Γνωρίστε τους Νετανιάχου! – το αστείο και ιδιοφυές μυθιστόρημα του Τζόσουα Κοέν για τις ποικίλες εκδοχές της εβραϊκότητας

Αν και γράφτηκε πριν από τη βάρβαρη επίθεση της 7ης Οκτωβρίου 2023, κι άρα πριν από τα όσα ακολούθησαν και συνεχίζονται στην Παλαιστίνη και στο Λίβανο, το Οι Νετανιάχου αποτελεί ένα από τα χρησιμότερα αναγνώσματα για όποιον θέλει να κατανοήσει τα θεμέλια του Ισραήλ, και πρωτίστως το ιδεολογικό και θεολογικό υπόστρωμα του μοιραίου Πρωθυπουργού του, του Μπενιαμίν Νετανιάχου, παρότι, ίσως κι επειδή, αυτός που το έχει γράψει δεν είναι Ισραηλινός, αλλά Εβραίος της Νέας Υόρκης – Αμερικανός, δηλαδή.

Γερό στομάχι

Όπως και να το δει κανείς, θέλει γερό στομάχι για να εκδώσει κανείς ένα μυθιστόρημα με τίτλο: Οι Νετανιάχου. Τι στο καλό μπορεί να αφορά ένα τέτοιο βιβλίο, που φέρει το επώνυμο του μακροβιότερου και του πιο διχαστικού πρωθυπουργού του Ισραήλ; Είναι βιογραφία; Είναι αγιογραφία ή λίβελος; Είναι παρωδία; Τίποτε από αυτά. Μια ματιά στον υπότιτλο του βιβλίου ίσως βοηθήσει: «Οι Νετανιάχου – Η αφήγηση ενός ελάσσονος και εντέλει ίσως και αμελητέου επεισοδίου στην ιστορία μιας ιδιαίτερα διάσημης οικογένειας». Για ποιο επεισόδιο γίνεται λόγος;

Σε αυτό το σημείο, χρήσιμο είναι να ανοίξουμε μια μεγάλη παρένθεση, για να γνωριστούμε καλύτερα τόσο με τον συγγραφέα όσο και με την ιστορία που βρίσκεται πίσω από τη γέννηση τούτου του μυθιστορήματος και που είναι εξόχως ασυνήθιστη.

Το παιδί-θαύμα και ο πάπας της λογοτεχνικής κριτικής

Ο Τζόσουα Κόεν, σαράντα τεσσάρων χρόνων σήμερα, υπήρξε παιδί-θαύμα της αμερικανικής λογοτεχνικής σκηνής. Μόλις στα τριάντα του κυκλοφόρησε ένα μυθιστόρημα με τον δυσμετάφραστο τίτλο Γουίτς [Witz], το οποίο έκανε μεγάλη αίσθηση και συγκρίθηκε μάλιστα με μεγαθήρια του αμερικανικού μεταμοντερνισμού, όπως το Ουράνιο Τόξο της Βαρύτητας και άλλα. Πέντε χρόνια μετά, κυκλοφόρησε το μυθιστόρημα Το βιβλίο των αριθμών, στο οποίο (κι εδώ θέλω την προσοχή σου) ο πάπας της αμερικανικής κριτικής Χάρολντ Μπλουμ αναφέρθηκε εξαιρετικά επαινετικά, ως ένα από τα τέσσερα καλύτερα μυθιστορήματα γραμμένα από αμερικανοεβραίο συγγραφέα… ever.

Η επίσκεψη εξελίχθηκε σε φιλοξενία, κι έτσι ο κύριος Νετανιάχου κατέφτασε στην οικεία των Μπλουμ συνοδεία της συζύγου του Τζίλα και των τριών γιων του, μεταξύ των οποίων ήταν και ο σημερινός πρωθυπουργός του Ισραήλ, ο αποκαλούμενος και Μπίμπι.

Φιλία αναπτύχθηκε ανάμεσα στον νέο συγγραφέα και τον υπέργηρο κριτικό, φιλία που οδήγησε, σύμφωνα πάντα με τα γραφόμενα του Κόεν, στο να του διηγηθεί ο Χάρολντ Μπλουμ ένα άγνωστο και εξόχως ιδιάζον επεισόδιο από τη ζωή του, που συνοψίζεται στο εξής: Στα τέλη της δεκαετίας του πενήντα, κι ενώ δίδασκε στο πανεπιστήμιο Κορνέλ, του ζητήθηκε να οργανώσει την επίσκεψη και την ομιλία ενός ισραηλινού ιστορικού ονόματι Μπεν-Σιών Νετανιάχου. Η επίσκεψη εξελίχθηκε σε φιλοξενία, κι έτσι ο κύριος Νετανιάχου κατέφτασε στην οικεία των Μπλουμ συνοδεία της συζύγου του Τζίλα και των τριών γιων του, μεταξύ των οποίων ήταν και ο σημερινός πρωθυπουργός του Ισραήλ, ο αποκαλούμενος και Μπίμπι. Η επίσκεψη των Νετανιάχου στο σπίτι των Μπλουμ υπήρξε μια καταστροφή, με την κάθε σημασία της λέξης. Αυτό ήταν το γεγονός πάνω στο οποίο στηρίχτηκε η συγγραφή του βιβλίου για το οποίο μιλάμε σήμερα, αλλά το ίδιο το βιβλίο είναι σε μεγάλο βαθμό προϊόν μυθοπλασίας. 

Οι Εβραίοι της Αμερικής έχουν τη δική τους ιστορία

Ο ήρωας του μυθιστορήματος, ο Αμερικανοεβραίος καθηγητής φορολογικής ιστορίας της Αμερικής Ρούμπεν Μπλουμ (Ruben Blum) ελάχιστα κοινά έχει με τον Χάρολντ Μπλουμ (Harold Bloom). Είναι, θα λέγαμε, γραμμένος σχεδόν αντιστικτικά με τον διάσημο κριτικό λογοτεχνίας. Το πανεπιστήμιο όπου διδάσκει, το Κόρμπιν, είναι επινοημένο, έτσι ώστε να θυμίζει σε κάποια σημεία το Κορνέλ, αλλά η γυναίκα του, η Έντιθ, μικρή σχέση έχει με τη σύζυγο του Χάρολντ, ενώ η κόρη τους Τζούντιθ (η Τζούντι, όπως τη φωνάζουν) είναι κι αυτή επινοημένη, μια και οι Μπλουμ δεν είχαν παιδιά. Υπάρχει όμως μια ενδιαφέρουσα λεπτομέρεια: Τις μέρες της φιλοξενίας των Νετανιάχου στο σπίτι τους, οι Μπλουμ φιλοξενούσαν επίσης μια ατίθαση Νεοϋρκέζα ανιψιά ονόματι Τζούντι: Η ανιψιά έγινε κόρη, το όνομα κρατήθηκε, αλλά εκεί τελειώνει κάθε ομοιότητα.

Τα επεισόδια αντισημιτισμού, έκδηλου ή κεκαλυμμένου, δίνουν και παίρνουν στο βιβλίο.

Επιστρέφοντας στην επίσης επινοημένη πολίχνη Κόρμπιντεϊλ, στα τέλη της δεκαετίας του πενήντα, βρίσκουμε τον Ρούμπεν Μπλουμ να είναι ο πρώτος Εβραίος που διορίστηκε ποτέ στο Πανεπιστήμιο της πόλης, όχι μονάχα μεταξύ των διδασκόντων, αλλά σε οποιαδήποτε θέση. Τα επεισόδια αντισημιτισμού, έκδηλου ή κεκαλυμμένου, δίνουν και παίρνουν στο βιβλίο. Σε ένα από αυτά, μαθαίνουμε ότι κάθε χρόνο, τα Χριστούγεννα, οι συνάδελφοί του ζητάνε από τον Ρούμπεν να ντύνεται Άγιος Βασίλης, αφού ούτως ή άλλως εκείνος, ως Εβραίος, δεν θα συμμετέχει με την καρδιά του στη Γιορτή.

Η οικογένεια του Μπεν-Σιών Νετανιάχου και της φοβερής Τζίλα (απουσιάζει ο μικρός γιος Ίντο): Στα αριστερά ο Μπίμπι, στα δεξιά ο Γιόναταν, ο ήρωας της οικογένειας, που σκοτώθηκε στην περίφημη «επιχείρηση Εντέμπε» των ειδικών δυνάμεων του Ισραήλ, στην Ουγκάντα, το 1976.

Είναι και οι δύο Εβραίοι!

Σε αυτό το πνεύμα, όταν γίνεται γνωστό ότι ένας Ισραηλινός ιστορικός έχει κάνει αίτηση να έρθει στο Πανεπιστήμιο, ο Πρύτανης ζητάει από τον Ρούμπεν να πάρει μέρος στην επιτροπή που θα εξετάσει την αίτησή του. Τι κι αν εκείνος είναι Αμερικανιστής και ο αιτών Ιστορικός της Ιεράς Εξέτασης στην Ιβηρική Χερσόνησο τον 15ο αιώνα; Μπορεί το επιστημονικό τους αντικείμενο να μην έχει καμία σχέση, αλλά υπάρχει κάτι σημαντικότερο που τους ενώνει: Είναι και οι δύο Εβραίοι. Όπως και πολλές άλλες φορές στη ζωή του, ο Ρούμπεν καταπίνει την προσβολή και αποδέχεται. Κι έτσι, αρχικά εξ’ αποστάσεως, ξεκινάει η γνωριμία του με τον πατέρα του Μπενιαμίν Νετανιάχου, τον Μπεν-Σιών Νετανιάχου.

Πριν όμως από το ίδιο το πρόσωπο, προηγήθηκε η φήμη του, καθώς στο διάστημα της προετοιμασίας της επίσκεψης θα λάβει δύο εκτενέστατες επιστολές, με τις οποίες και οι δύο συντάκτες του (Αμερικανοεβραίος ραβίνος, ο πρώτος, Ισραηλινός καθηγητής, ο δεύτερος) στηρίζουν με πάθος την πρόσληψη του Νετανιάχου στο Πανεπιστήμιο Κόρμπιν, για εντελώς διαφορετικούς λόγους: Ο ραβίνος γιατί τον εκτιμά βαθύτατα και ο καθηγητής γιατί δεν βλέπει την ώρα να τον ξεφορτωθούν από το Ισραήλ όπου με την παρουσία του έχει προκαλέσει πολλά προβλήματα (συμμετοχή σε προβοκάτσιες, ακόμη και οιονεί τρομοκρατικές ενέργειες).

Ο πατήρ Νετανιάχου ήταν μαθητής του Ζέεβ Ζαμποτίνσκι, του γνωστότερου υπέρμαχου της πιο ακραίας εκδοχής του σιωνισμού. Σύμφωνα με την άποψη αυτή, η ιστορία των Εβραίων είναι ένα διαρκές Ολοκαύτωμα και μοναδική διέξοδος από αυτήν τη μοίρα είναι η δημιουργία ενός εβραϊκού κράτους, με κάθε κόστος.

Με τις δύο αυτές επιστολές ο συγγραφέας μας συστήνει διαφορετικές όψεις του εβραϊσμού, δράττοντας την ευκαιρία για μια ιστορική καταβύθιση στις πηγές του, περιγράφοντας τις δυο κύριες εκδοχές σιωνισμού που συγκρούστηκαν κατά τη δημιουργία του κράτους του Ισραήλ. Τι είναι ο Σιωνισμός; (αντιγράφω από τη Wikipedia: Ο σιωνισμός είναι πολιτικό κίνημα που ξεκίνησε τον 19ο αιώνα με σκοπό τη δημιουργία ενός νέου εβραϊκού κράτους στην περιοχή της Μέσης Ανατολής, που θα συγκέντρωνε όλους τους Εβραίους της διασποράς. Το όνομα του προέρχεται από τον λόφο της Σιών στην Ιερουσαλήμ). Ο πατήρ Νετανιάχου ήταν μαθητής του Ζέεβ Ζαμποτίνσκι, του γνωστότερου υπέρμαχου της πιο ακραίας εκδοχής του σιωνισμού. Σύμφωνα με την άποψη αυτή, η ιστορία των Εβραίων είναι ένα διαρκές Ολοκαύτωμα και μοναδική διέξοδος από αυτήν τη μοίρα είναι η δημιουργία ενός εβραϊκού κράτους, με κάθε κόστος. Έτσι, η ίδια η δημιουργία του Ισραήλ επενδύεται με μια υπερβατική ιδέα, αυτή του αιώνιου θύματος.

Να σημειώσουμε εδώ το εξής ενδιαφέρον: Στην ίδρυση του Ισραήλ επικράτησε ένας άλλος σιωνισμός, που τον ενσάρκωνε ο Μπεν Γκουριόν, πιο «διαλλακτικός» (απαραίτητα τα εισαγωγικά, μια και ίδρυση του κράτους του Ισραήλ συνοδεύτηκε εξαρχής με συγκρούσεις και πολέμους). Να που όμως η πανουργία της Ιστορίας έδειξε τα δόντια της, καθώς τελικά, με την επικράτηση του Μπενιαμίν Νετανιάχου στην πολιτική ζωή της χώρας, ο ρεβιζιονιστικός σιωνισμός του Ζαμποτίνσκι και του πατέρα Νετανιάχου πήρε την εκδίκησή του, με τα αποτελέσματα που βλέπουμε, τόσο για τους ίδιους τους πολίτες του Ισραήλ όσο και για τους Παλαιστίνιους, οι οποίοι, στο πλαίσιο αυτής της θεώρησης περί του εκ θεού εκπορευόμενου δικαιώματος του Ισραήλ να κατέχει την Παλαιστίνη, είναι αμφίβολο αν λογίζονται καν ως άνθρωποι.

Προϊόν μιας συγγραφικής ιδιοφυΐας

Επιστρέφοντας στο βιβλίο, αν και ποτέ δεν φύγαμε πραγματικά από αυτό: Το Νετανιάχου είναι προϊόν μιας συγγραφικής ιδιοφυΐας κι ο Τζόσουα Κοέν φτιαγμένος από τη στόφα των συγγραφέων μεγάλου βεληνεκούς. Το ύφος του, κάτι ανάμεσα σε Γούντι Άλεν και Φίλιπ Ροθ, με τις εκπληκτικές σκηνές με τα πεθερικά στο σπίτι, με την Τζούντι που θέλει να… αλλάξει μύτη, και αργότερα με την μπουφόνικη σεκάνς με τους φιλοξενούμενους Νετανιάχου, προσδίδει έναν ελαφρύ και κωμικό τόνο στην αφήγηση που ίσως μπερδέψει ορισμένους αναγνώστες: το μυθιστόρημα είναι πιο βαθύ και πιο έξυπνο απ’ ό,τι μας παρουσιάζεται: Το πορτρέτο του Πατέρα Νετανιάχου μπορεί αρχικά να μοιάζει μονομερές, έτσι όπως εμφανίζεται αυτός και η οικογένειά του, σχεδόν σε άγρια κατάσταση, αγενείς και αχαλίνωτοι, αλλά στο σύνολό του είναι δίκαιο. Του δίνει αρκετό χώρο να αναπτύξει τις απόψεις του για τη μοίρα των Εβραίων, απόψεις που δεν αφήνουν ασυγκίνητο ούτε τον ήρωα ούτε τη γυναίκα του, οι οποίοι, ως τυπικοί Αμερικανοεβραίοι, είναι έτοιμοι ανά πάσα στιγμή να βυθιστούν στις ενοχές και στην αυτολύπηση, υποτιμώντας όσα έχουν επιτύχει.

Ας μην αποκαλύψουμε την αναπάντεχη πινελιά του τέλους, ενδεικτική του αναρχικού χιούμορ του συγγραφέα...

Το μυθιστόρημα ολοκληρώνεται με τις Ευχαριστίες του συγγραφέα, ένα εκτενές κείμενο που στην ουσία αποτελεί οργανικό μέρος του, όπου πληροφορούμαστε ανάμεσα σε άλλα και την πορεία των Νετανιάχου και των τριών γιων τους, που μονάχα συνηθισμένη δεν ήταν. Ας μην αποκαλύψουμε την αναπάντεχη πινελιά του τέλους, ενδεικτική του αναρχικού χιούμορ του συγγραφέα, κι ας πούμε μονάχα το εξής: Το Νετανιάχου, παρότι ώριμο έργο ενός ήδη αναγνωρισμένου λογοτέχνη, απορρίφθηκε από είκοσι εκδότες. Ξαφνιάζεται κανείς; Το βραβείο Πούλιτζερ ήταν η απόλυτη δικαίωση για τον Τζόσουα Κόεν, ο οποίος εκτός από τολμητίας, αποδείχτηκε αναπάντεχα επίκαιρος και διορατικός.

Τέλος, μια κουβέντα για τη μετάφραση: Το μυθιστόρημα είναι γεμάτο εβραϊκές λέξεις, ιδιωματισμούς, αναφορές σε θεμελιώδη εβραϊκά κείμενα, σε αρκετά σημεία είναι πυκνό και δύσκολο, παρότι όπως προείπα στο σύνολό του είναι αστείο και διαβαστερό. Ως εκ τούτου, η μετάφρασή του από τον Παναγιώτη Κεχαγιά ήταν άθλος, ένα απόλυτα κερδισμένο στοίχημα, ενώ και η επιμέλεια στάθηκε στο ύψος της. Ένα κόσμημα στη σειρά Aldina των εκδόσεων Gutenberg, απ’ όπου, σημειώστε, κυκλοφορεί και το προηγούμενο μυθιστόρημα του Κόεν, το απολαυστικό Οι μεταφορές του Βασιλιά.

 ^＊Ο Κ.Β. ΚΑΤΣΟΥΛΑΡΗΣ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.