koutsourelis yperaspisi b

Σε μια σειρά από δέκα άρθρα, δημοσιευμένα εδώ τον Σεπτέμβριο, Οκτώβριο και Νοέμβριο της περσινής χρονιάς, συζήτησα τα «Προβλήματα της σημερινής ποίησης», όπως εγώ τα βλέπω και τα εκτιμώ. Στα τρία άρθρα τούτης της νέας σειράς διατυπώνω προτάσεις για την επίλυσή τους.

Του Κώστα Κουτσουρέλη

Τι υπήρξε μέσα στην μακρά ιστορία της η ποίηση λοιπόν; Και τι θα ’πρεπε να επιθυμεί να ξαναγίνει; Εννέα απαντήσεις.

1. Η ποίηση ήταν, και θα ’πρεπε να ξαναγίνει, τέχνη λαϊκή

Η ποίηση δεν είναι ιδιωτική ενασχόληση, χόμπυ μιας δράκας διανοουμένων. Ο ποιητής φέρει ευθύνη έναντι της γλώσσας και της παράδοσης που τον φέρει. Λογοδοτεί σε μια συλλογικότητα που τον υπερβαίνει. Φυσικά, δεν είναι δουλειά του καθενός ποιητή προσωπικά να συνεπαίρνει τα μεγάλα πλήθη. Αυτό ελάχιστοι το καταφέρνουν, οι κορυφαίοι: ο Όμηρος και οι Τραγικοί στην Αρχαιότητα, ο Δάντης και ο Σαίξπηρ στους Νέους Χρόνους, ο Ερωτόκριτος και το δημοτικό τραγούδι στη νέα μας γλώσσα. Όμως, η ποίηση κάθε εποχής ως όλον, ως άθροισμα δηλαδή του έργου των εκπροσώπων της, αν είναι τω όντι σημαίνουσα, έχει να προσφέρει κάτι στους πάντες – και στους λίγους και στους πολλούς, και στους μυημένους και στους αμύητους. Όταν αυτό δεν συμβαίνει, όταν δημιουργοί και αποδέκτες ταυτίζονται, όταν ανήκουν μάλιστα στο ίδιο κοινωνικό ή μορφωτικό στρώμα, τότε η ποίηση νοσεί. Φτωχαίνει, μαραίνεται, η φωνή της ατονεί, τα θέματα και τα μέσα της συρρικνώνονται και παρακμάζουν. Γίνεται σαν τον ρήτορα που ασκείται μόνο σε συνάξεις δωματίου μεταξύ των ομοίων του, και όταν τον βγάζουν ξαφνικά στο μπαλκόνι ή τον κατεβάζουν στον δρόμο, τα χάνει και δεν έχει τι να πει. Οι ποιητές όμως οι άξιοι του ονόματος δεν ακούγονται μόνο όταν οι πόρτες είναι κλειστές, ούτε απευθύνονται μόνο σ’ αυτούς που τους μοιάζουν. Έχουν κάτι να πουν σε όλους. Και βρίσκουν τον τρόπο να το πετύχουν.

2. Η ποίηση ήταν, και θα ’πρεπε να ξαναγίνει, τέχνη ταπεινή

Η ποίηση δεν είναι λέσχη για φαντασμένους ούτε για λοξούς. Δεν έχει πρωτόκολλο, δεν έχει dress code. Δεν είναι υποχρεωμένος κανείς να φοράει υποκάμισα αλά Μπάιρον ή φουλάρια πολύχρωμα για να τιτλοφορείται ποιητής. Δεν χρειάζεται να κρύβεται θεατρικά στο ημίφως. Δεν χρειάζεται να υποδύεται τον εξεγερμένο και τον αντισυμβατικό. Προ πάντων δεν του χρειάζεται διόλου εκείνη η αφ’ υψηλού γκριμάτσα απέναντι στο "πλήθος", που τόσο τη σάρκασε ο Κώστας Καρυωτάκης:

Aφήνουμε στο αγέρι τα μαλλιά
και τη γραβάτα μας. Παίρνουμε πόζα.
Aνυπόφορη νομίζουμε πρόζα
των καλών ανθρώπων τη συντροφιά.

Ακούγεται παράδοξο, αλλά εκείνος ο φυγόκοσμος αυτόχειρας είδε ορθότερα από τους περισσότερους την έπαρση που κρύβουν οι συντεχνιακοί ισχυρισμοί του είδους ότι ο ποιητής τάχα υπερίπταται των άλλων ανθρώπων, ότι ο κόσμος όλος είναι φτιαγμένος μόνο και μόνο για να καταλήξει σ' ένα βιβλίο, και τα συναφή… Κανείς δεν γελοιογράφησε τόσο αμείλικτα τη μόνιμη εκείνη κλάψα που θέλει τους ποιητές «θύματα εξιλαστήρια / του "περιβάλλοντος", της "εποχής"». Στην υποτιθέμενη αντιπαράθεση ποιητών και "όχλου", ο Καρυωτάκης συντάχθηκε, ας το αναλογιστούμε, με τον "όχλο". Μάς έδειξε τον δρόμο προς «μια τέχνη ταπεινή, χωρίς ύφος» – πάει να πει χωρίς επιδεικτισμούς και ακαταδεξίες κωμικές. Καιρός να ακολουθήσουμε τα βήματά του.

3. Η ποίηση ήταν, και θα ’πρεπε να ξαναγίνει, τέχνη τερπνή

«Είχα ξεχάσει ότι η ποίηση μπορεί ακόμη να τέρπει», έγραφε στις αρχές της δεκαετίας του 1990 προς τους συντάκτες του περιοδικού The Formalist ο Άρθουρ Μίλλερ. Και η φράση του, αλίμονο, αληθεύει ακόμη. Όπως και ο τελευταίος βιβλιοπώλης γνωρίζει, η ποίηση πλέον μόνο κατ’ εξαίρεσιν τέρπει, σαγηνεύει, συγκινεί. Ο μέσος αναγνώστης την αποφεύγει όπως ο διάολος το λιβάνι, γενιές ολόκληρες στο σχολείο και αλλού έμαθαν να τη βλέπουν σαν αγγαρεία, οι γρίφοι της προκαλούν βαθιά χασμουρητά. Κι αυτοί που υποτίθεται ότι την αγαπούν την απαγγέλλουν με «φωνή άχρωμη, συρτή και μελαγχολικιά», όπως έλεγε ο Ηλιόπουλος στην παλιά ελληνική ταινία, λες και θέλουν να αποτρέψουν το ενδεχόμενο να ενδιαφερθεί κάποιος για δαύτη. Ισχύει βέβαια ότι η απόλαυση δεν είναι όρος ικανός για ένα ολοκληρωμένο έργο τέχνης, χρειάζονται και άλλα πράγματα, παραμένει όμως όρος αναγκαίος. Τέρπειν άμα και διδάσκειν, όπως έλεγαν οι Λατίνοι. Άλλωστε η ποίηση που τέρπει, συνήθως όλο και κάτι διδάσκει – τη χαρά που μπορεί να αντλήσει κανείς από τη λέξη, ή το παιχνίδι με τις ατελεύτητες εκφραστικές δυνατότητες της γλώσσας, ας πούμε. Ενώ εκείνη που δεν τέρπει όχι μόνο να διδάξει δεν μπορεί, αλλά δεν είναι καν ποίηση.

4. Η ποίηση ήταν, και θα ’πρεπε να ξαναγίνει, τέχνη χρήσιμη

Ποιητής άξιος λόγου και αφιλόδοξος, παραιτημένος από την επιθυμία να αλλάξει έστω και λίγο τα πράγματα γύρω του, είναι contradictio in terminis. Δεν νοείται.

Η ιδέα ότι η ποίηση δεν αλλάζει στο παραμικρό τον κόσμο ή τη ζωή αυτή που ζούμε, είναι βέβαια ένας παραλογισμός. Για τον Δάντη έλεγε ο Καζαντζάκης ότι με το έργο του προδιέγραψε τα σύνορα της Ιταλίας αιώνες προτού αυτά χαραχθούν, τέτοια ήταν η επιρροή του. Καθένας γνωρίζει τι σημασία είχαν η Αινειάδα και ο Βιργίλιος για τους Ρωμαίους, τα ιστορικά δράματα του Σαίξπηρ για τους Άγγλους, η παράδοση του χάικου για τους Ιάπωνες, η Ραμαγιάνα και η Μαχαμπχαράτα για τους Ινδούς. Εδώ σε μας, ο Αλέξανδρος μεγάλωσε με την Ιλιάδα στο προσκεφάλι, οι βυζαντινοί μελωδοί σφράγισαν τη λαϊκή πίστη περισσότερο από κάθε πατέρα της Εκκλησίας, χωρίς τον Σολωμό, χωρίς τον Παλαμά η ίδια η γλώσσα που μιλάμε και γράφουμε θα ήταν άλλη. Κάθε ομιλιακό ενέργημα έχει σκοπό να επηρεάσει, αυτός είναι ο λόγος της ύπαρξής του. Η ποίηση δεν είναι μόνον "έκφραση", όπως τονίζει ο Μπρεχτ, αλλά και παρεμβαίνουσα πράξη. Γεννημένη τον 19ο αιώνα ως αντίδραση στις υπερβολικές αξιώσεις των "στρατευμένων", που ήθελαν μια ποίηση-φερέφωνο, εργαλείο βολικό για ξένους, πολιτικούς σκοπούς, η δοξασία ότι η ποίηση δεν χρησιμεύει σε τίποτε, είχε αρχικά μια λογική. Τόνιζε, υπερασπιζόταν την αυτονομία της τέχνης. Σήμερα όμως έχει καταντήσει σοφιστεία νομιμοποιητική της εσωστρέφειας και της παραίτησης. Γιατί χωρίς πίστη στον λόγο, ούτε και τέχνη του λόγου, λογοτεχνία, ποίηση, γίνεται να υπάρξει. Και πίστη στον λόγο σημαίνει πρωτίστως πίστη στη δύναμή του, στις μεταμορφωτικές δυνατότητές του. Ποιητής άξιος λόγου και αφιλόδοξος, παραιτημένος από την επιθυμία να αλλάξει έστω και λίγο τα πράγματα γύρω του, είναι contradictio in terminis. Δεν νοείται.

5. Η ποίηση ήταν, και θα ’πρεπε να ξαναγίνει, τέχνη ακριβής

Η ποίηση είναι τέχνη της γλώσσας, εξ ορισμού τέχνη έλλογη. Είναι φορέας νοήματος, ιδεών, σκέψεων, λόγος που αφηγείται και ιστορεί, που περιγράφει και συμπεραίνει, που έχει πάντα κάτι μεταδοτό και σημαίνον και επακριβές να πει. Ο καθαρός φορμαλισμός της αφηρημένης ζωγραφικής ή της απόλυτης μουσικής δεν είναι δική της υπόθεση. Ακόμη και όταν ο άξιος ποιητής χρησιμοποιεί το διφορούμενο ή την ασάφεια, και τότε ακριβολογεί, με την έννοια ότι αμφιρρέπει εσκεμμένα. Αντιθέτως, η αοριστολογία, η ακυρολεξία, ο βερμπαλισμός της εποχής μας είναι φαινόμενα αντιποιητικά. Οι πρώτοι υπερρεαλιστές φλέρταραν πράγματι με την ιδέα ότι η ποίηση μπορεί να υπάρξει και ερήμην του λόγου, να εκπηδήσει αυτοματικά από ένα βαθύτερο ψυχικό υπόστρωμα, χωρίς παρεμβολή της διάνοιας. Όμως γρήγορα, το δείχνει το ώριμο έργο τους, και οι ίδιοι άλλαξαν ρότα. Παρ’ όλα αυτά, η άτοπη εντύπωση έμεινε και παράγει ακόμη λεκτικά πυροτεχνήματα, «ποιήματα άνευ ποιήσεως» όπως θα τά ’λεγε ο Ροΐδης, σκιάχτρα για κάθε σοβαρό αναγνώστη. Γιατί κανείς αναγνώστης που σέβεται τον εαυτό του δεν χαραμίζει τον καιρό και τον κόπο του σε γραψίματα που ούτε οι ίδιοι αυτοί που τα σκάρωσαν δεν ξέρουν αν έχουν κάτι να πουν.

6. Η ποίηση ήταν, και θα ’πρεπε να ξαναγίνει, τέχνη απαιτητική

Απαιτητική όχι βέβαια γι’ αυτόν που τη διαβάζει κατ’ ανάγκην. Λεγεώνα είναι τα αριστουργήματα όλων των εποχών που μας συνεπαίρνουν με την πρώτη, χωρίς να καταβάλουμε γι’ αυτό καμιά συνειδητή προσπάθεια. Απαιτητική για εκείνον που τη γράφει! Την εξωφρενική εντύπωση ότι η ποίηση εύκολα γράφεται και δύσκολα διαβάζεται, οφείλουμε πάση θυσία, επί ποινή αυτοκαταργήσεως, να τη διασκεδάσουμε. Είναι ανάγκη να τονίσουμε φορτικά ότι τα πιο σπουδαία, τα πιο συγκλονιστικά ποιητικά έργα των αιώνων, ακόμη κι όταν δείχνουν πάναπλα στη δομή τους, πατούν πάνω σε τεχνικές και γλωσσικές δεξιότητες αδιανόητης πολυπλοκότητας. Ότι τα περί αυτόματης και πηγαίας και αυθόρμητης γραφής, τα περί αναπάντεχης και καθηλωτικής έμπνευσης είναι αυταπάτες για ερασιτέχνες. Ότι μόνο η συνύπαρξη ενός ασυνήθιστου ταλέντου με την πιο αυστηρή εργασιακή ηθική μπορεί να εξασφαλίσουν σ’ έναν ποιητή την επιτυχία. Σε τι βασίζεται αυτή η επιτυχία; Μα στην επίγνωση ότι η ποίηση είναι μια τέχνη που μπορούν να τη χαίρονται οι πάντες, αλλά ελάχιστοι μόνον να ασκούν.

(συνεχίζεται το προσεχές Σάββατο...)

[διαβάστε όλα τα άρθρα του φακέλου «Η ποίηση σήμερα» κάνοντας κλικ ΕΔΩ]

kk* Ο ΚΩΣΤΑΣ ΚΟΥΤΣΟΥΡΕΛΗΣ είναι ποιητής και μεταφραστής.

politeia link more

 


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Για την υπεράσπιση, και πάλι, της ποίησης, Γ'

Για την υπεράσπιση, και πάλι, της ποίησης, Γ'

Σε μια σειρά από δέκα άρθρα, δημοσιευμένα εδώ την περσινή χρονιά, συζήτησα τα «Προβλήματα της σημερινής ποίησης», όπως εγώ τα βλέπω και τα εκτιμώ. Στα τρία άρθρα τούτης της νέας σειράς διατυπώνω προτάσεις για την επίλυσή τους. Ακολουθούν οι τρεις τελευταίες απαντήσεις στο ερώτημα ...

Για την υπεράσπιση, και πάλι, της ποίησης, Α'

Για την υπεράσπιση, και πάλι, της ποίησης, Α'

Σε μια σειρά από δέκα άρθρα, δημοσιευμένα εδώ τον Σεπτέμβριο, Οκτώβριο και Νοέμβριο της περσινής χρονιάς, συζήτησα τα «Προβλήματα της σημερινής ποίησης», όπως εγώ τα βλέπω και τα εκτιμώ. Στα τρία άρθρα τούτης της νέας σειράς διατυπώνω προτάσεις για την επίλυσή τους. ...

Προβλήματα της σημερινής ποίησης Ι΄

Προβλήματα της σημερινής ποίησης Ι΄

Μια σειρά από άρθρα για την κατάσταση της ποιητικής τέχνης σήμερα, για τα χρόνια προβλήματα και τις μελλοντικές της προκλήσεις.

Του Κώστα Κουτσουρέλη

...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Η χρονιά θανάτου του Ρικάρντο Ρέις, του Ζοζέ Σαραμάγκου – Στη Λισαβόνα των ονείρων και των ποιητών

Η χρονιά θανάτου του Ρικάρντο Ρέις, του Ζοζέ Σαραμάγκου – Στη Λισαβόνα των ονείρων και των ποιητών

Για το μυθιστόρημα του José Saramago «Η χρονιά θανάτου του Ρικάρντο Ρέις» (μτφρ. Αθηνά Ψυλλιά, εκδ. Καστανιώτη). Στην κεντρική εικόνα, ο Chico Díaz από την κινηματογραφική μεταφορά του βιβλίου, σε σκηνοθεσία του João Botelho, η οποία παρουσιάστηκε στο 43ο φεστιβάλ ταινιών του Σαν Πάολο, τον Οκτώβριο του 2020.

...
Τζορτζ Όργουελ: επτά δεκαετίες από τον θάνατό του – πιο επίκαιρος από ποτέ

Τζορτζ Όργουελ: επτά δεκαετίες από τον θάνατό του – πιο επίκαιρος από ποτέ

Πέθανε, σαν σήμερα, στις 21 Ιανουαρίου 1950 ο Τζορτζ Όργουελ. Ο Βρετανός συγγραφέας, κριτικός και δημοσιογράφος Έρικ Άρθουρ Μπλερ γεννήθηκε το 1903. Έμεινε στην ιστορία για την αιχμηρή κριτική που άσκησε σε κάθε είδους ολοκληρωτισμό με τα έργα του «Η φάρμα των ζώων» και «1984».

Επιμέλεια: Book P...

Συζητώντας με τον Στρατή Μπουρνάζο, του Σταύρου Ζουμπουλάκη

Συζητώντας με τον Στρατή Μπουρνάζο, του Σταύρου Ζουμπουλάκη

Για το βιβλίο του Σταύρου Ζουμπουλάκη «Έντεκα συναντήσεις – Συζητώντας με τον Στρατή Μπουρνάζο» (εκδ. Πόλις).

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Ένα υβριδικό βιβλίο, που δεν είναι δοκίμιο, δεν είναι αυτοβιογραφία, δεν είναι συλλογή συνεντεύξεων, δεν ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Όψεις τουρισμού, του Αλέξη Χατζηδάκη (προδημοσίευση)

Όψεις τουρισμού, του Αλέξη Χατζηδάκη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Αλέξη Χατζηδάκη «Όψεις τουρισμού – Δεκαοχτώ δοκίμια για την τουριστική ανάπτυξη, τον σχεδιασμό του χώρου και την αρχιτεκτονική», που κυκλοφορεί από τις Cube Art Editions.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...

Τα φώτα του νότου, της Νίνα Γκεόργκε (προδημοσίευση)

Τα φώτα του νότου, της Νίνα Γκεόργκε (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Nina George «Τα φώτα του νότου» (μτφρ. Όλγα Γκαρτζονίκα), που κυκλοφορεί στις 7 Δεκεμβρίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...

Ανήσυχα άκρα, του Νίκου Παναγιωτόπουλου (προδημοσίευση)

Ανήσυχα άκρα, του Νίκου Παναγιωτόπουλου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος ενός διηγήματος, από τη συλλογή διηγημάτων του Νίκου Παναγιωτόπουλου «Ανήσυχα άκρα», που κυκλοφορεί στις 26 Νοεμβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΑΝΗΣΥΧΩΝ ΑΚΡΩΝ

Έν...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Βιβλίο, το καλύτερο δώρο κι αυτές τις Γιορτές

Βιβλίο, το καλύτερο δώρο κι αυτές τις Γιορτές

Η πιο απροσδόκητη χρονιά φτάνει στο τέλος της. Για τους περισσότερους από εμάς δύσκολα φαντάζεται κανείς άλλη χρονιά που να έκρυβε μια τόσο μεγάλη έκπληξη για όλη την ανθρωπότητα. Δοκιμαστήκαμε και δοκιμαζόμαστε ψυχολογικά, συναισθηματικά, ηθικά, μετράμε απώλειες ανθρώπων δικών μας και αγνώστων που τους νιώθουμε όμω...

10+1 βιβλία για μαγικά Χριστούγεννα

10+1 βιβλία για μαγικά Χριστούγεννα

Μια επιλογή δέκα χριστουγεννιάτικων βιβλίων για πολύ μικρά και λίγο μεγαλύτερα παιδιά από τη βιβλιοπαραγωγή του 2020. Πρόκειται για όμορφα βιβλία που μεταφέρουν το πνεύμα των Γιορτών στους μικρούς αναγνώστες με τρυφερές καλογραμμένες ιστορίες. Στις παρακάτω επιλογές, η εικονογράφηση παρουσιάζει ποικιλία και μεγάλο ε...

Τα καλύτερα αστυνομικά του 2020

Τα καλύτερα αστυνομικά του 2020

Επιλογή 21 τίτλων από τα καλύτερα ελληνικά και μεταφρασμένα αστυνομικά μυθιστορήματα που κυκλοφόρησαν μέσα στο 2020.

Της Χίλντας Παπαδημητρίου

ΕΛΛΗΝΙΚΑ

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

11 Ιανουαρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Πέθανε ο αγαπητός σε Ελλάδα και Γαλλία συγγραφέας Βασίλης Αλεξάκης

Σε ηλικία 77 ετών και έπειτα από μακροχρόνια ασθένεια, πέθανε ο συγγραφέας Βασίλης Αλεξάκης, όπως έγινε γνωστό από τον εκδοτικό του οίκο, τις εκδόσεις Μεταίχμιο. 

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ

ΞΕΧΩΡΙΣΑΜΕ

ΝΑ ΑΛΛΟ ΕΝΑ