alt

Μεταφραστές και επιμελητές αποκαλύπτουν τις διαδρομές μέσα από τις οποίες προσέγγισαν τη γλώσσα, το ύφος ή και την οικονομία ενός βιβλίου με το οποίο δούλεψαν πρόσφατα και μοιράζονται μαζί μας τα μυστικά του εργαστηρίου τους. Φιλοξενούμενη, η μεταφράστρια Βάσια Τζανακάρη με αφορμή τη μετάφραση του μυθιστορήματος της Emily St. John Mandel, Σταθμός έντεκα, που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Ίκαρος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

«Ξέρετε γιατί μετέφρασα τον Πόε με τόση υπομονή; Επειδή μου μοιάζει. Την πρώτη φορά που άνοιξα ένα από τα βιβλία του, είδα με τρόμο και έκπληξη όχι μόνο θέματα που είχα ονειρευτεί αλλά ολόκληρες προτάσεις που είχα σκεφτεί και τις οποίες αυτός είχε γράψει είκοσι χρόνια πριν». Αυτά καταθέτει ο Μποντλέρ για τη μετάφραση και η σκέψη του αυτή φαίνεται να βρίσκει σύμφωνο και τον θεωρητικό της μετάφρασης, τον Λόρενς Βενούτι, ο οποίος εισήγαγε την έννοια του “simpatico”, της συγγένειας, δηλαδή, που νιώθει ο μεταφραστής με τον συγγραφέα που μεταφράζει. Παρότι η έννοια έχει πολλές παραμέτρους και επιδέχεται κριτική, ορμώμενη από αυτήν και με βάση την προσωπική μου εμπειρία θεωρώ ότι μπορώ να πω με σχετική ασφάλεια πως αν μεταφράζεις ένα βιβλίο που σου αρέσει, πιθανόν να καταφέρεις σε ικανοποιητικό βαθμό να μεταφέρεις το πνεύμα του βιβλίου και το ύφος του συγγραφέα. Αυτό μου συνέβη με τον Σταθμό Έντεκα της Έμιλι Σεντ Τζον Μαντέλ. Από την πρώτη στιγμή που διάβασα το βιβλίο που μου εμπιστεύτηκαν οι εκδόσεις Ίκαρος, ένιωσα ότι οι σκέψεις της Μαντέλ θα μπορούσαν να είναι σκέψεις δικιές μου, που απλώς δεν είχα προλάβει να τις διατυπώσω. Το θέμα της, η λυρική και συνάμα απλή γλώσσα της καθώς και η κυκλικότητα της γραφής της με γοήτευσαν απόλυτα.

Από την πρώτη στιγμή που διάβασα το βιβλίο που μου εμπιστεύτηκαν οι εκδόσεις Ίκαρος, ένιωσα ότι οι σκέψεις της Μαντέλ θα μπορούσαν να είναι σκέψεις δικιές μου, που απλώς δεν είχα προλάβει να τις διατυπώσω. Το θέμα της, η λυρική και συνάμα απλή γλώσσα της καθώς και η κυκλικότητα της γραφής της με γοήτευσαν απόλυτα.

Δούλεψα το πρώτο χέρι του βιβλίου στο λάπτοπ και στη συνέχεια σε εκτυπωμένο κείμενο. Το χαρτί “χτυπάει” τελείως διαφορετικά στο μάτι σε σχέση με ένα αρχείο Word. Αν και η γλώσσα δεν ήταν ιδιαίτερα απαιτητική, οι σωστές επιλογές των λέξεων ήταν σημαντικές προκειμένου να αποδοθεί το ύφος της Μαντέλ και η ατμόσφαιρα του βιβλίου, αλλά και να μη χαθούν τα πολιτισμικά στοιχεία. Η μετάφραση, γενικά, έγκειται σε μεγάλο βαθμό στις επιλογές που κάνει ο μεταφραστής ή η μεταφράστρια, και όντας φύσει αναποφάσιστη συχνά μου συμβαίνει αρκετά σημεία να με παιδεύουν μέχρι την τελευταία στιγμή. Κάτι άλλο που με απασχόλησε πολύ ήταν οι φωνές των ηρώων. Κάθε ήρωας έχει τη φωνή του. Δεν μπορεί ο Τζίβαν που είναι παπαράτσι να μιλάει με τον ίδιο τρόπο που εκφράζεται ο Άρθουρ, ένας σούπερ σταρ του Χόλιγουντ. Και εφόσον η συγγραφέας το πετυχαίνει αυτό, οφείλει κι η μεταφράστρια να προσπαθήσει να κάνει το ίδιο. Επιπλέον, ο τόνος αλλάζει ανάλογα και με το είδος του λόγου. Για παράδειγμα, τα γράμματα του Άρθουρ στη φίλη του Βικτόρια, έχουν διαφορετικό τόνο από τα διαλογικά μέρη. Υπήρχαν, επίσης, μερικά σημεία όπου ο λόγος ήταν μακροπερίοδος και η σύνταξη χρειαζόταν ιδιαίτερη προσοχή, αφενός για να μη χαθεί το ύφος και η ένταση, αφετέρου για να μην είναι το αποτέλεσμα δυσνόητο για τον αναγνώστη, τουλάχιστον όχι πιο δυσνόητο απ’ όσο θα ήθελε η συγγραφέας.

Για τα αποσπάσματα από τα έργα του Σαίξπηρ που περιλαμβάνονται στο βιβλίο χρησιμοποίησα τις μεταφράσεις του Ερρίκου Μπελιέ (από τις εκδόσεις του Κέδρου), ενώ το απόσπασμα από ποίημα του Τσέσλαβ Μίλος στην εισαγωγή του βιβλίου αποπειράθηκα να το μεταφράσω η ίδια, αν και η μοναδική εμπειρία που έχω στη μετάφραση ποίησης είναι από τις μεταφράσεις που έκανα στο μεταπτυχιακό μου σε αφροαμερικανούς ποιητές και ποιητές των μεσοδυτικών πολιτειών. Η διακειμενικότητα ήταν κάτι που είχε τη σημασία του στο βιβλίο. Παραδείγματος χάριν, η πρώτη πρόταση του βιβλίου περιγράφει μια σκηνή από τον Βασιλιά Ληρ, και με προβλημάτισε πολύ η απόδοση της λέξης “unmoored”. Πρέπει να ξέρεις τι ακριβώς συμβαίνει στη συγκεκριμένη σκηνή της σαιξπηρικής τραγωδίας για να μην οδηγηθείς σε παρερμηνείες.

Κάτι που έκανα για να είμαι σίγουρη για την προφορά ονομάτων και τοπωνυμίων αλλά για να βεβαιωθώ ότι έδινα έμφαση στα σωστά μέρη κάθε πρότασης ήταν να ακούσω το βιβλίο σε audiobook. Όπως πάντα, χρειάστηκε κάμποση έρευνα για πραγματολογικά στοιχεία – άλλωστε, μετάφραση σημαίνει έρευνα, τόσο όσον αφορά τη σημασία των λέξεων όσο και τα πραγματολογικά στοιχεία του κάθε βιβλίου. Πραγματικά θαυμάζω όσους μετέφραζαν στην προ-Google εποχή.

Κάτι που έκανα για να είμαι σίγουρη για την προφορά ονομάτων και τοπωνυμίων αλλά για να βεβαιωθώ ότι έδινα έμφαση στα σωστά μέρη κάθε πρότασης ήταν να ακούσω το βιβλίο σε audiobook. Όπως πάντα, χρειάστηκε κάμποση έρευνα για πραγματολογικά στοιχεία – άλλωστε, μετάφραση σημαίνει έρευνα, τόσο όσον αφορά τη σημασία των λέξεων όσο και τα πραγματολογικά στοιχεία του κάθε βιβλίου. Πραγματικά θαυμάζω όσους μετέφραζαν στην προ-Google εποχή. Το σημείο που με προβλημάτισε περισσότερο ήταν ένα συγκεκριμένο κομμάτι όπου οι ήρωες κοροϊδεύουν, κάνοντας λογοπαίγνια, την office jargon, φιξ φράσεις δηλαδή που χρησιμοποιούνται σε εταιρικό περιβάλλον. Εκεί, αναγκαστικά, έβαλα μπροστά τη δημιουργικότητά μου, και έφτιαξα δικά μου λογοπαίγνια, έχοντας στο νου μου ότι έπρεπε να επιτελούν την ίδια ακριβώς λειτουργία με τα πρωτότυπα. Ομολογώ πως εμπνεύστηκα λίγο από τα δελτία ειδήσεων. Όπως πάντα, βέβαια, πολύ σημαντική είναι η συνεργασία με τον επιμελητή ή την επιμελήτρια του βιβλίου: το να συζητάς προβληματισμούς και τυχόν δυσκολίες είναι πολύτιμο.

Λάθη γίνονται στις μεταφράσεις, άλλοτε σημαντικά, άλλοτε ήσσονος σημασίας και η κριτική της μετάφρασης, όπου και όποτε υπάρχει, καταλήγει να μην είναι τίποτε άλλο παρά λαθοθηρία. Μια μετάφραση, όμως, μπορεί να είναι καλή ακόμη και με μερικά λάθη. Έτυχε για μια εργασία στο μεταπτυχιακό μου να συγκρίνω δύο μεταφράσεις του ίδιου βιβλίου. Η πρώτη, της δεκαετίας του ’80, ήταν γεμάτη λάθη. Η δεύτερη, που κυκλοφόρησε πριν από λίγα χρόνια, ολόσωστη. Η πρώτη όμως ήταν υπέροχη, παρά τα λάθη, γιατί είχε διατηρηθεί το ύφος και ο ρυθμός, ενώ η δεύτερη παρότι σωστή, ήταν τελείως στεγνή! Αν και τα λάθη είναι συχνά αναπόφευκτα, νιώθω ανακουφισμένη που σε ορισμένες περιπτώσεις γλίτωσα… στο τσακ από μερικά. Όπως για παράδειγμα όταν μετέφραζα Το Κορίτσι που Εξαφανίστηκε (εκδ. Μεταίχμιο) της Τζίλιαν Φλιν, την ομφαλοσκόπηση (navelgazing) παραλίγο να την συνδυάσω με… πλοία παρασυρμένη από τα Ιταλικά (nave). Στην περίπτωση της Μαντέλ, παρασυρμένη από την ένταση μιας συγκεκριμένης σκηνής παραλίγο να μεταφράσω το taxi (τροχοδρομώ) ως αυτό που φαντάζεστε… Η κοινή λογική και η αποστασιοποιημένη ανάγνωση αποδεικνύονται σωτήρια! Πάντως, στη μετάφραση, πάντα κάτι χάνεται, αλλά φτιάχνεται κάτι άλλο στη θέση του. Η δική μου αίσθηση, δηλαδή, είναι ότι χάνεται αναγκαστικά ένα γλωσσικό σύμπαν αλλά δημιουργείται ένα καινούριο.

Λάθη γίνονται στις μεταφράσεις, άλλοτε σημαντικά, άλλοτε ήσσονος σημασίας και η κριτική της μετάφρασης, όπου και όποτε υπάρχει, καταλήγει να μην είναι τίποτε άλλο παρά λαθοθηρία. Μια μετάφραση, όμως, μπορεί να είναι καλή ακόμη και με μερικά λάθη.

Δεν ξέρω αν το συγγραφικό μου ύφος περνάει στις μεταφράσεις μου, φαντάζομαι πως ναι, είναι μάλλον αναπόφευκτο, κάποιος άλλος προφανώς θα έκανε διαφορετικές επιλογές, αλλά φυσικά το μεγαλύτερο ποσοστό είναι και οφείλει να είναι το ύφος του συγγραφέα. Το πιο σημαντικό για έναν μεταφραστή είναι αυτό που είναι το πιο σημαντικό και για έναν συγγραφέα: να διαβάζει. Και δεν είναι καθόλου αυτονόητο αυτό που λέω.

Κάθε φορά, όταν έρχεται η ώρα της παράδοσης, διαβάζω ολόκληρο το βιβλίο μεγαλόφωνα, για να ελέγξω τον ρυθμό και τον τόνο. Ύστερα κάνω τις απαραίτητες διορθώσεις. Κι έπειτα βάζω τελεία. Η μετάφραση δεν τελειώνει ποτέ. Θα μπορούσα να διορθώνω τα βιβλία που μεταφράζω στο διηνεκές, αλλάζοντας τις επιλογές μου, τον ρυθμό, τη σύνταξη. Κάποια στιγμή όμως, όπως και στο γράψιμο, πρέπει να βάζεις τελεία.

altInfo
Η Βάσια Τζανακάρη σπούδασε Αγγλική Γλώσσα και Φιλολογία στο ΑΠΘ και είναι κάτοχος μεταπτυχιακού Μετάφρασης-Μεταφρασεολογίας από το ΕΚΠΑ. Με το πρώτο της βιβλίο, 11 μικροί φόνοι: ιστορίες εμπνευσμένες από τραγούδια του Νικ Κέιβ (2008) ήταν υποψήφια για το βραβείο πρωτοεμφανιζόμενου συγγραφέα του περιοδικού Διαβάζω. Στη συνέχεια έγραψε το μυθιστόρημα Τζόνι & Λούλου (2011), το παιδικό βιβλίο Ένα δώρο για τον Τζελόζο (2013) και τη συλλογή διηγημάτων Η καρέκλα του κυρίου Έκτορα (2014) όλα από τις εκδόσεις Μεταίχμιο. Έχει μεταφράσει Ian Rankin, Gillian Flynn, Judith Butler, Emily St John Mandel, Donald Ray Pollock κ.α., ενώ διδάσκει στη σχολή meta/φραση.

Ακολουθήστε την boopress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Δεν μεταφράζουμε λέξεις!

Δεν μεταφράζουμε λέξεις!

Του Κώστα Κουτσουρέλη

Έλεγα σε προηγούμενο άρθρο μου ότι συμβαίνει κάμποσες φορές αναγνώστες μιας μετάφρασης να έχουν ενστάσεις για την απόδοση της μιας ή της άλλης λέξης. Όσοι διαμαρτύρονται μάλιστα συνήθως έχουν και μια τριβ...

Τι κάνει ο μεταφραστής

Τι κάνει ο μεταφραστής

Tου Κώστα Κουτσουρέλη

Συμβαίνει συχνά. Ο μεταφραστής που μένει πιστός στη μορφή του πρωτότυπου ποιήματος, που κρατάει λ.χ. το μέτρο ή την ομοιοκαταληξία του, να δέχεται κριτική (καλόπιστη συνήθως) ότι προδίδει το «νόημά» του. ...

Για τη μετάφραση

Για τη μετάφραση

Του Γιώργου Βέη

Ο Ezra Pound, ως γνωστόν, αρεσκόταν να μεταφράζει Κομφούκιο από το σινικό πρωτότυπο χωρίς να ομιλεί ή να γράφει τη γλώσσα των μανδαρίνων. Πρόκειται για δήθεν μετάφραση, παρανόηση, παράφραση ή επινόηση κειμένου;
...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

30 χρόνια από την ίδρυση του Ελληνικού Ιδρύματος Πολιτισμού – Βραβεύτηκε η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ

30 χρόνια από την ίδρυση του Ελληνικού Ιδρύματος Πολιτισμού – Βραβεύτηκε η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ

Την Πέμπτη 22 Σεπτεμβρίου, στον κήπο του Ελληνικού Ιδρύματος Πολιτισμού, στον αναγεννημένο χώρο της οικίας Μποδοσάκη, πραγματοποιήθηκε η επετειακή εκδήλωση για τον εορτασμό των τριάντα χρόνων από την ίδρυση του ΕΙΠ (1992-2022). Κεντρική εικόνα: Ο Πρόεδρος του Ελληνικού Ιδρύματος Πολιτισμού, Νίκος Α. Κούκης, προ...

Ελίζαμπεθ Στράουτ: «Στην πανδημία, ο χρόνος έπαψε να υπάρχει»

Ελίζαμπεθ Στράουτ: «Στην πανδημία, ο χρόνος έπαψε να υπάρχει»

Σε συνέντευξή της στον Guardian, η Αμερικανίδα πεζογράφος Ελίζαμπεθ Στράουτ (Elizabeth Strout) μίλησε για το μυθιστόρημά της «Lucy by the Sea», στο οποίο επανεμφανίζονται οι πρωταγωνίστριες των παλαιότερων μυθιστορημάτων της «Το όνομά μου είναι Λούσυ Μπάρτον» και «Όλιβ Κίττριτζ». Αμφότερα κυκλοφορούν από τις εκδόσει...

«Έρχεται ο γίγαντας» του Μάκη Τσίτα (κριτική)

«Έρχεται ο γίγαντας» του Μάκη Τσίτα (κριτική)

Για το βιβλίο του Μάκη Τσίτα «Έρχεται ο γίγαντας» (εικόνες: Νικόλας Χατζησταμούλος, εκδ. Μεταίχμιο), μια ιστορία για τις ψεύτικες ειδήσεις που τρομοκρατούν τον πληθυσμό. 

Του Μάνου Κοντολέων

Ο Μάκης Τσίτας σίγουρα είναι μια ιδιαίτερη περίπτωση στη...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Πλατωνικοί διάλογοι» του Χάρη Βλαβιανού (προδημοσίευση)

«Πλατωνικοί διάλογοι» του Χάρη Βλαβιανού (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το πεζογράφημα του Χάρη Βλαβιανού «Πλατωνικοί διάλογοι ή γιατί στο σπήλαιο κάνουν όλοι πάρτι», που θα κυκλοφορήσει μέσα Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Πατάκη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΤΕΛΟΣ ΚΑΛΟ ΟΛΑ ΚΑΛΥΤΕΡΑ

...
«Μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας» του Κώστα Καβανόζη (προδημοσίευση)

«Μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας» του Κώστα Καβανόζη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη μελέτη του Κώστα Καβανόζη «Μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας – Το μυθιστόρημα τεκμηρίων και η λογοτεχνικότητα του αναφορικού λόγου», που θα κυκλοφορήσει από τις εκδόσεις Πατάκη, τέλη Σεπτεμβρίου.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
«Άλμπατρος» της Αν Κλιβς (προδημοσίευση)

«Άλμπατρος» της Αν Κλιβς (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Ann Cleeves «Άλμπατρος» (μτφρ. Παλμύρα Ισμυρίδου), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 4 Ιουλίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Κεφάλαιο 3

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

 Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών, δοκιμίων και μελετών. 

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Τρεις «γεμάτοι» μήνες μένουν μέχρι και το τέλος αυτής της χρονιάς και οι εκδοτικοί οίκοι β...

100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή: 15 βιβλία που ξεχωρίζουν

100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή: 15 βιβλία που ξεχωρίζουν

100 χρόνια συμπληρώνονται αυτές τις μέρες από τη Μικρασιατική Καταστροφή. Πολλές και ενδιαφέρουσες εκδόσεις έχουν εμπλουτίσει φέτος τη σχετική βιβλιογραφία. Επιλέξαμε 15 πρόσφατες ή και παλιότερες, που αφορούν βιβλία μη μυθοπλαστικά. Καλύπτουν, πιστεύουμε, μια σφαιρική θέαση των όσων προηγήθηκαν, των γεγονότων του Σ...

Δέκα κλασικά βιβλία που λογοκρίνονται ξανά και ξανά

Δέκα κλασικά βιβλία που λογοκρίνονται ξανά και ξανά

Πολλοί πιστεύουν πως η εποχή που τα λογοτεχνικά βιβλία απαγορεύονταν και καίγονταν στην πυρά έχει παρέλθει. Στην πραγματικότητα, μέχρι και σήμερα, πολλές συντηρητικές ομάδες σε πολλές χώρες του κόσμου επιχειρούν να λογοκρίνουν και να καταστρέψουν ακόμα και έργα που θεωρούνται πλέον κλασικά, με διάφορες δικαιολογίες....

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

07 Ιανουαρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Φέτος περιμέναμε την εκπνοή της χρονιάς πριν συντάξουμε την καθιερωμένη μας πια λίστα με τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία της χρονιάς. Ο λόγος είναι ότι τούτες τις Γιορτέ

ΦΑΚΕΛΟΙ