Του Φοίβου Καρζή
Η μεταρρύθμιση που έβαλε τις θεσμικές βάσεις της Ελλάδας όπως την ξέρουμε σήμερα συντελέστηκε μέσα σε πολύ μικρό χρονικό διάστημα, από τη μεταπολίτευση μέχρι την ένταξη στην ΕΟΚ, το 1980. Πώς συμβαίνει, λοιπόν, και στη συλλογική συνείδηση της ελληνικής κοινωνίας η δεκαετία του 80 είναι εκείνη που έχει καταγραφεί ως η εποχή που σφράγισε την εικόνα της χώρας;
Η αναζήτησή της, νομίζω, ότι οδηγεί μέσα από το πολιτικό στοιχείο, πέρα από αυτό – στην εγκαθίδρυση μιας νέας κουλτούρας. Καινούργιες κοινωνικές τάσεις και συμπεριφορές μιας , που πήγαζαν και ανατροφοδοτούνταν από το κυρίαρχο πολιτικό πρότυπο, αλλά ταυτόχρονα το ενσωμάτωναν, το μεταβόλιζαν και, τελικά, έδωσαν το υπόστρωμα για πολλές από τις παθογένειες που σήμερα εκδηλώνονται ως πτυχές της γενικής «κρίσης». Με αυτή την έννοια σημαντική συμβολή στην προσέγγιση τέτοιων ερωτημάτων αποτελεί η συλλογική έκδοση «Η Ελλάδα στη Δεκεατία του 80. Κοινωνικό, πολιτικό και πολιτισμικό λεξικό» - προϊόν συνεργασίας 145 (!) ερευνητών, με διαφορετικές προελεύσεις, κυρίως αλλά διόλου αποκλειστικά ακαδημαϊκών.
Ο συντονισμός ενός τέτοιου φιλόδοξου εγχειρήματος είναι από μόνος του εξαιρετικά δύσκολο εγχείρημα. Ο Βασίλης Βαμβακάς και ο Παναγής Παναγιωτόπουλος το έφεραν σε πέρας εστιάζοντας όχι στην (αδύνατη) προσδοκία της ενότητας του ύφους, της γραφής ή της προγραμματικής στόχευσης, όσο μέσα από μια γενική «ματιά» στη συγκεκριμένη εποχή, με έμφαση στα πολιτισμικά χαρακτηριστικά της. Η ανάδειξη της «κουλτούρας του ‘80» γίνεται μέσα από στοιχεία της καθημερινότητας που συχνά παραβλέπονται στην ακαδημαϊκή έρευνα. Σημειώνω για παράδειγμα (σταγόνα στον ωκεανό των 725 σελίδων μεγάλου σχήματος) τη νομιμοποίηση του υβρεολογίου ως στοιχείου της γλωσσικής καθημερινότητας, την παρουσία του «κιτς» ως αισθητικής και κοινωνικής νόρμας και την επίδραση προσώπων όχι τόσο μέσα από την έκταση του έργου τους όσο μέσα από την αχλύ και την επιρροή της προσωπικότητάς τους (Νικόλας Άσιμος, Χρήστος Βακαλόπουλος).
Η μεταφορά ενός τέτοιου έργου από την πανεπιστημιακή έρευνα στη διάθεση του κοινού και στα ράφια των βιβλιοπωλείων δεν είναι καθόλου αυτονόητη. Χρειάστηκε η βιβλιοφιλική γενναιότητα της εκδοτικής πρωτοβουλίας «Tο Πέρασμα», που κατανόησε και σημειώνει στο προλογικό της σημείωμα ότι η δεκαετία του ’80 είναι «κάτι περισσότερο από σημαντική ή ενδιαφέρουσα ή και συναρπαστική». Είναι «αναπόφευκτη».
