Lessing Doris photo megali

Η Ντόρις Λέσινγκ δεν είναι συγγραφέας που θα μπορούσε εύκολα να κατηγοριοποιηθεί. Στη διάρκεια της μακράς συγγραφικής της πορείας δοκίμασε πολλά είδη αφήγησης, πειραματίστηκε με διάφορες φόρμες και κάλυψε με το έργο της μια ευρύτατη θεματική. Γεννήθηκε στις 22 Οκτωβρίου 1919 στο σημερινό Ιράν, μεγάλωσε στη σημερινή Ζιμπάμπουε, τότε Νότια Ροδεσία, και πέθανε στις 17 Νοεμβρίου 2013 στο Λονδίνο, έχοντας διαγράψει μια σπουδαία συγγραφική πορεία για την οποία τιμήθηκε με το βραβείο Νόμπελ το 2007.  

Της Αργυρώς Μαντόγλου

Πέρασε από τη μικρή φόρμα στο μυθιστόρημα, από την παραδοσιακή αφήγηση στη μεταμοντέρνα σύνθεση, από το ρεαλιστικό και φεμινιστικό μυθιστόρημα στο μυθιστόρημα διαμόρφωσης της συνείδησης, από την αυτοβιογραφία και την πολιτική στην επιστημονική φαντασία, σε αφηγήσεις της ουτοπίας και της μυστικιστικής εμπειρίας.Πολύ πριν την απονομή του Νόμπελ το 2007 είχε αναγνωριστεί ως μια από τις σημαντικότερες συγγραφείς του εικοστού αιώνα. Στο έργο της διακρίνει κανείς λεπτομερείς, ρεαλιστικές περιγραφές, συμβολισμό αλλά και την ευρύτατη χρήση της εικόνας προκειμένου να αποτυπωθεί ένα ευρύτατο φάσμα χαρακτήρων, ιδεών, διαθέσεων, χώρων –όλα δοσμένα μέσα στο κοινωνικό πλαίσιο της ιστορίας που αφηγείται– ενώ η γραφή της –όπως είχε σχολιάσει ένας κριτικός– διαπνέεται από «ένταση και αμεσότητα». Ο ρηξικέλευθος τρόπος που περιέγραψε τη γυναικεία εμπειρία –τις σχέσεις, το γάμο, τη μητρότητα–, οι θέσεις της για το απαρτχάιντ, η ενεργή συμμετοχή της στην πολιτική, ο πειραματισμός της με τα είδη και τη φόρμα συνέβαλλαν στο να αναδειχτεί σε μια μοναδική, αν και αμφιλεγόμενη, παρουσία στα γράμματα.

Πολύ πριν την απονομή του Νόμπελ το 2007 είχε αναγνωριστεί ως μια από τις σημαντικότερες συγγραφείς του εικοστού αιώνα.

Η ενασχόλησή της με θέματα όπως ο ρατσισμός, ο κομμουνισμός, ο φεμινισμός, η ψυχολογία, ο μυστικισμός προκαλούσε συζητήσεις και αντιπαραθέσεις ανάμεσα στους κύκλους των κριτικών οι οποίοι πάντα αιφνιδιάζονταν από τις εκάστοτε επιλογές της, μέχρι να έρθει το πλήρωμα του χρόνου, η Ντόρις Λέσινγκ να κατακτήσει τη θέση της, και τώρα πια να συζητούν και να εξετάζουν την επίδραση της στους μεταγενέστερους συγγραφείς.

Από τα πρώτα της έργα διαφαίνεται η μέριμνα της να συμπεριλάβει στην ιστορία της την πολιτική διάσταση, τον κοινωνικό σχολιασμό και τα καυτά θέματα της εποχής. Κάποιοι από τους χαρακτήρες της παρουσιάζονταν τρωτοί και αδύναμοι αλλά πάντοτε μαχητικοί, και παρότι βίωναν τις ανισότητες σε ένα εχθρικό περιβάλλον, αγωνίζονταν να βελτιώσουν τις συνθήκες τους. Επίσης, η συγγραφέας δεν κατέγραφε απλώς τη θέση των γυναικών αλλά και την πάλη τους να μη περιοριστούν στο ρόλο της μητέρας και συζύγου, τη θέλησή τους να αναπτύξουν και τη δική τους δημιουργική διάσταση και να προωθήσουν τα προσωπικά τους αιτήματα. Σε όλα της τα έργα η Λέσινγκ δημιουργεί ηρωίδες με ισχυρή βούληση, ανεξάρτητες και αντισυμβατικές γυναίκες που κατορθώνουν να ισορροπήσουν την ανάγκη τους να αγαπηθούν με την αυτάρκεια και την αυτοδιαχείρισή τους.

Η γυναίκα flaneur

Ήταν το 1997 στο Γαλλικό Ινστιτούτο στο Κένσιγκτον του Λονδίνου, σε μια διάλεξη της Ντόρις Λέσινγκ, χρόνια πριν το Νόμπελ. Τότε θυμάμαι να ακούω για πρώτη φορά από τα χείλη της την έκφραση «γυναίκα flaneur», η γυναίκα που «διαβάζει» την πόλη: «Περιφέρεται χωρίς συγκεκριμένο σκοπό και παρατηρεί την κίνηση, παρακολουθεί τα πλήθη, σαν να παρακολουθεί θεατρική παράσταση. Αποβάλει το φόβο, το στίγμα της μοναχικής και περιθωριακής και περιπλανιέται κοιτάζοντας στα μάτια τους περαστικούς χωρίς να χαμηλώνει το βλέμμα». Στα διηγήματα, στις νουβέλες και στα μυθιστορήματά της συναντάμε γυναίκες που απολαμβάνουν τον εξωτερικό, δημόσιο χώρο, και μέσα από το δικό τους βλέμμα παρουσιάζονται στιγμιότυπα και λεπτομέρειες, αισθήσεις που διαφεύγουν από το βλέμμα των αντρών συγγραφέων. Στη Λέσινγκ η γυναικεία εμπειρία δεν περιορίζεται στο χώρο του σπιτιού και του γραφείου αλλά απλώνεται στο δρόμο και στους εξωτερικούς χώρους, συμμετέχοντας ενεργά στα μεγάλα κοινωνικά θέματα και ανατρέποντας τα παραδοσιακά μοτίβα.

lessing-golden-notebookΤο 1962 δημοσιεύτηκε το «Χρυσό ημερολόγιο», το κορυφαίο της έργο που όπως είχε δηλώσει και η ίδια «αποκαλύπτεται μέσα από τη φόρμα του». Πρόκειται για την πλατιά, πανοραμική θεώρηση της ζωής μιας γυναίκας, της Άνα Φρίμαν, που συμμετέχει ενεργά στα θέματα που ταλάνιζαν την εποχή της. Συνδέοντας το προσωπικό με το πολιτικό, το βιβλίο σημαδεύει την ανάδυση του σύγχρονου γυναικείου λόγου καθώς επιχειρεί να διαχειριστεί τόσο τις ρωγμές της συνείδησης της ηρωίδας, όσο και τις ρωγμές τις αφηγηματικής δομής –πολύ σύντομα επρόκειτο να γίνουν ο τόπος του μεταμοντέρνου μυθιστορήματος–, καθιστώντας το «βίβλο του φεμινισμού». Οι αναγνώστριες το χαιρέτησαν ως μια αυθεντική καταγραφή της δικής τους εμπειρίας και ταυτίστηκαν με την Άνα, με την απογοήτευσή της, την αβεβαιότητά της, την μπλοκαρισμένη δημιουργικότητά της – μια ακόμα γυναίκα που διεκδικούσε την ταυτότητα της και τη θέση της στον κόσμο. Στο μυθιστόρημα εξερευνάται, επίσης, ο αγώνας μιας γυναίκας να κατακτήσει έναν νέο τρόπο γραφής, έναν τρόπο ανάλογο της κατακερματισμένης της συνείδησης, αλλά και ο αγώνας για την ανάκτηση της ακεραιότητας της. Το «Χρυσό ημερολόγιο» θεωρήθηκε ως ένα από τα κομβικά μυθιστορήματα του εικοστού αιώνα, το πλέον ρηξικέλευθο έργο της φεμινιστικής παραγωγής.

Όπως εξήγησε η ίδια η Λέσινγκ στην εισαγωγή της δεύτερης έκδοσης του βιβλίου, η Άνα μέσα από την αποσπασματικότητα και τον κατακερματισμό της οδεύει προς μια νέα πραγματικότητα, μια αποκλειστικά δική της κατάκτηση. Ο Μάλκομ Μπράντμπουρι στο βιβλίο του The Modern British Novel γράφει πως πρόκειται για το σημαντικότερο έργο που εμφανίστηκε στο βρετανικό μυθιστόρημα μετά τα έργα της Βιρτζίνια Γουλφ, αν και ο ίδιος θεωρεί πως βρίσκεται πιο κοντά στην παράδοση της Τζορζ Ελιοτ.

lessing simeiomatario

Στη συνέχεια η Λέσινγκ θα εξέλθει από τον κατακερματισμένο γυναικείο κόσμο, θα τολμήσει άλλους δρόμους και θα δοκιμαστεί και σε άλλα επίπεδα. «Βρήκα έναν καινούργιο κόσμο για τον εαυτό μου, μια επικράτεια όπου τα ταπεινά πρόσωπα των ανθρώπων, δεν είναι παρά πτυχές της κοσμικής εξέλιξης των ειδών...» Η «εξέλιξη των ειδών» υπήρξε ένα από τα θέματα που την απασχόλησαν χωρίς να εγκαταλείψει την πολιτική και την καθημερινότητα. Το ενδιαφέρον της μπορεί να στράφηκε σε άλλους κόσμους, στο φανταστικό, στο υπερφυσικό, στο αποκαλυψιακό και στο ουτοπικό, αλλά δεν εγκατέλειψε τα θέματα που ταλάνιζαν την χώρα όπου ζούσε και τον πλανήτη.

lessing-terroristΗ «Καλή τρομοκράτισσα» είναι ένα κομβικό μυθιστόρημα για την καριέρα της, όπου η πολιτική και η ουτοπία μετατρέπονται σε βία, αποδίδοντας το κρίσιμο σημείο όπου οι απογοητεύσεις, οι ακυρωμένες ελπίδες και ο γενικευμένος θυμός συσσωρεύονται και ξεσπάνε σε δολοφονική δράση. Μυθιστόρημα γραμμένο το 1987, διατηρεί την επικαιρότητά του, καθώς καταδεικνύει τη δύναμη του αφηγηματικού λόγου να διεισδύει και να εξερευνά περιοχές που ο δημοσιογραφικός και ο δοκιμιακός λόγος δεν είναι σε θέση να το κάνει, προχωρώντας στην απόδοση της εσωτερικής ζωής, των κινήτρων, των συγκρούσεων αλλά και του ιστορικού των χαρακτήρων. Εν προκειμένω η Λέσινγκ συνθέτει το πορτρέτο της Άλις, μιας γυναίκας που βρίσκεται σχεδόν στο κατώφλι της μέσης ηλικίας, με συμπεριφορά και αντιδράσεις εφήβου, η οποία από επαναστάτρια καταλήγει να γίνει μέλος μιας οργάνωσης που επιδίδεται σε τρομοκρατικές ενέργειες, περιγράφοντας όλα τα στάδια, τις μεταβολές και τα γεγονότα εκείνα που την ώθησαν σε μια τέτοια επιλογή. Η Λέσινγκ παίρνει μια συνηθισμένη κατάσταση και την οδηγεί στα άκρα, δίνοντάς μας ένα ρεαλιστικό κοντινό πλάνο, μιας ομάδας από οργισμένα πολιτικοποιημένα άτομα που ζουν στο Λονδίνο σε ένα σπίτι υπό κατάληψη την εποχή της Θάτσερ, αποδίδοντας το επαναστατικό κλίμα της κοινοβιακής ζωής, την απαξίωση των συμβάσεων και των μικροαστικών αξιών, τοποθετώντας τους ήρωες της σε ένα χώρο όπου κάθε τι προσωπικό είναι συνυφασμένο με το πολιτικό.

Από την πολιτική στη μεταφυσική

lessing1Τα τελευταία έργα της είναι στραμμένα στο μυστικισμό και στην υπερφυσική εμπειρία, ακόμα και στην αλληγορία και στην ανασκευή των βιβλικών μύθων. Στις συνεντεύξεις που έδινε κατά καιρούς δεν δίσταζε να επικρίνει τις γυναίκες για αντεστραμμένο σεξισμό και επιθετικότητα. Στο τέλος της ζωής της είχε κατακτήσει την ελευθερία να είναι ειλικρινής και να εκφράζει απερίφραστα τις απόψεις της. «Τώρα μπορώ να είμαι όσο πειραματική και όσο παραδοσιακή θέλω», είχε δηλώσει στους επικριτές της. Σε εκείνους που την κατηγόρησαν για ανορθολογισμό τους έδωσε μια δριμύτατη απάντηση: «Ο ίδιος ο ορθολογισμός είναι σαν θρησκεία: οι επιθέσεις εναντίον του θεωρούνται βέβηλες σχεδόν. Όσο γερνάω βλέπω τον κόσμο όλο και λιγότερο πειστικό, έτσι καθώς μας προσπερνάει ορμητικά είναι ένα όνειρο, μια σκιά. Στ' αλήθεια πιστεύω ότι υπάρχει και κάτι άλλο. Όμως αυτό που με ενδιαφέρει είναι πώς με το χρόνο καταρρέουν πεποιθήσεις και βεβαιότητες, έτσι που απομένεις με όλο και λιγότερη πίστη ή ενδιαφέρον για την «πολύτιμη» προσωπικότητά σου».

Μια τέτοια δήλωση από τα χείλη μιας γυναίκας που έχει δοκιμάσει τόσους τρόπους αποτύπωσης του κόσμου έχει ιδιαίτερη βαρύτητα: η συνειδητοποίηση της φευγαλέας φύσης της εμπειρίας, η παροδική διάρκεια των διάφορων θεωριών, αλλά και η ανάγκη της συνεχούς μεταμόρφωσης. Η Λέσινγκ δεν δίστασε να έρθει σε κόντρα με τον παλιό εαυτό της, να κατεδαφίσει αυτά που ήταν κυρίαρχα για εκείνην κάποιες δεκαετίες πριν. Τόλμησε, επίσης, να πειραματιστεί και να εκτεθεί – μέρος της διαδικασίας του να είσαι και να παραμένεις ζωντανός.

* Η ΑΡΓΥΡΩ ΜΑΝΤΟΓΛΟΥ είναι συγγραφέας και μεταφράστρια. 

 

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΗΣ DORIS LESSING 

politeia-link

 

 

 

 

  

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Πρόδωσε» η Νάθενα τον Παπαδιαμάντη; – Μια αναδρομή στις κινηματογραφικές μεταφορές της Φόνισσας και ορισμένες χρήσιμες παραδοχές

«Πρόδωσε» η Νάθενα τον Παπαδιαμάντη; – Μια αναδρομή στις κινηματογραφικές μεταφορές της Φόνισσας και ορισμένες χρήσιμες παραδοχές

Μερικές παρατηρήσεις από τη σκοπιά των Σπουδών Κινηματογραφικής Μεταφοράς. Φωτογραφίες © Γιώργος Τατάκης, από τα γυρίσματα της ταινίας «Φόνισσα».

Γράφει ο Γιάννης Βαγγελοκώστας

Στο αφιερωματικό τεύχος του περιοδικού «Αντί» για τον κορυφαίο Σκ...

Για το «Φονικό καρναβάλι» του Μετίν Αρντιτί – Από τη βενετσιάνικη Αναγέννηση στη σημερινή εποχή

Για το «Φονικό καρναβάλι» του Μετίν Αρντιτί – Από τη βενετσιάνικη Αναγέννηση στη σημερινή εποχή

Για το μυθιστόρημα του Μετίν Αρντιτί [Metin Arditi] «Φονικό καρναβάλι» (μτφρ. Ρίτα Κολαΐτη, εκδ. Πατάκη).

Γράφει η Ρίτα Κολαΐτη

Το Φονικό καρναβάλι είναι το πέμπτο βιβλίο του Μετίν Αρντιτί που μεταφράζω στα ελληνικά. Είναι μεγάλη ευτυχία για έ...

«Αρχίλοχος» – Ο ποιητής του δόρατος και της αιχμής

«Αρχίλοχος» – Ο ποιητής του δόρατος και της αιχμής

Για τον ποιητή με τα απειράριθμα προσωπεία. Με αφορμή το βιβλίο «Αρχίλοχος, ο ποιητής του δόρατος και της αιχμής» (εκδ. Νίκας).

Γράφει η Ευσταθία Δήμου

Με το όνομά του να φτάνει, σαν ηχώ, από τα βάθη των αιώνων, ο Αρχίλοχος...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

«Όσο πιο βαθιά προχωρούμε στον εαυτό μας...» – εκδήλωση στη μνήμη του Κώστα Στεργιόπουλου

«Όσο πιο βαθιά προχωρούμε στον εαυτό μας...» – εκδήλωση στη μνήμη του Κώστα Στεργιόπουλου

Παρουσίαση της έκδοσης των Ημερολογίων του (1943-2014) Κώστα Στεργιόπουλου, με τίτλο Ex Nihilo, στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών (αίθουσα Γιάννης Μαρίνος του Συλλόγου «Οι Φίλοι της Μουσικής»).

Επιμέλεια: Book Press

Η Εταιρεία Συγγραφέων και η Ελληνική Εταιρε...

«Maniac» του Μπενχαμίν Λαμπατούτ (κριτική) – η αργή πλην βέβαιη ήττα του ανθρώπου από τις μανίες του

«Maniac» του Μπενχαμίν Λαμπατούτ (κριτική) – η αργή πλην βέβαιη ήττα του ανθρώπου από τις μανίες του

Για το βιβλίο του Μπενχαμίν Λαμπατούτ [Benjamín Labatut] «Maniac» (μτφρ. Αγγελική Βασιλάκου, εκδ. Δώμα). Στην κεντρική εικόνα, ο φυσικός Τζον Φον Νόυμαν. 

Γράφει ο Φώτης Καραμπεσίνης

Αυτό το βιβλίο ιστορεί τη μήνι του Προμηθέα....

«Τhe Dreamers», «Παγώνια» και «Μάλο Μόμε» (κριτική): Τρία δυνατά ελληνικά έργα

«Τhe Dreamers», «Παγώνια» και «Μάλο Μόμε» (κριτική): Τρία δυνατά ελληνικά έργα

Μέσα στην πληθώρα των ελληνικών έργων που ανεβαίνουν για βραχύ διάστημα στις αθηναϊκές σκηνές ξεχώρισαν τα έργα «The Dreamers» σε σκηνοθεσία Πέρη Μιχαηλίδη, «Παγώνια» σε σκηνοθεσία Τάσου Πυργιέρη και «Μάλο Μόμε σε σκηνοθεσία Νάντιας Δαλκυριάδου. Κεντρική εικόνα: από την παράσταση «The Dreamers».  

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Μέσα στο δίχτυ» της Άιρις Μέρντοχ (προδημοσίευση)

«Μέσα στο δίχτυ» της Άιρις Μέρντοχ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Άιρις Μέρντοχ [Iris Murdoch] «Μέσα στο δίχτυ» (μτφρ. Έφη Τσιρώνη), το οποίο κυκλοφορεί στις 6 Μαρτίου από τις εκδόσεις Διόπτρα.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Όταν είδα τον Φιν να με περιμένει στη γωνία το...

«Η τέχνη της μέθης» του Λοράν ντε Σουτέρ (προδημοσίευση)

«Η τέχνη της μέθης» του Λοράν ντε Σουτέρ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από βιβλίο του βραβευμένου Βέλγου δοκιμιογράφου και καθηγητή Νομικής Λοράν ντε Σουτέρ [Laurent de Sutter] «Η τέχνη της μέθης» (μτφρ. Ζωή Καραμπέκιου), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 6 Μαρτίου από τις εκδόσεις Το Μέλλον.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
«Depeche mode» του Σέρχι Ζαντάν (προδημοσίευση)

«Depeche mode» του Σέρχι Ζαντάν (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Σέρχι Ζαντάν [Serhiy Zhadan] «Depeche mode» (μτφρ. Δημήτρης Τριανταφυλλίδης), το οποίο κυκλοφορεί στις 21 Φεβρουαρίου από τις εκδόσεις Διόπτρα.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Καθισμένος εδώ,...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Ντόνα Ταρτ – Ένα συγγραφικό φαινόμενο του 21ου αιώνα

Ντόνα Ταρτ – Ένα συγγραφικό φαινόμενο του 21ου αιώνα

Ελάχιστοι συγγραφείς στις μέρες μας έχουν την απήχηση ενός «ποπ σταρ» όσο η Ντόνα Ταρτ [Donna Tartt]. Γύρω από το όνομά της σωρεύονται φήμες και «τρελές» ειδήσεις. Ωστόσο τα βιβλία της διαβάζονται με πάθος, πυροδοτούν πάντα συζητήσεις και αποτελούν σημαντική συνεισφορά στη σύγχρονη αμερικανική λογοτεχνία. Kεντρική ε...

«Μικρές εισαγωγές» σε μεγάλες θεματικές από τις εκδόσεις Οξύ – 5 βιβλία που μας κάνουν σοφότερους

«Μικρές εισαγωγές» σε μεγάλες θεματικές από τις εκδόσεις Οξύ – 5 βιβλία που μας κάνουν σοφότερους

«Τρέλα», «Αντίληψη», «Αισθητική», «Πληροφορία», «Χιούμορ»: Πέντε βιβλία της άκρως επιτυχημένης σειράς του Oxford University Press κυκλοφορούν στα ελληνικά από τις εκδόσεις Οξύ και μας βοηθούν να κατανοήσουμε βασικές πτυχές της ανθρώπινης νόησης και συμπεριφοράς. Η επιμέλεια της σειράς είναι του Θάνου Καραγιαννό...

Δύο χρόνια από τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία: Είναι η Ευρώπη σε πόλεμο; – Τα βιβλία που δίνουν τις απαντήσεις

Δύο χρόνια από τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία: Είναι η Ευρώπη σε πόλεμο; – Τα βιβλία που δίνουν τις απαντήσεις

«Είμαστε εξαιρετικά τυχεροί που ζούμε στην Ευρώπη» μας έλεγε σε πρόσφατη συνέντευξή του για την Book Press, o ευρωπαϊστής ιστορικός Τίμοθι Γκάρτον Ας. Δύο χρόνια μετά από την έναρξη του πολέμου της Ρωσίας στην Ουκρανία ανατρέχουμε στα άρθρα που γράψαμε για βιβλία που διαβάσαμε και προτείναμε όλο αυτό το διάστημα. Το...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

02 Απριλίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα μεγαλύτερα μυθιστορήματα όλων των εποχών: 20 έργα-ποταμοί από την παγκόσμια λογοτεχνία

Πολύτομα λογοτεχνικά έργα, μυθιστορήματα-ποταμοί, βιβλία που η ανάγνωσή τους μοιάζει με άθλο. Έργα-ορόσημα της παγκόσμιας πεζογραφίας, επικές αφηγήσεις από την Άπω Ανατ

ΦΑΚΕΛΟΙ

ΞΕΧΩΡΙΣΑΜΕ

ΝΑ ΑΛΛΟ ΕΝΑ