό λόγιο που δεν σταμάτησε να αναζητά τη σημασία της ζωής. Αυτές οι αντιφάσεις, όμως, αντί να δημιουργούν σύγχυση, μας υπενθυμίζουν την ανθρώπινη πλευρά του ποιητή. Πέρα από τον μύθο που του έχει αποδοθεί και τα εγκώμια που του έχει προσδώσει η ελληνική και διεθνής γραμματεία, υπάρχει και η ευάλωτη, εύθραυστη πλευρά του ανθρώπου Καβάφη.

Μεγάλη έρευνα

Η βιογραφία βασίζεται σε τεράστιο αρχειακό υλικό, συμπεριλαμβανομένων άγνωστων εγγράφων, επιστολών και μαρτυριών. Οι συγγραφείς αξιοποιούν την ερευνητική τους εμπειρία για να ενσωματώσουν ιστορικές και κοινωνικές αναφορές, αναδεικνύοντας την ιδιαιτερότητα της καβαφικής εποχής.

Αξίζει, λοιπόν, να διαβαστεί αυτό το βιβλίο από τους ειδικούς «Καβαφολόγους» ή αφορά όλους μας; Η απάντηση είναι σχεδόν αυταπόδεικτη: πρόκειται για μια βιογραφία που διαβάζεται και ως λογοτεχνικό έργο. Συμπεραίνεις πως γράφτηκε για να έρθει σε επαφή με το καβαφικό σύμπαν ένα ευρύτερο, παγκόσμιο κοινό. Χωρίς να απλοποιεί ούτε να εξωραΐζει, προσφέρει μία πρόσβαση στον ανθρώπινο Καβάφη, πέρα από τα εθνικά σύμβολα. Οι συγγραφείς συνομιλούν συνεχώς με το έργο του ποιητή, ενσωματώνουν στίχους, σχολιάζουν ποιήματα και συνδέουν τη ζωή με την τέχνη χωρίς να την υποτάσσουν. Έτσι, η βιογραφία αποκτά σχεδόν μυθιστορηματική δυναμική, κρατώντας το ενδιαφέρον του αναγνώστη ζωντανό.

Περισσότερο από το να αποκαλύψει «ποιος ήταν ο Καβάφης», το βιβλίο θέτει ένα πιο σύγχρονο και αναγκαίο ερώτημα: πώς μπορούμε να αφηγηθούμε τη ζωή ενός ποιητή χωρίς να την προδώσουμε; Πώς μπορούμε να σεβαστούμε τη σιωπή, τα κενά, τα απρόσιτα σημεία της ύπαρξης και να τα μετατρέψουμε σε ουσιαστικό βιογραφικό λόγο;

* Ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΜΑΡΙΝΟΣ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.

Δυο λόγια για τους συγγραφείς

Ο Gregory Jusdanis (Γρηγόρης Τζουσδάνης) είναι Διακεκριμένος Καθηγητής Τεχνών και Επιστημών στο Πολιτειακό Πανεπιστήμιο του Οχάιο, και συγγραφέας των βιβλίων The poetics of Cavafy, Belated modernity and aesthetic culture, The necessary nation, Fiction agonistes και A tremendous thing.

Έχει λάβει υποτροφίες από τα Guggenheim Foundation, National Endowment for the Humanities, American Council of Learned Societies, Woodrow Wilson International Center for Scholars και Social Sciences and Humanities Research Council of Canada.

Ο Peter Jeffreys (Παναγιώτης Τσαφαράς) είναι Αναπληρωτής Καθηγητής Αγγλικής Λογοτεχνίας στο Πανεπιστήμιο Suffolk στη Βοστόνη κι έχει συγγράψει, μεταφράσει και επιμεληθεί τα παρακάτω βιβλία για τον Καβάφη: Eastern questions: Hellenism and orientalism in the writings of E. M. Forster and C. P. Cavafy, C. P. Cavafy: Selected prose works, Approaches to teaching the works of C. P. Cavafy, E.M. Φόρστερ – Κ.Π. Καβάφης: Φίλοι σε ελαφρήν απόκλιση (Ίκαρος, 2013) και Στο κάδρο της παρακμής: Φανταστικά πορτρέτα του Κ. Π. Καβάφη (ΠΕΚ, 2024).

Είναι μέλος της Επιστημονικής Επιτροπής του Αρχείου Καβάφη στο Ίδρυμα Ωνάση κι έχει χρηματίσει σύμβουλος εκθέσεων για την Οικία Καβάφη στην Αλεξάνδρεια και τον χώρο του Αρχείου Καβάφη στην Αθήνα.