alt

Σειρά σημειώσεων και προβληματισμού πάνω σε επίκαιρα θέματα φιλοσοφικού διαλόγου στις μέρες του κατ' οίκον περιορισμού, συνδεδεμένες με κλασικές ή και νεότερες βιβλιογραφικές αναφορές, για την πληρέστερη θεώρηση κάθε ζητήματος.

Του Άλκη Γούναρη

Τι έκαναν οι φιλόσοφοι στην καραντίνα; Μπορεί να μη βρέθηκαν στην πρώτη γραμμή του πυρός για την καταπολέμηση της πανδημίας, όμως προσέφεραν θεραπεία με αντίδοτα ιδεών, καθώς η κρίση συνέβαλε στον ανορθολογισμό και ανέδειξε παλαιότερα και νέα προβλήματα θέτοντας σε δοκιμασία το ηθικό, πολιτικό και οικονομικό μας σύστημα. Σε αυτήν τη σειρά σημειώσεων, κατέγραψα ορισμένα επίκαιρα σημεία που αποτέλεσαν αντικείμενο φιλοσοφικού διαλόγου στις μέρες του κατ’ οίκον περιορισμού, συνδέοντάς τα με κλασικές ή και νεότερες βιβλιογραφικές αναφορές βάσης, αν θέλει κάποιος να αποκτήσει μια πληρέστερη θεωρητική αντίληψη κάθε θέματος.

Keywords 
λογική πλάνη / δημόσιος λόγος

Όποιος έχει τρία έχει και δύο. Ο Α έχει τρία, άρα ο Α έχει πέντε. Η διατύπωση τέτοιων ψευδώνυμων συλλογισμών, αποτελούσε καθημερινή πρακτική στις σχολές που ίδρυσαν οι μαθητές του Σωκράτη. Λογικά παράδοξα όπως αυτό του ψεύτη ή οι σωρείτες της άμμου, του φαλακρού κ.τ.λ. συνέβαλαν στη δημιουργία μιας ακαταμάχητης διαλεκτικής, η οποία έμεινε γνωστή ως τις μέρες μας ως «εριστική τέχνη». Αυτή η τέχνη της παραδοξότητας, μια τεχνική «πειθούς» βασισμένη σε εσφαλμένα αλλά πειστικά επιχειρήματα, αποτέλεσε το αντικείμενο της μικρής αλλά εξαιρετικά χρήσιμης πραγματείας του Σοπενχάουερ [1], στην οποία περιγράφονται συνοπτικά τα μυστικά της εριστικής διαλεκτικής ή του πώς τελικά σε μια δημόσια συζήτηση να έχεις πάντα δίκιο. 

Το να έχεις δίκιο στον δημόσιο λόγο, δεν προϋποθέτει, ούτε συνεπάγεται ότι λες την αλήθεια. Η αλήθεια σε αυτές τις περιπτώσεις είναι το θύμα της ματαιοδοξίας των ομιλητών και της ευπιστίας των ακροατών.

Το να έχεις δίκιο στον δημόσιο λόγο, δεν προϋποθέτει, ούτε συνεπάγεται ότι λες την αλήθεια. Η αλήθεια σε αυτές τις περιπτώσεις είναι το θύμα της ματαιοδοξίας των ομιλητών και της ευπιστίας των ακροατών. Αρκεί να χρησιμοποιεί κάποιος έξυπνα τεχνάσματα και λογικοφανείς αυθαιρεσίες για να πείθει τους συνομιλητές, τους ακροατές ή τους αναγνώστες του ότι αυτά που υποστηρίζει είναι σωστά. Στο οπλοστάσιο όσων ασκούν την «εριστική», βρίσκονται, μεταξύ άλλων, εσφαλμένες προκείμενες[i], αυθαίρετες γενικεύσεις, εκτροπή της συζήτησης σε άσχετα επιχειρήματα κ.τ.λ. Όλα τα παραπάνω και πολλές ακόμα λογικές πλάνες κυριάρχησαν στον δημόσιο διάλογο κατά την παγκόσμια κρίση του κορωνοϊού.

Ενδεικτική ήταν η επιχειρηματολογία του Μπερνάρ-Ανρί Λεβί σε άρθρο του στο La Regle Du Jeu[ii], όπου συνέκρινε την τρέχουσα πανδημία με δύο παλαιότερες, για να υποστηρίξει ότι η παρούσα υγειονομική κρίση δεν σημαίνει και το τέλος του κόσμου και ότι τα μέτρα που έλαβε ο πρόεδρος Μακρόν και η γαλλική κυβέρνηση οδηγώντας τη χώρα του σε ένα μη αναγκαίο lockdown, ήταν απλώς υπερβολικά. Ο Λεβί, υιοθετώντας εσφαλμένες προκείμενες, υποστηρίζει ότι στη δεκαετία του '50 και του '60 η Γαλλία και ο υπόλοιπος κόσμος αντιμετώπισαν παρόμοιες με τη σημερινή πανδημίες, τόσο με τη «γρίπη του Χονγκ Κoνγκ», που είχε ως αποτέλεσμα τον θάνατο 30.000 ανθρώπων στη Γαλλία και 50.000 ανθρώπων στις ΗΠΑ, όσο και με την «ασιατική γρίπη», που είχε ως αποτέλεσμα τον θάνατο 100.000 ανθρώπων στις ΗΠΑ και άγνωστου αριθμού ανθρώπων στη Γαλλία. Συνεπώς, καταλήγει, η κρίση της COVID-19 δεν αποτελεί τη χειρότερη υγειονομική καταστροφή του αιώνα, τα ΜΜΕ διογκώνουν την κατάσταση και αποπροσανατολίζουν την κοινή γνώμη από άλλα σοβαρά προβλήματα που υπάρχουν στον πλανήτη, και η διακοπή της παραγωγικής διαδικασίας θα έχει απρόβλεπτες οικονομικές συνέπειες. 

Το σφάλμα στο συγκεκριμένο επιχείρημα έγκειται στην αρχική παραδοχή ότι οι πανδημίες είναι συγκρίσιμες και μάλιστα παρόμοιες μεταξύ τους. Κάτι τέτοιο όμως δεν ισχύει, για δυο λόγους: Πρώτον, διότι οι συνθήκες που επικρατούσαν στον κόσμο εξήντα χρόνια πριν διαφέρουν ριζικά από τις σημερινές συνθήκες, σε επίπεδο μετάδοσης, περίθαλψης και κατάστασης του συστήματος υγείας. Δεύτερον, διότι η σύγκριση των θυμάτων των παλαιότερων πανδημιών με την τρέχουσα, αν υποθέσουμε ότι μπορεί να γίνει σε απόλυτο αριθμό, δεν λαμβάνει υπόψιν ότι τα θύματα σήμερα, είναι θύματα «εντός» αυστηρών περιοριστικών μέτρων –την αναγκαιότητα των οποίων αμφισβητεί ο Λεβί– και τα οποία πιθανότατα θα ήταν πολλαπλάσια αν δεν είχαν ληφθεί καθόλου μέτρα, όπως προτείνει. 

Eπιχειρήματα βασισμένα σε εσφαλμένες προκείμενες διατυπώθηκαν πλειστάκις στον Τύπο και στα κοινωνικά δίκτυα με μη συγκρίσιμες «συγκρίσεις» κατά την πορεία της πανδημίας, πετυχαίνοντας να πείσουν το κοινό και να ικανοποιήσουν τη σκοπιμότητα ή τη ματαιοδοξία της ρητορικής εκείνων που τα εξέφρασαν. 

Ένα άλλο επιχείρημα βασισμένο σε εσφαλμένες προκείμενες ήταν αυτό που δημοσίευσε η εφημερίδα Wall Street Journal[iii] και έγινε σύντομα viral. Ο δημοσιογράφος, εκκινώντας από την παραδοχή ότι ο πληθυσμός της Νέας Υόρκης και της Σουηδίας είναι σχεδόν ίδιος, παρουσιάζει τα διαφορετικά μέτρα και τις διαφορετικές επιπτώσεις της πανδημίας στις δύο περιοχές, ασκώντας κριτική στους κατοίκους και στην ηγεσία της αμερικανικής πολιτείας για τον τρόπο που διαχειρίστηκαν την κατάσταση. Όμως η σύγκριση του πληθυσμού της Σουηδίας με τον πληθυσμό της Νέας Υόρκης, παρότι σε απόλυτα νούμερα βρίσκεται κοντά, αποτελεί μια παντελώς λανθασμένη και παραπλανητική προκείμενη, καθώς η Σουηδία είναι μια αραιοκατοικημένη χώρα με μόλις 23 κατοίκους ανά τετραγωνικό χιλιόμετρο, ενώ η πόλη της Νέας Υόρκης μια από τις πιο πυκνοκατοικημένες περιοχές του πλανήτη με 10.756 κατοίκους ανά τετραγωνικό χιλιόμετρο (το Μανχάταν έχει 27.673 κατοίκους/km2), χωρίς να υπολογίσει κανείς σε αυτήν την πυκνότητα πληθυσμού τους τουρίστες, τους επισκέπτες και τους εργαζόμενους στην πόλη της Nέας Yόρκης. Δεν χρειάζεται να είσαι επιδημιολόγος για να καταλάβεις ότι ο πληθυσμός αυτών των δύο περιοχών δεν είναι συγκρίσιμος. Παρόμοια επιχειρήματα βασισμένα σε εσφαλμένες προκείμενες διατυπώθηκαν πλειστάκις στον Τύπο και στα κοινωνικά δίκτυα με μη συγκρίσιμες «συγκρίσεις» κατά την πορεία της πανδημίας, πετυχαίνοντας να πείσουν το κοινό και να ικανοποιήσουν τη σκοπιμότητα ή τη ματαιοδοξία της ρητορικής εκείνων που τα εξέφρασαν. 

Στην περίπτωση του Γάλλου φιλοσόφου, ωστόσο, η χρήση των εσφαλμένων προκείμενων για τη σύγκριση των πανδημιών έγινε γρήγορα αντιληπτή από μια μερίδα του ακροατηρίου του, αναγκάζοντας τον Λεβί να δικαιολογηθεί.[iv] Σε επόμενη τοποθέτησή του, ισχυρίστηκε ότι είναι πολλοί αυτοί που εκμεταλλεύονται την παρούσα κατάσταση για να επιβάλουν αυστηρά μέτρα τα οποία ικανοποιούν την ατζέντα της ολοκληρωτικής πολιτικής τους, όπως κάνει ο πρωθυπουργός της Ουγγαρίας, Βίκτορ Ορμπάν, ή για να αποκομίσουν πολιτικό όφελος από τη φυσική αυτή καταστροφή, κηρύσσοντας πόλεμο σε έναν αόρατο εχθρό, όπως κάνουν οι Τραμπ και Μακρόν. Με αυτόν τον τρόπο, αποφεύγοντας ουσιαστικά να επανατοποθετηθεί στο αρχικό του επιχείρημα, ο Λεβί εισήγαγε στη συζήτηση νέα επιχειρήματα, προκειμένου να εκτρέψει την προσοχή του ακροατηρίου του και να συνεχίσει την κριτική του. Χρησιμοποίησε ουσιαστικά την τεχνική της «κόκκινης ρέγκας», η οποία οδηγεί τη συζήτηση αλλού χωρίς να διορθώσει το προηγούμενο σφάλμα του. Οι «κόκκινες ρέγκες»[v] αποτελούν μια από τις 100 περίπου διαφορετικές τεχνικές που μπορεί να χρησιμοποιήσει κάποιος για να κερδίσει μια αντιπαράθεση [2].

Ο Λεβί όμως, που είχε αναμετρηθεί στο παρελθόν επιτυχώς με τον «αμερικανικό μύθο», ακολουθώντας σε ένα μακρύ οδοιπορικό τα βήματα του Τοκβίλ στην Αμερική των μεγάλων αντιθέσεων [3], δεν κατάφερε στη συγκεκριμένη περίπτωση να πείσει επιτυχώς για τον «μύθο της πανδημίας». Ένα υποψιασμένο ακροατήριο, που έχει τη δυνατότητα να διακρίνει τις λογικές πλάνες που κρύβονται πίσω από τα επιχειρήματα, δεν είναι εύκολο να ξεγελαστεί. Καταλαβαίνει ότι η σύγκριση της θνησιμότητας της COVID-19 με τη θνησιμότητα των τροχαίων ή με τη θνησιμότητα από καρκίνο συνιστά λογικό σφάλμα, όπως και η εκτροπή μιας συζήτησης για τη σοβαρότητα της πανδημίας στα συμφέροντα των φαρμακοβιομηχανιών από την πώληση των εμβολίων αποτελεί λογική της κόκκινης ρέγκας.

* Ο ΑΛΚΗΣ ΓΟΥΝΑΡΗΣ είναι διδάκτωρ φιλοσοφίας, επιστημονικός συνεργάτης 
και ερευνητής στο ΕΚΠΑ - https://alkisgounaris.gr/.


[i] Προκείμενες ονομάζονται οι αρχικές προτάσεις ενός συλλογισμού, από τις οποίες προκύπτει το λογικό συμπέρασμα. Για παράδειγμα, οι προτάσεις «όλοι οι άνθρωποι είναι θνητοί» και «ο Σωκράτης είναι άνθρωπος», αποτελούν προκείμενες προτάσεις που οδηγούν στο συμπέρασμα «ο Σωκράτης είναι θνητός». 
[ii] Διαβάστε το αρχικό άρθρο του Μπερνάρ-Ανρί Λεβί εδώ.
[iii] Διαβάστε το δημοσίευμα της Wall Street Journal εδώ.
[iv] Διαβάστε την ύστερη τοποθέτηση του Μπερνάρ-Ανρί Λεβί επί του θέματος εδώ.
[v] Οι κόκκινες ρέγκες, λόγω της ισχυρής μυρωδιάς τους, υποτίθεται ότι αποσπούν την προσοχή των σκύλων ιχνηλάτησης, εκτρέποντάς τους από τον στόχο που πρέπει να ακολουθήσουν.

ΓΙΑ ΠΕΡΑΙΤΕΡΩ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗ 
ΕΠΙ ΤΟΥ ΘΕΜΑΤΟΣ

[1] [2] [3]
alt alt alt
Η τέχνη του να έχεις πάντα δίκιο
Άρτουρ Σοπενχάουερ
Μτφρ. Μυρτώ Καλοφωλιά
Πατάκης 
Πώς να κερδίζετε κάθε
αντιπαράθεση

Madsen Pirie
Μτφρ. Σοφία Ανδρεοπούλου
Κέδρος

American Vertigo
Bernard - Henri Lévy
Μτφρ. Μαρία Μαλαφέκα
Κέδρος
alt alt alt

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Η φιλοσοφία ως θεραπεία: Ο θάνατος και το νόημα της ζωής

Η φιλοσοφία ως θεραπεία: Ο θάνατος και το νόημα της ζωής

Σειρά σημειώσεων και προβληματισμού πάνω σε επίκαιρα θέματα φιλοσοφικού διαλόγου στις μέρες του κατ' οίκον περιορισμού, συνδεδεμένες με κλασικές ή και νεότερες βιβλιογραφικές αναφορές, για την πληρέστερη θεώρηση κάθε ζητήματος.

Του Άλκη Γούναρη

Τι...

Η φιλοσοφία ως θεραπεία: Η ζούγκλα και το κομπιουτεράκι των ηδονών

Η φιλοσοφία ως θεραπεία: Η ζούγκλα και το κομπιουτεράκι των ηδονών

Σειρά σημειώσεων και προβληματισμού πάνω σε επίκαιρα θέματα φιλοσοφικού διαλόγου στις μέρες του κατ' οίκον περιορισμού, συνδεδεμένες με κλασικές ή και νεότερες βιβλιογραφικές αναφορές, για την πληρέστερη θεώρηση κάθε ζητήματος.

...

Η φιλοσοφία ως θεραπεία: Εγωιστικός άνθρωπος, αλτρουιστική αγορά

Η φιλοσοφία ως θεραπεία: Εγωιστικός άνθρωπος, αλτρουιστική αγορά

Σειρά σημειώσεων και προβληματισμού πάνω σε επίκαιρα θέματα φιλοσοφικού διαλόγου στις μέρες του κατ' οίκον περιορισμού, συνδεδεμένες με κλασικές ή και νεότερες βιβλιογραφικές αναφορές, για την πληρέστερη θεώρηση κάθε ζητήματος.

Του Άλ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Αδικημένη κουίρ λογοτεχνία: 8 βιβλία που δεν διαβάστηκαν όσο τους αξίζει

Αδικημένη κουίρ λογοτεχνία: 8 βιβλία που δεν διαβάστηκαν όσο τους αξίζει

Υπάρχουν βιβλία που τυχαίνει να συμπίπτουν με πολυαναμενόμενες εκδόσεις, δεν μπαίνουν στο οπτικό πεδίο του κοινού ή πολλές φορές μένουν στη σκιά πολύ δημοφιλών τίτλων με παρόμοια θεματική. Το ίδιο συμβαίνει και με τα κουίρ βιβλία. Κάποια ακούγονται και διαβάζονται περισσότερο από άλλα. Σήμερα, λοιπόν, ημέρα εορτασμο...

«Τηρούμενες αναλογίες» της Πόπης Φιρτινίδου (κριτική) – Ζωντανές ανταποκρίσεις από την ηλικία της ήττας

«Τηρούμενες αναλογίες» της Πόπης Φιρτινίδου (κριτική) – Ζωντανές ανταποκρίσεις από την ηλικία της ήττας

Για τη συλλογή διηγημάτων της Πόπης Φιρτινίδου «Τηρούμενες αναλογίες» (Εκδόσεις των Συναδέλφων). Κεντρική εικόνα: Πίνακας από τον Αργυρό Ουμβέρτο (1884 - 1963) με τίτλο «Ο παππούς» (1912) / Εθνική Πινακοθήκη.

Γράφει ο Γιώργος Ν. Περαντωνάκης

Η ψυχολογί...

«Respublica»: μια κοινότητα χαράς απέναντι σ’ ένα σύμπαν καταναλωτισμού και στρες

«Respublica»: μια κοινότητα χαράς απέναντι σ’ ένα σύμπαν καταναλωτισμού και στρες

Για την multi παράσταση «Respublika» του Λούκας Τβαρκόβσκι [Lukasz Twarkowski], σε παραγωγή της Στέγης του Ιδρύματος Ωνάση, η οποία παρουσιάστηκε στο Terra Vibe Park στη Μαλακάσα. Φωτογραφίες: Ανδρέας Σιμόπουλος

Γράφει ο Νίκος Ξένιος

Ο Πολωνός σκηνοθέτ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Συμπληγάδες αξιών» του Μηνά Στραβοπόδη (προδημοσίευση)

«Συμπληγάδες αξιών» του Μηνά Στραβοπόδη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Μηνά Στραβοπόδη «Συμπληγάδες αξιών» το οποίο κυκλοφορεί στις 21 Ιουνίου από τις εκδόσεις Αρμός.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ναι, το ξέρω! Δεν έπρεπε να σκοτώσω. Μα έπρεπε να σκοτώσω. Ξέρω, δεν είνα...

«Μικρές δοκιμές» του Αντώνη Μακρυδημήτρη (προδημοσίευση)

«Μικρές δοκιμές» του Αντώνη Μακρυδημήτρη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του ομότιμου καθηγητή ΕΚΠΑ Αντώνη Μακρυδημήτρη «Μικρές δοκιμές», το οποίο θα κυκλοφορήσει το επόμενο διάστημα από τις εκδόσεις Νίκας.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Το μείζον πρόβλημα στην εποχή μας έχει ...

«Αποστολή στο Βερολίνο» του Λεν Ντέιτον (προδημοσίευση)

«Αποστολή στο Βερολίνο» του Λεν Ντέιτον (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το κατασκοπικό μυθιστόρημα του Λεν Ντέιτον [Len Deighton] «Αποστολή στο Βερολίνο» (μτφρ. Αντώνης Καλοκύρης), το οποίο κυκλοφορεί αυτές τις μέρες από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

«Μάλλον φέρνουν κ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Αδικημένη κουίρ λογοτεχνία: 8 βιβλία που δεν διαβάστηκαν όσο τους αξίζει

Αδικημένη κουίρ λογοτεχνία: 8 βιβλία που δεν διαβάστηκαν όσο τους αξίζει

Υπάρχουν βιβλία που τυχαίνει να συμπίπτουν με πολυαναμενόμενες εκδόσεις, δεν μπαίνουν στο οπτικό πεδίο του κοινού ή πολλές φορές μένουν στη σκιά πολύ δημοφιλών τίτλων με παρόμοια θεματική. Το ίδιο συμβαίνει και με τα κουίρ βιβλία. Κάποια ακούγονται και διαβάζονται περισσότερο από άλλα. Σήμερα, λοιπόν, ημέρα εορτασμο...

Πατέρας και γιος: 5 σπουδαία μυθιστορήματα για μια δύσκολη σχέση

Πατέρας και γιος: 5 σπουδαία μυθιστορήματα για μια δύσκολη σχέση

Σύμμαχοι, ενίοτε κι αντίπαλοι. Αγαπημένοι, μα κάποιες φορές σε άλλο μήκος κύματος. Με αφορμή την Ημέρα του Πατέρα (16 Ιουνίου) επιλέξαμε πέντε βιβλία που βρίσκονται σε κυκλοφορία και αναδεικνύουν την πολυπλοκότητα και την ουσιαστική δύναμη που φέρει ο πατέρας ως ρόλος και ως υπόσταση. Κεντρική εικόνα: ο Φίλιπ Ροθ με...

10 κλασικά λογοτεχνικά έργα που έφεραν στο φως τη ΛΟΑΤΚΙ+ εμπειρία

10 κλασικά λογοτεχνικά έργα που έφεραν στο φως τη ΛΟΑΤΚΙ+ εμπειρία

Τα τελευταία χρόνια, η κουίρ λογοτεχνία έχει ανανεωθεί με σύγχρονους εκπροσώπους όπως ο Όσεαν Βουόνγκ ή η Κάρμεν Μαρία Ματσάδο. Εάν αναζητούσαμε, όμως, τις βάσεις ενός κουίρ λογοτεχνικού Κανόνα θα έπρεπε να πάμε πιο πίσω, σε κάποια βιβλία καθοριστικά για την ομοερωτική λογοτεχνία αλλά και για τη λογοτεχνία γενικότερ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

15 Δεκεμβρίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2023

Mυθιστορήματα, νουβέλες, διηγήματα, ποιήματα: Επιλογή 100 βιβλίων, ελληνικών και μεταφρασμένων, από τη βιβλιοπαραγωγή του 2023. Επιλογή: Συντακτική ομάδα της Book

ΦΑΚΕΛΟΙ