Ναπολέων Λαπαθιώτης: «Μόνος ήρθα κάποιο βράδυ, μόνος πόνεσα για λίγο»

Γιος του μαθηματικού και ανώτερου στρατιωτικού Λεωνίδα Λαπαθιώτη (1854-1942), κυπριακής καταγωγής, που διετέλεσε βουλευτής το 1903-1905 και έγινε υπουργός στρατιωτικών το 1909 και της Βασιλικής Παπαδοπούλου, ανιψιάς του Χαρίλαου Τρικούπη, ο Ναπολέων Λαπαθιώτης μεγάλωσε με όλες τις ανέσεις της αστικής τάξης που αργότερα στη ζωή του θα απορρίψει.

Παιδί ακόμη ο Ναπολέων Λαπαθιώτης άρχισε να γράφει ποιήματα και το 1901 εκδίδεται με τη φροντίδα του πατέρα του το πρωτόλειο έμμετρο δράμα του με τίτλο «Νέρων ο τύραννος». Στα 17 του, το 1905 κάνει την επίσημη εμφάνισή του στα γράμματα με το ποίημα «Έκσταση» που δημοσιεύει στο περιοδικό «Νουμάς». Το 1907 ιδρύει με άλλους εννιά λογοτέχνες το περιοδικό «Ηγησώ». Το 1909 ολοκληρώνει τις σπουδές του και παίρνει πτυχίο από τη Νομική Σχολή Αθηνών. Δεν άσκησε ποτέ το επάγγελμα του δικηγόρου. 

Το 1916 μεταβαίνει μαζί με τον πατέρα του στη Θεσσαλονίκη και προσχωρούν στο κίνημα της Εθνικής Άμυνας. Τον επόμενο χρόνο οι δυο τους ταξιδεύουν στην Αίγυπτο για την στρατολόγηση εθελοντών κι εκεί γνωρίζεται με τον Κωνσταντίνο Καφάβη. Μέχρι το 1921 υπηρετεί στον στρατό ως ανθυπολοχαγός με την ειδικότητα του διερμηνέα. 

Στη δεκαετία του '20 έρχεται σε επαφή με την κομμουνιστική ιδεολογία. Το 1927 εκδηλώνει την επιθυμία να διαγραφεί από το χριστιανικό ποίμνιο και για τον σκοπό αυτό στέλνει επιστολή στον Αρχιεπίσκοπο Αθηνών μέσω της εφημερίδας Ριζοσπάστης. «Η χριστιανική θρησκεία όπως επίσης και κάθε άλλη θρησκεία μου έχει αποβή τελείως περιττή», αναφέρει στην επιστολή.

Αργότερα, συνεργάζεται με το αριστερό περιοδικό «Νέοι Πρωτοπόροι» όπου το 1932 δημοσιεύει το πεζό ποίημα «Τραγούδι για το ξύπνημα του προλεταριάτου». Σύμφωνα με μαρτυρίες, το 1943 όντας σε επαφή με αντάρτες του ΕΛΑΣ τους δώρισε όπλα του στρατιωτικού πατέρα του.

…Ακούς, ακούς; ζυγώνουν οι ξυπόλυτοι -ζητιάνοι της χαράς και της αγάπης- οι καταφρονεμένοι, με τα χοντρά, τα ροζιασμένα δάχτυλα και την αδέξια την περπατησιά, για να σου στρίψουν το άσπρο σου λαιμάκι -και για να σ’ αφανίσουν, μια για πάντα, μεταξωτή μυγιάγγιχτη κουκλίτσα, καμαρωτή μικρούλα τιγριδούλα, κοκώνα με τη σάπια την ψυχή!…

Η ποίησή του 

Θεωρείται από τους σημαντικότερους ποιητές της νεοσυμβολιστικής και νεορομαντικής σχολής. Στα πρώτα του ποιήματα είναι επηρεασμένος από τον αισθητισμό και τον αισθησιασμό που κυριαρχεί στις αρχές του 20ού αιώνα, και τους Ουώλτερ Χορέισο Πέιτερ και Όσκαρ Ουάιλντ, ενώ στα τελευταία του κυριαρχεί το αίσθημα απελπισίας και η βαθιά μελαγχολία. Ο Λαπαθιώτης ασχολήθηκε επίσης με το λογοτεχνικό δοκίμιο, τη μετάφραση, τη μουσική σύνθεση, ενώ, έγραψε και θεατρικά έργα. Το έργο του βρίσκεται διασκορπισμένο σε περιοδικά και εφημερίδες.

Η μοναδική του ποιητική συλλογή με τίτλο «Τα πρώτα ποίηματα» δημοσιεύτηκε το 1939, ενώ μετά τον θάνατό του, ο φιλόλογος και συγγραφέας  Άρης Δικταίος εξέδωσε, το 1964, τα ποιήματά του.

Στο βιβλίο Η Ζωή μου (2009, επιμέλεια Γιάννης Παπακώστας, εκδ. Κέδρος) συγκεντρώνονται σε έναν τόμο τα αυτοβιογραφικά κείμενά του που δημοσιεύθηκαν στο περιοδικό «Μπουκέτο» το διάστημα Απριλίου - Οκτωβρίου 1940. 

Με τα κείμενα αυτά εκτός από τη δική του ζωή και τους κοινωνικούς προβληματισμούς του, φωτίζουν και πλευρές της πνευματικής μας ζωής κατά τις τρεις πρώτες δεκαετίες του εικοστού αιώνα. Αναφέρονται στις λογοτεχνικές συντροφιές και τα φιλολογικά στέκια ("Νέον Κέντρον", "Κοραής" και σε άλλα σημεία στην περιοχή Νεαπόλεως), στην ίδρυση περιοδικών και τη δράση τους (Ηγησώ, Ανεμώνη, Νουμάς) και, επίσης, σε σύγχρονους συγγραφείς, σε λογοτεχνικά και θεατρικά έργα της εποχής.

Ποιήματά του έχουν μελοποιηθεί από πολλούς Έλληνες συνθέτες. Ένα από τα πιο γνωστά είναι το Ερωτικό από τον Νίκο Ξυδάκη. 

Ἐρωτικό

Καημὸς ἀλήθεια νὰ περνῶ
τοῦ ἔρωτα πάλι τὸ στενό,
ὥσπου νὰ πέσει ἡ σκοτεινιὰ
μιὰ μέρα τοῦ θανάτου...

Στενὸ βαθὺ καὶ θλιβερό,
ποῦ θὰ θυμᾶμαι γιὰ καιρό,
- τί μοῦ στοιχίζει στὴν καρδιὰ
τὸ ξαναπέρασμά του;

Ἂς εἶναι, ὡστόσο, - τί ὠφελεῖ;
Γυρεύω πάντα τὸ φιλί,
στερνὸ φιλί, πρῶτο φιλὶ
καὶ μὲ λαχτάρα πόση!

Γυρεύω πάντα τὸ φιλὶ - ἂχ καρδιά μου!
ποὺ μοῦ τὸ τάξανε πολλοί,
κι ὅμως δὲν μπόρεσε κανεὶς
ποτὲ νὰ μοῦ τὸ δώσει...

Ἴσως μιὰ μέρα, ὅταν χαθῶ,
γυρνώντας πάλι στὸ βυθὸ
καὶ μὲ τὴ νύχτα μυστικά,
γίνουμε πάλι ταίρι,

αὐτὸ τὸ ἀνεύρετο φιλί,
ποὺ τὸ λαχτάρησα πολύ,
- σὰ μιὰ παλιά της ὀφειλὴ
- νὰ μοῦ τὸ ξαναφέρει...

Έζησε, έγραψε και έβαλε τέλος στη ζωή του στην οικία Λαπαθιώτη

Έζησε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του, περισσότερες από τέσσερις δεκαετίες, στην περίφημη οικία Λαπαθιώτη, ένα αρχοντικό νεοκλασσικό που βρίσκεται στη συμβολή των οδών Κουντουριώτου και Οικονόμου, κάτω από τον Λόφο του Στρέφη στα Εξάρχεια. Το οίκημα έχει κηρυχθεί διατηρητέο ιστορικό και αρχιτεκτονικό μνημείο. Στο σπίτι αυτό αυτοκτόνησε με ένα από τα όπλα του στρατιωτικού πατέρα του τη νύχτα της 7ης προς 8ης Ιανουαρίου 1944. Ζούσε σε απόλυτη ένδεια, εξαντλημένος από τις στερήσεις της Κατοχής, ένα ερείπιο από την χρήση ναρκωτικών. Για τα έξοδα της κηδείας του χρειάστηκε να γίνει έρανος από φίλους του.

Ο Λαπαθιώτης ήταν ομοφυλόφιλος. Μια πρόκληση, μια ανήθικη επιλογή ζωής για την συντηρητική κοινωνία της εποχής του. Στο βιβλίο του Πέτρου Χαρτοκόλλη Ιδανικοί αυτόχειρες - Έλληνες λογοτέχνες που αυτοκτόνησαν (εκδ. Εστία) στο κεφάλαιο «ΝΑΠΟΛΕΩΝ ΛΑΠΑΘΙΩΤΗΣ: Στον ίσκιο του αυτόχειρα της Πρέβεζας» μεταφέρεται μια καταγραφή από το ημερολόγιο του ποιητή: 

Αν ποτέ μου δοθεί η ευκαιρία να γράψω την αυτοβιογραφία μου, εκείνο που πρέπει να τονίσω, πρώτο-πρώτο, είναι το εξής: ότι ποτέ, σε καμία στιγμή της ζωής μου, δεν θεώρησα ελάττωμα την υλικήν αποστροφή μου στη γυναίκα, και την έλξη μου από το ίδιο μου το φύλο. Αλλ' απεναντίας, αυτή την ιδιότητά μου, τη θεώρησα πάντα όχι σαν αδυναμία, αλλά σαν μια ωραία και καινούργια δύναμη, μια προηγμένη και ανώτερη τάση, για την οποία ήμουν πάντα περήφανος! Κ' άλλοι ας νομίζουν ό,τι θέλουν!

Ο Τάκης Μόσχος στην ταινία «Μετέωρο και σκιά» (1985) του Τάκη Σπετσιώτη.

Η βιογραφική ταινία Μετέωρο και σκιά (1985) του Τάκη Σπετσιώτη με τον Τάκη Μόσχο στον ρόλο του Λαπαθιώτη και τους Γιώργο Κέντρο, Μιχαήλ Μαρμαρινό κ.α. είναι ένα ενδιαφέρον κινηματογραφικό του πορτρέτο και μια ταινία που πλεόν εντάσσεται στην κατηγορία queer cinema καθώς πραγματεύεται την ομοφυλοφιλία του ποιητή και τα βιώματά του.