Arch1960pari

Οι Αλαίν Ζοφρουά (1928-2015), Τέντ Τζόουνς (1928-2003), Τζόυς Μανσούρ (1928-1986) και Νάνος Βαλαωρίτης (γεν. 1921) σε μία από τις συνήθεις συγκεντρώσεις τους σε ένα καφέ στο Παρίσι τη δεκαετία του ΄60.

Του Μεγακλή Ρογκάκου

Μια φωτογραφία που απαθανατίζει μαζί μια παρέα ποιητών –τον αφροαμερικανό Τεντ Τζόουνς (1928-2003), την αγγλίδα Τζόυς Μανσούρ (1928-1986), τον ελληνοελβετό Νάνο Βαλαωρίτη (γ. 1921) και τον γάλλο Αλαίν Ζοφρουά (1928-2015), αντικατοπτρισμένος στον καθρέφτη– σε ένα καφενείο κοντά στο Μπομπούρ, έδωσε το έναυσμα για μια πραγματεία περί διανοητικής ξενιτιάς. Ήταν μία από τις πολλές συναντήσεις τους σε εκθέσεις, μετά από τις οποίες πήγαιναν σε καφέ για να τις συζητήσουν. Είναι από τη δεκαετία του 1960, όταν ο Βαλαωρίτης είχε επιστρέψει από το Παρίσι στην Αθήνα, αλλά  επισκεπτόταν το Παρίσι για να συναντήσει τους φίλους του ανελλιπώς κάθε καλοκαίρι. 

Το έργο του Νάνου Το Ξενοδοχείο του Βραδυάσματος (LHôtel de la nuit qui tombe, 1956-1958) παίχτηκε τέσσερις συνεχόμενες ημέρες το 1959 στο Θέατρο του Αμερικανικού Κέντρου (Centre américain), στη Μπουλβάρ Ρασπάιγ, στο κέντρο του Παρισιού. Όλα τα πρωτοποριακά θεατρικά έργα και χάπενινγκς του Μαρκ’Ό (Marc’O) ξεκίνησαν από αυτό. Σκηνοθέτης και ηθοποιοί αυτοσχεδίαζαν επηρεασμένοι από το Ζωντανό Θέατρο (διαδραστικό). Η δομή του έργου μπορούσε να αλλάξει και το έργο να προκύψει τελείως διαφορετικό. Αυτό ερχόταν σε αντίθεση με το Θέατρο του Παραλόγου, όπου η δράση ήταν προκαθορισμένη. Μάλιστα, ο Μαρκ’Ό είχε εξασκήσει στο ζωντανό θέατρο τόσο καλά τους ηθοποιούς του –Πιέρ Κλεμαντί και Μωρίς Ντυροζιέ– που σύντομα μετά εμφανίσθηκαν σε διάφορες ταινίες των Μπουνιουέλ και Μπερτολούτσι.

Η αντίφαση δείχνει το πώς μπορεί η γλώσσα να δημιουργήσει κόσμους και να τους ανατρέψει. Μέχρι τότε είχαμε μiα στατική αντίληψη τη γλώσσας. Η γλώσσα είναι κινούμενη άμμος.

Ένας συγγραφέας της εκτίμησης του Μπρετόν, που διαπίστωσε μια τεχνική διαλόγου στο έργο του Νάνου που δεν είχε το δικό του δημιούργημα, έσκισε τα γραπτά του και κρεμάστηκε... Το Ξενοδοχείο του Βραδυάσματος ήταν έργο αμφιλεγόμενο και ρηξικέλευθο που άλλαξε τη Γαλλική πρωτοπορία. Από εκείνη την ώρα ο σκηνοθέτης έκανε τις δικές του αλλαγές με αυθόρμητο διάλογο. Το ένα πρόσωπο του διαλόγου αντέκρουε συνέχεια την άποψη του άλλου. Τα πρόσωπα αναιρούσαν αμοιβαία το ένα το άλλο. Αυτό γινόταν για πρώτη φορά στη Γαλλία, διότι τέτοιοι διάλογοι δεν είχαν έως τότε παρουσιασθεί. Ήταν βασισμένοι στο Μανιφέστο του Σουρεαλισμού (1924) του Μπρετόν που έδινε συνταγή για τον διάλογο, όπου ο ένας καταρρίπτει τον άλλο. Με τον διάλογο τα πρόσωπα ροκάνιζαν τον κόσμο και στο τέλος ερχόταν ως αποτέλεσμα το τέλος του κόσμου. Ένα συμπαντικό γεγονός, το έργο κατέληγε με τον διάλογο να ακυρώνει και να διαλύει το σύμπαν. Ο διάλογος είχε μεταφυσική έννοια, ότι μπορείς να φτιάξεις ένα σύμπαν αλλά και να το καταστρέψεις. Το εφάρμοσε ο Αλαίν Ρομπ-Γκριγιέ στο Αισθηματικό Μυθιστόρημα (Un roman sentimental, 2007). Αυτή η αμφισβήτηση στόχευε να αποδείξει τη δύναμη τη γλώσσας, ότι έχει την οντολογική δύναμη να δημιουργήσει κόσμους. Τα μεγαλύτερα μυθιστορήματά του –Η Ζήλια (La Jalousie, 1957) και Μέσα στον Λαβύρινθο (Dans le labyrinthe, 1959)– στηρίζονται στην πρωταρχική σημασία της γλώσσας. Περιλαμβάνουν κομμάτια που αυτοαναιρούνται. Το κείμενο αρχίζει με κάτι που αμέσως μετά αντιφάσκεται. Η αντίφαση δείχνει το πώς μπορεί η γλώσσα να δημιουργήσει κόσμους και να τους ανατρέψει. Μέχρι τότε είχαμε μiα στατική αντίληψη τη γλώσσας. Η γλώσσα είναι κινούμενη άμμος. Πρόκειται για μiα οντοποίηση της γλώσσας, που ο ΜακΧέιλ περιγράφει ως μεταμοντερνισμό (ΜακΧέιλ 1992:55). Είναι αυτή η γλώσσα που ενδιαφέρει και τον Νάνο.

Η συνταγή του Μπρετόν για ψυχωτικούς διαλόγους σκοπό έχει να αναγάγει τη γλώσσα ως αυτοδύναμη. Η γλώσσα δεν είναι απλώς φορέας αλλά το κύριο στοιχείο. Παραμερίζοντας τον ποιητικό λυρισμό της η γλώσσα παράγει τη νέα τέχνη που χρειάζεται σήμερα. Στα στρογγυλά τραπέζια του 1960 (επί του παρόντος μεταφράζεται από τα γαλλικά στα ελληνικά από την Βασιλική Ράπτη) φαίνεται η πλευρά παιγνίου και στους διαλόγους και στο θέμα. Αφορά σε μια παρέα από έλληνες σε ένα καφενείο που τεμπελιάζουν και χασομερούν. Όταν κάνει την εμφάνισή του ένας άνδρας σκαρφίζονται να του κάνουν πλάκα και του λέγουν ότι είναι σπουδαίος κατακτητής γυναικών, και του υπόσχονται να το αποδείξουν. Ξαφνικά εμφανίζεται μια ωραία κοπέλα σαν από μηχανής θεά και τον πείθουν ότι είναι ερωτευμένη μαζί του. Και έτσι ξεδιπλώνεται ένα ολόκληρο παιχνίδι ανάμεσα σε αυτόν, την κοπέλα και την παρέα των νεαρών. Το παιχνίδι αναπάντεχα θα στραφεί εις βάρος των πλακατζήδων. Η τύχη τούς εκδικείται με ανατροπή – πέφτουν οι ίδιοι στην παγίδα που θέλησαν να στήσουν.

Ο Νάνος ανακάλυψε τη συγγένεια σκέψης με τον Ρώσο θεωρητικό Μιχαήλ Μπαχτίν, που υποστήριζε ότι η σκέψη δημιουργείται με τον διάλογο, και τα κατεξοχήν διαλογικά έργα είναι του Ντοστογιέφσκι.

Σε εύθετο χρόνο, ο Νάνος ανακάλυψε τη συγγένεια σκέψης με τον Ρώσο θεωρητικό Μιχαήλ Μπαχτίν, που υποστήριζε ότι η σκέψη δημιουργείται με τον διάλογο, και τα κατεξοχήν διαλογικά έργα είναι του Ντοστογιέφσκι. Αυτό συμβαίνει και σε όλα τα έργα του Νάνου. Το Απ’ τα κόκκαλα βγαλμένη (1982) είναι διαλογικό έργο με γλωσσικές αντιπαραθέσεις, διαφορετικές γλώσσες και διαλέκτους, από καθαρεύουσα έως ακραία δημοτική. Όλα κάνουν αντιθέσεις εκεί. Είναι ένα μυθιστόρημα για τη γλώσσα. Στον Θησαυρό του Ξέρξη (1984) η αμφισβήτηση γίνεται σε μεγάλες ενότητες. Γίνεται αντιπαράθεση και ανατροπή με αντιφατικούς ρόλους. Ο Νάνος έπαιζε πάντα με αυτό το στοιχείο της αντιπαράθεσης. Στο πρώτο μέρος ο ήρως είναι θύμα μία σκύλας, στο δεύτερο εκείνη γίνεται θύμα ενός αδυσώπητου βασανιστή. Έχουν τα ίδια ονόματα σε άλλο μέρος με άλλη πλοκή.

Σημειωτέον ότι αν και ο Νάνος έχει αναλύσει τα έργα του στην κριτική του εργογραφία, στην Ελλάδα παραμένουν, εν πολλοίς, άγνωστα. 

(Κείμενο που βασίστηκε σε τηλεφωνική επικοινωνία με τον Νάνο Βαλαωρίτη, Λονδίνο, 11 Δεκεμβρίου 2016).

Ο Μεγακλής Ρογκάκος είναι Ιστορικός Τέχνης & Επιμελητής Εκθέσεων.

Βιβλιογραφία

• ΜακΧέιλ, Μπράιαν. Δομώντας τον Μεταμοντερνισμό. Νέα Υόρκη και Λονδίνο: Ρούτλετζ, 1992


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Ήταν σοσιαλδημοκράτης ο Καντ ή έγινε η σοσιαλδημοκρατία καντιανή;

Ήταν σοσιαλδημοκράτης ο Καντ ή έγινε η σοσιαλδημοκρατία καντιανή;

Επειδή πολλοί «νεοφώτιστοι» στη σοσιαλδημοκρατία πολιτικοί μας αναζητούν ένα επιθετικό προσδιορισμό γι’ αυτήν (αριστερή, ριζοσπαστική και άλλες τέτοιες πομφόλυγες) θα τους συνιστούσα το «καντιανή». Καθόλου «πιασάρικο» αλλά αληθινό. Ας το δούμε αυτό.

Του Γιώργου Σιακαντάρη...

Το καζίκι του Μπρεχτ

Το καζίκι του Μπρεχτ

Ήταν ο Μπέρτολτ Μπρεχτ λογοκλόπος; Ή μήπως απλώς «δανείστηκε» κάποιους ξένους στίχους που «του είχαν αρέσει»;

Του Κώστα Κουτσουρέλη

Για το θεατρόφιλο Βερολίνο του 1929, το μεγάλο γεγονός της χρονιάς ήταν δίχως άλλο Η όπερα...

Όλα ανυποψίαστα

Όλα ανυποψίαστα

Συγκριτική ανάγνωση και ανάλυση δύο ποιημάτων, του Καβάφη και του Παλαμά αντίστοιχα, με θέμα «την καταστροφή που επίκειται». 

Του Κώστα Κουτσουρέλη

Για την καταστροφή που επίκειται, ποιήματα σημαντικά έχουμε δύο στη γλώσσ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Νύχτες Πρεμιέρας στις οθόνες μας, από το Ίδρυμα Ωνάση

Νύχτες Πρεμιέρας στις οθόνες μας, από το Ίδρυμα Ωνάση

Από τις Νύχτες Πρεμιέρας στις οθόνες μας. Από τις 16 έως τις 21 Ιουλίου. 

Επιμέλεια: Λεωνίδας Καλούσης 

Αποξένωση και αγάπη στη διάρκεια της κυνηγετικής περιόδου, ο μόνιμος κάτοικος μιας άδειας αίθουσας αναχω...

Σύγχρονοι διηγηματογράφοι μιλάνε για το Κακό

Σύγχρονοι διηγηματογράφοι μιλάνε για το Κακό

Σύγχρονοι Έλληνες διηγηματογράφοι αντιμέτωποι με το Κακό.

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Το διήγημα όχι μόνο ακμάζει αλλά και αφήνει εξαιρετικές εντυπώσεις, όχι μόνο έρχεται αψύ και δρομαίο αλλά και σφριγηλό, ποιητικό ή αφηγηματικ...

Ήταν σοσιαλδημοκράτης ο Καντ ή έγινε η σοσιαλδημοκρατία καντιανή;

Ήταν σοσιαλδημοκράτης ο Καντ ή έγινε η σοσιαλδημοκρατία καντιανή;

Επειδή πολλοί «νεοφώτιστοι» στη σοσιαλδημοκρατία πολιτικοί μας αναζητούν ένα επιθετικό προσδιορισμό γι’ αυτήν (αριστερή, ριζοσπαστική και άλλες τέτοιες πομφόλυγες) θα τους συνιστούσα το «καντιανή». Καθόλου «πιασάρικο» αλλά αληθινό. Ας το δούμε αυτό.

Του Γιώργου Σιακαντάρη...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Emmanuel Levinas: «Πάουλ Τσέλαν: Από το Είναι στο Άλλο»

Emmanuel Levinas: «Πάουλ Τσέλαν: Από το Είναι στο Άλλο»

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Emmanuel Levinas «Πάουλ Τσέλαν: Από το Είναι στο Άλλο» σε μετάφραση και επίμετρο του Θωμά Συμεωνίδη, το οποίο κυκλοφορεί το επόμενο διάστημα από τις εκδόσεις Σαιξπηρικόν.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
Θάνος M. Βερέμης: «21 ερωτήσεις & απαντήσεις για το '21»

Θάνος M. Βερέμης: «21 ερωτήσεις & απαντήσεις για το '21»

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Θάνου M. Βερέμη «21 ερωτήσεις & απαντήσεις για το '21», που κυκλοφορεί στις 2 Ιουλίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ...

Γρηγόρης Αζαριάδης: «Παραπλάνηση»

Γρηγόρης Αζαριάδης: «Παραπλάνηση»

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Γρηγόρη Αζαριάδη «Παραπλάνηση», που κυκλοφορεί στις 2 Ιουλίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Μια Σκιά

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

30 Ιουνίου 2020 ΕΛΛΗΝΕΣ

π. Χαράλαμπος: «Είμαστε κάτι πέρα από τις σκέψεις και τα συναισθήματα»

Συνέντευξη με τον π. Χαράλαμπο Παπαδόπουλο με αφορμή το βιβλίο του «Εμπιστοσύνη – Η ελευθερία από την ανάγκη να ελέγχεις τα πάντα» (εκδ. Αρμός). Της Στε

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

30 Ιουνίου 2020 ΕΛΛΗΝΕΣ

π. Χαράλαμπος: «Είμαστε κάτι πέρα από τις σκέψεις και τα συναισθήματα»

Συνέντευξη με τον π. Χαράλαμπο Παπαδόπουλο με αφορμή το βιβλίο του «Εμπιστοσύνη – Η ελευθερία από την ανάγκη να ελέγχεις τα πάντα» (εκδ. Αρμός). Της Στε

ΦΑΚΕΛΟΙ

ΞΕΧΩΡΙΣΑΜΕ

ΝΑ ΑΛΛΟ ΕΝΑ