literature

Σκέψεις και κρίσεις με αφορμή τη βράβευση του Μπομπ Ντύλαν με τον Νόμπελ Λογοτεχνίας. Η λέξη «λογοτεχνία» ετυμολογικά όντως σημαίνει τέχνη του λόγου, αλλά ως επιστημονικός όρος δεν ταυτίζεται με αυτήν. Όταν λοιπόν μιλάμε για Νόμπελ Λογοτεχνίας, τι ακριβώς εννοούμε και πόσο αυτό αλλάζει ανά εποχή;

Tου Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

 

Aν η λογοτεχνία περιλαμβάνει σίγουρα την πεζογραφία –από το διήγημα και τη νουβέλα ώς το μυθιστόρημα– και την ποίηση –από το πυκνό δίστιχο ώς το αφηγηματικό ποίημα–, τι άλλο εμπεριέχεται μέσα στην έννοιά της; Πιθανότατα και το θέατρο, όχι μόνο επειδή αποτελεί τον έναν από τους τρεις πόλους της αρχαίας διάκρισης των ειδών (έπος, λυρική ποίηση, δραματική ποίηση), αλλά και γιατί ένα θεατρικό κείμενο μπορεί να διαβαστεί ως αισθητικό ανάγνωσμα, ακόμα και χωρίς να ανέβει στη σκηνή.

Όταν μιλάμε για Νόμπελ Λογοτεχνίας, τι ακριβώς εννοούμε και πόσο αυτό αλλάζει ανά εποχή;

Από εκεί και πέρα αναφύονται ερωτήματα τα οποία σχετίζονται με τα στεγανά ή όχι των πεδίων, ερωτήματα που προκύπτουν τόσο επειδή προσπαθούμε διαχρονικά να οριοθετήσουμε τη λογοτεχνία σε σχέση με την εξωλογοτεχνική παραγωγή όσο και επειδή κάθε εποχή αναδιατάσσει τα σύνορα των γενών.

Είναι λογοτεχνία, ας ξεκινήσω από εκεί, το δοκίμιο; Μόνο το στοχαστικό, το λογοτεχνικό, ή και το αποδεικτικό; Είναι λογοτεχνία το χρονογράφημα, που διά της γλώσσας καταγράφει και σχολιάζει, ή η (αυτο)βιογραφία, που αφηγείται και εκφράζει μια συγκεκριμένη οπτική γωνία σε σχέση με τα πρόσωπα; Είναι λογοτεχνία η λεγόμενη «τεκμηριωτική πεζογραφία», τύπου Σβετλάνα Αλεξίεβιτς, η οποία πήρε Νόμπελ το 2015;

dylanΠροχωρώ σε πιο αχαρτογράφητα νερά. Είναι λογοτεχνία ο στίχος; Ο στίχος που προορίζεται εξ αρχής να γίνει τραγούδι; Είναι λογοτεχνία το σενάριο, το κείμενο δηλαδή που γράφεται με θεατρικές τεχνικές και προορίζεται εξ αρχής να γίνει ταινία; Θα δοθεί μεθαύριο Νόμπελ Λογοτεχνίας σε ένα μεγάλο σεναριογράφο; Σ’ αυτά ακούγεται σθεναρά ο αντίλογος πως η έννοια της λογοτεχνίας διαπηδά έτσι στα εδάφη άλλων τεχνών (τραγουδιού, κινηματογράφου κ.λπ), με αποτέλεσμα να διαπλατύνεται ιμπεριαλιστικά και να κινδυνεύουν όλα τα έντεχνα γραπτά κείμενα να θεωρηθούν λογοτεχνικά.

Ακόμα πιο ευρέως σκεπτόμενος, αναρωτιέμαι αν είναι λογοτεχνία η επιστολή, που έχει υφολογικές αξιώσεις, το ημερολόγιο, που γράφεται με αφηγηματικότητα, το άρθρο ή η επιφυλλίδα, που παίζει με τη γλώσσα, τα επιγράμματα στο Facebook, που ενέχουν υψηλή δόση συγκινησιακής γλώσσας, τo μικτό είδος του βιντεοκειμένου, που συναιρεί κινηματογράφο και γραφή. Το θέμα είναι φυσικά διαχρονικό, καθώς είτε με φιλολογικούς είτε με γλωσσολογικούς όρους είναι δύσκολο να καθοριστούν με ακρίβεια τα όρια των λογοτεχνικών και των μη λογοτεχνικών κειμένων. Η έννοια του ύφους, της συνυποδήλωσης, της ποιητικής γλώσσας, η χρήση αφηγηματικών τεχνικών, η υψηλή στάθμη της φαντασίας, η αναγνωστική στάση του αποδέκτη κ.ά. δεν λύνουν τελεσίδικα το πρόβλημα.

«Καθετί μπορεί να είναι λογοτεχνία και καθετί που θεωρείται, αμετάβλητα και αναντίρρητα, λογοτεχνία μπορεί να πάψει να είναι», όπως γράφει ο Terry Eagleton.

Είναι λογοτεχνία εντέλει ό,τι γράφεται με αισθητικές αξιώσεις, ό,τι μετέρχεται μιας ιδιαίτερης γλώσσας για να (ξανα)γράψει την πραγματικότητα; Επιστρέφουμε δηλαδή σε μια ευρύτερη σφαίρα, αυτήν της «γραμματείας», η οποία περιλαμβάνει τόσο λογοτεχνικά όσο και χρηστικά κείμενα; Πού είναι τα όρια μεταξύ της λογοτεχνίας και της υπόλοιπης γραπτής παραγωγής, πού είναι τα όρια μεταξύ λογοτεχνίας και των άλλων τεχνών; Ή δεν υπάρχουν όρια και όλα… παίζουν ελεύθερα; «Καθετί μπορεί να είναι λογοτεχνία και καθετί που θεωρείται, αμετάβλητα και αναντίρρητα, λογοτεχνία μπορεί να πάψει να είναι», όπως γράφει ο Terry Eagleton.

Τότε, για να είμαστε συνεπείς με τον εαυτό μας, πρέπει να μιλάμε για Βραβείο Λόγου, πόσω μάλλον όταν η Ακαδημία της Στοκχόλμης έχει δώσει κατά καιρούς το βραβείο αυτό στον Theodor Mommsen (1902) για το ιστοριογραφικό του έργο, ή στον Rudolf Eucken (1908), στον Henri Bergson (1927) και στον Bertrand Russell (1950) για τις φιλοσοφικές τους περγαμηνές. Γι’ αυτό δεν ξέρω αν ο Bob Dylan κέρδισε το βραβείο ως ποιητής ή ως «τραγουδο-ποιός», ενώ υπήρχαν σαφώς σημαντικότεροι άνθρωποι των γραμμάτων. Είτε επομένως θα μιλάμε για λογοτεχνία και θα συζητάμε τα όρια και τις αντοχές της ή θα επικαλούμαστε την τέχνη του (γραπτού) λόγου και να βραβεύουμε τον λόγο απ’ όπου και αν προέρχεται.

* Ο ΓΙΩΡΓΟΣ Ν. ΠΕΡΑΝΤΩΝΑΚΗΣ είναι Διδάκτορας Νεοελληνικής Φιλολογίας και κριτικός βιβλίου.

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Τα εξαιρετικά βιβλία τα γράφουν εξαιρετικοί άνθρωποι. Ή μήπως όχι;

Τα εξαιρετικά βιβλία τα γράφουν εξαιρετικοί άνθρωποι. Ή μήπως όχι;

«Τα εξαιρετικά βιβλία, αυτά που διαβάζουμε και θαυμάζουμε, γράφονται από εξαιρετικούς ανθρώπους, που ως πνευματικοί άνθρωποι, πεφωτισμένοι και ηθικοί, δια-φωτίζουν και τους αναγνώστες». Ή μήπως όχι;

Γράφει ο Γιώργος Ν. Περαντωνάκης

Η περίπτωση του συγγ...

Οι μεγάλες κυρίες του Τρωικού Πολέμου επιστρέφουν

Οι μεγάλες κυρίες του Τρωικού Πολέμου επιστρέφουν

Μια περιήγηση σε πρόσφατα πεζογραφικά έργα με ηρωίδες βγαλμένες από την Ιλιάδα. «Τρεις σύγχρονοι έλληνες συγγραφείς «επανάφεραν» στο λογοτεχνικό προσκήνιο κάποιες από τις μεγάλες κυρίες του Τρωικού Πολέμου». Στην κεντρική εικόνα, μέρος από τον πίνακα Captive Andromache (1888) του Frederic Leighton.&nb...

Λογοτεχνία και νέοι – η ελληνική εκδοχή μιας σχέσης που την εμποδίζουν να αναπνεύσει

Λογοτεχνία και νέοι – η ελληνική εκδοχή μιας σχέσης που την εμποδίζουν να αναπνεύσει

Άρθρο του γνωστού συγγραφέα, για τη λογοτεχνία για εφήβους και νέους στην Ελλάδα. «Φαίνεται πως για την ελληνική κοινωνία η λογοτεχνία σε σχέση με τις άλλες μορφές αφήγησης οφείλει να είναι μια τέχνη συντηρητική όσον αφορά τα νεότερα μέλη-αναγνώστες της».

Γράφει ο Μάνος Κ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Παρουσίαση του βιβλίου «Πολεμικό Ναυτικό – Ιστορία & Τέχνη» του Ιδρύματος Αικατερίνης Λασκαρίδη

Παρουσίαση του βιβλίου «Πολεμικό Ναυτικό – Ιστορία & Τέχνη» του Ιδρύματος Αικατερίνης Λασκαρίδη

Το Ίδρυμα Αικατερίνης Λασκαρίδη, παρουσιάζει την Πέμπτη 15 Δεκεμβρίου 2022 και ώρα 19.00, την τελευταία του έκδοση «Πολεμικό Ναυτικό – Ιστορία & Τέχνη». Η εκδήλωση θα πραγματοποιηθεί στο Εθνικό Ιστορικό Μουσείο στον χώρο του Μεγάρου της Παλιάς Βουλής, Σταδίου 13. Στην κεντρική εικόνα, το Θωρηκτό Αβέρωφ, ζωγ...

Ψηφίστηκε από τη Βουλή ο νέος νόμος για τα πνευματικά δικαιώματα

Ψηφίστηκε από τη Βουλή ο νέος νόμος για τα πνευματικά δικαιώματα

Θετική εξέλιξη για τον κλάδο του βιβλίου και για τα πνευματικά δικαιώματα στη χώρα μας. 

Επιμέλεια: Book Press

Στις 22 Νοεμβρίου ψηφίσθηκε από τη Βουλή ο νόμος 4996/2022 για τα πνευματικά δικαιώματα, ο οποίος ενσωματώνει τις Οδηγίες (ΕΕ) 789/...

Η Εταιρεία Συγγραφέων δίνει βραβεία και υποδέχεται τα νέα μέλη της στο Μέγαρο Μουσικής

Η Εταιρεία Συγγραφέων δίνει βραβεία και υποδέχεται τα νέα μέλη της στο Μέγαρο Μουσικής

Η Εταιρεία Συγγραφέων διοργανώνει την Τετάρτη, 7 Δεκεμβρίου 2022, στον Πολυχώρο του Συλλόγου Οι Φίλοι της Μουσικής (Μέγαρο Μουσικής Αθηνών) την τελετή απονομής των Βραβείων 2022 της Εταιρείας Συγγραφέων. Στην ίδια εκδήλωση η Εταιρεία θα καλωσορίσει τα νέα μέλη της και θα παρουσιάσει το Ημερολόγιό της για το 2023 με ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Ελίζαμπεθ Φιντς» του Τζούλιαν Μπαρνς (προδημοσίευση)

«Ελίζαμπεθ Φιντς» του Τζούλιαν Μπαρνς (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Τζούλιαν Μπαρνς [Julian Barnes] «Ελίζαμπεθ Φιντς» (μτφρ. Κατερίνα Σχινά), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 8 Δεκεμβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Στεκόταν μπροστά μας χωρίς ση...

«Η πλάνη του Γκαίτε» του Κώστα Κουτσουρέλη (προδημοσίευση)

«Η πλάνη του Γκαίτε» του Κώστα Κουτσουρέλη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από την ανθολογία κειμένων του Κώστα Κουτσουρέλη «Η Πλάνη του Γκαίτε – Για μια κριτική του μεταφραστικού λόγου», που θα κυκλοφορήσει τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Μικρή Άρκτος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Δεν αληθε...

«Ο πραγματικός Χόκινγκ» του Τσαρλς Σέιφ (προδημοσίευση)

«Ο πραγματικός Χόκινγκ» του Τσαρλς Σέιφ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Τσαρλς Σέιφ [Charles Seife] «Ο πραγματικός Χόκινγκ – Κατασκευάζοντας έναν διάσημο επιστήμονα» (μτφρ. Ανδρέας Μιχαηλίδης), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 28 Νοεμβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

«Ποιο ήταν το αρχικό ερέθισμα για το νέο σας βιβλίο;» – 16 Έλληνες συγγραφείς απαντούν

«Ποιο ήταν το αρχικό ερέθισμα για το νέο σας βιβλίο;» – 16 Έλληνες συγγραφείς απαντούν

Δεκαέξι συγγραφείς γράφουν για την πρώτη ιδέα, το θεμελιακό αίτημα, το αρχικό ερέθισμα του νέου τους βιβλίου.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Κώστας Ακρίβος: «Ανδρωμάχη» (Μεταίχμιο)

...

 Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών, δοκιμίων και μελετών. 

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Τρεις «γεμάτοι» μήνες μένουν μέχρι και το τέλος αυτής της χρονιάς και οι εκδοτικοί οίκοι β...

100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή: 15 βιβλία που ξεχωρίζουν

100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή: 15 βιβλία που ξεχωρίζουν

100 χρόνια συμπληρώνονται αυτές τις μέρες από τη Μικρασιατική Καταστροφή. Πολλές και ενδιαφέρουσες εκδόσεις έχουν εμπλουτίσει φέτος τη σχετική βιβλιογραφία. Επιλέξαμε 15 πρόσφατες ή και παλιότερες, που αφορούν βιβλία μη μυθοπλαστικά. Καλύπτουν, πιστεύουμε, μια σφαιρική θέαση των όσων προηγήθηκαν, των γεγονότων του Σ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

10 Νοεμβρίου 2022 ΕΠΩΝΥΜΩΣ

«Γράφε για όσα ξέρεις»: Δεκατέσσερις Έλληνες λογοτέχνες αποτιμούν την πιο διάσημη συγγραφική συμβουλή

Δεκατέσσερις Έλληνες λογοτέχνες μιλούν για τη χιλιοειπωμένη συμβουλή που παροτρύνει τους άπειρους δημιουργούς να βασιστούν στα βιώματα και στις εμπειρίες τους, στην καθ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

07 Ιανουαρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Φέτος περιμέναμε την εκπνοή της χρονιάς πριν συντάξουμε την καθιερωμένη μας πια λίστα με τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία της χρονιάς. Ο λόγος είναι ότι τούτες τις Γιορτέ

ΦΑΚΕΛΟΙ