Σκέψεις και κρίσεις με αφορμή τη βράβευση του Μπομπ Ντύλαν με τον Νόμπελ Λογοτεχνίας. Η λέξη «λογοτεχνία» ετυμολογικά όντως σημαίνει τέχνη του λόγου, αλλά ως επιστημονικός όρος δεν ταυτίζεται με αυτήν. Όταν λοιπόν μιλάμε για Νόμπελ Λογοτεχνίας, τι ακριβώς εννοούμε και πόσο αυτό αλλάζει ανά εποχή;
Tου Γιώργου Ν. Περαντωνάκη
Aν η λογοτεχνία περιλαμβάνει σίγουρα την πεζογραφία –από το διήγημα και τη νουβέλα ώς το μυθιστόρημα– και την ποίηση –από το πυκνό δίστιχο ώς το αφηγηματικό ποίημα–, τι άλλο εμπεριέχεται μέσα στην έννοιά της; Πιθανότατα και το θέατρο, όχι μόνο επειδή αποτελεί τον έναν από τους τρεις πόλους της αρχαίας διάκρισης των ειδών (έπος, λυρική ποίηση, δραματική ποίηση), αλλά και γιατί ένα θεατρικό κείμενο μπορεί να διαβαστεί ως αισθητικό ανάγνωσμα, ακόμα και χωρίς να ανέβει στη σκηνή.
Όταν μιλάμε για Νόμπελ Λογοτεχνίας, τι ακριβώς εννοούμε και πόσο αυτό αλλάζει ανά εποχή;
Από εκεί και πέρα αναφύονται ερωτήματα τα οποία σχετίζονται με τα στεγανά ή όχι των πεδίων, ερωτήματα που προκύπτουν τόσο επειδή προσπαθούμε διαχρονικά να οριοθετήσουμε τη λογοτεχνία σε σχέση με την εξωλογοτεχνική παραγωγή όσο και επειδή κάθε εποχή αναδιατάσσει τα σύνορα των γενών.
Είναι λογοτεχνία, ας ξεκινήσω από εκεί, το δοκίμιο; Μόνο το στοχαστικό, το λογοτεχνικό, ή και το αποδεικτικό; Είναι λογοτεχνία το χρονογράφημα, που διά της γλώσσας καταγράφει και σχολιάζει, ή η (αυτο)βιογραφία, που αφηγείται και εκφράζει μια συγκεκριμένη οπτική γωνία σε σχέση με τα πρόσωπα; Είναι λογοτεχνία η λεγόμενη «τεκμηριωτική πεζογραφία», τύπου Σβετλάνα Αλεξίεβιτς, η οποία πήρε Νόμπελ το 2015;
Προχωρώ σε πιο αχαρτογράφητα νερά. Είναι λογοτεχνία ο στίχος; Ο στίχος που προορίζεται εξ αρχής να γίνει τραγούδι; Είναι λογοτεχνία το σενάριο, το κείμενο δηλαδή που γράφεται με θεατρικές τεχνικές και προορίζεται εξ αρχής να γίνει ταινία; Θα δοθεί μεθαύριο Νόμπελ Λογοτεχνίας σε ένα μεγάλο σεναριογράφο; Σ’ αυτά ακούγεται σθεναρά ο αντίλογος πως η έννοια της λογοτεχνίας διαπηδά έτσι στα εδάφη άλλων τεχνών (τραγουδιού, κινηματογράφου κ.λπ), με αποτέλεσμα να διαπλατύνεται ιμπεριαλιστικά και να κινδυνεύουν όλα τα έντεχνα γραπτά κείμενα να θεωρηθούν λογοτεχνικά.
Ακόμα πιο ευρέως σκεπτόμενος, αναρωτιέμαι αν είναι λογοτεχνία η επιστολή, που έχει υφολογικές αξιώσεις, το ημερολόγιο, που γράφεται με αφηγηματικότητα, το άρθρο ή η επιφυλλίδα, που παίζει με τη γλώσσα, τα επιγράμματα στο Facebook, που ενέχουν υψηλή δόση συγκινησιακής γλώσσας, τo μικτό είδος του βιντεοκειμένου, που συναιρεί κινηματογράφο και γραφή. Το θέμα είναι φυσικά διαχρονικό, καθώς είτε με φιλολογικούς είτε με γλωσσολογικούς όρους είναι δύσκολο να καθοριστούν με ακρίβεια τα όρια των λογοτεχνικών και των μη λογοτεχνικών κειμένων. Η έννοια του ύφους, της συνυποδήλωσης, της ποιητικής γλώσσας, η χρήση αφηγηματικών τεχνικών, η υψηλή στάθμη της φαντασίας, η αναγνωστική στάση του αποδέκτη κ.ά. δεν λύνουν τελεσίδικα το πρόβλημα.
«Καθετί μπορεί να είναι λογοτεχνία και καθετί που θεωρείται, αμετάβλητα και αναντίρρητα, λογοτεχνία μπορεί να πάψει να είναι», όπως γράφει ο Terry Eagleton.
Είναι λογοτεχνία εντέλει ό,τι γράφεται με αισθητικές αξιώσεις, ό,τι μετέρχεται μιας ιδιαίτερης γλώσσας για να (ξανα)γράψει την πραγματικότητα; Επιστρέφουμε δηλαδή σε μια ευρύτερη σφαίρα, αυτήν της «γραμματείας», η οποία περιλαμβάνει τόσο λογοτεχνικά όσο και χρηστικά κείμενα; Πού είναι τα όρια μεταξύ της λογοτεχνίας και της υπόλοιπης γραπτής παραγωγής, πού είναι τα όρια μεταξύ λογοτεχνίας και των άλλων τεχνών; Ή δεν υπάρχουν όρια και όλα… παίζουν ελεύθερα; «Καθετί μπορεί να είναι λογοτεχνία και καθετί που θεωρείται, αμετάβλητα και αναντίρρητα, λογοτεχνία μπορεί να πάψει να είναι», όπως γράφει ο Terry Eagleton.
Τότε, για να είμαστε συνεπείς με τον εαυτό μας, πρέπει να μιλάμε για Βραβείο Λόγου, πόσω μάλλον όταν η Ακαδημία της Στοκχόλμης έχει δώσει κατά καιρούς το βραβείο αυτό στον Theodor Mommsen (1902) για το ιστοριογραφικό του έργο, ή στον Rudolf Eucken (1908), στον Henri Bergson (1927) και στον Bertrand Russell (1950) για τις φιλοσοφικές τους περγαμηνές. Γι’ αυτό δεν ξέρω αν ο Bob Dylan κέρδισε το βραβείο ως ποιητής ή ως «τραγουδο-ποιός», ενώ υπήρχαν σαφώς σημαντικότεροι άνθρωποι των γραμμάτων. Είτε επομένως θα μιλάμε για λογοτεχνία και θα συζητάμε τα όρια και τις αντοχές της ή θα επικαλούμαστε την τέχνη του (γραπτού) λόγου και να βραβεύουμε τον λόγο απ’ όπου και αν προέρχεται.
* Ο ΓΙΩΡΓΟΣ Ν. ΠΕΡΑΝΤΩΝΑΚΗΣ είναι Διδάκτορας Νεοελληνικής Φιλολογίας και κριτικός βιβλίου.
