literature

Σκέψεις και κρίσεις με αφορμή τη βράβευση του Μπομπ Ντύλαν με τον Νόμπελ Λογοτεχνίας. Η λέξη «λογοτεχνία» ετυμολογικά όντως σημαίνει τέχνη του λόγου, αλλά ως επιστημονικός όρος δεν ταυτίζεται με αυτήν. Όταν λοιπόν μιλάμε για Νόμπελ Λογοτεχνίας, τι ακριβώς εννοούμε και πόσο αυτό αλλάζει ανά εποχή;

Tου Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

 

Aν η λογοτεχνία περιλαμβάνει σίγουρα την πεζογραφία –από το διήγημα και τη νουβέλα ώς το μυθιστόρημα– και την ποίηση –από το πυκνό δίστιχο ώς το αφηγηματικό ποίημα–, τι άλλο εμπεριέχεται μέσα στην έννοιά της; Πιθανότατα και το θέατρο, όχι μόνο επειδή αποτελεί τον έναν από τους τρεις πόλους της αρχαίας διάκρισης των ειδών (έπος, λυρική ποίηση, δραματική ποίηση), αλλά και γιατί ένα θεατρικό κείμενο μπορεί να διαβαστεί ως αισθητικό ανάγνωσμα, ακόμα και χωρίς να ανέβει στη σκηνή.

Όταν μιλάμε για Νόμπελ Λογοτεχνίας, τι ακριβώς εννοούμε και πόσο αυτό αλλάζει ανά εποχή;

Από εκεί και πέρα αναφύονται ερωτήματα τα οποία σχετίζονται με τα στεγανά ή όχι των πεδίων, ερωτήματα που προκύπτουν τόσο επειδή προσπαθούμε διαχρονικά να οριοθετήσουμε τη λογοτεχνία σε σχέση με την εξωλογοτεχνική παραγωγή όσο και επειδή κάθε εποχή αναδιατάσσει τα σύνορα των γενών.

Είναι λογοτεχνία, ας ξεκινήσω από εκεί, το δοκίμιο; Μόνο το στοχαστικό, το λογοτεχνικό, ή και το αποδεικτικό; Είναι λογοτεχνία το χρονογράφημα, που διά της γλώσσας καταγράφει και σχολιάζει, ή η (αυτο)βιογραφία, που αφηγείται και εκφράζει μια συγκεκριμένη οπτική γωνία σε σχέση με τα πρόσωπα; Είναι λογοτεχνία η λεγόμενη «τεκμηριωτική πεζογραφία», τύπου Σβετλάνα Αλεξίεβιτς, η οποία πήρε Νόμπελ το 2015;

dylanΠροχωρώ σε πιο αχαρτογράφητα νερά. Είναι λογοτεχνία ο στίχος; Ο στίχος που προορίζεται εξ αρχής να γίνει τραγούδι; Είναι λογοτεχνία το σενάριο, το κείμενο δηλαδή που γράφεται με θεατρικές τεχνικές και προορίζεται εξ αρχής να γίνει ταινία; Θα δοθεί μεθαύριο Νόμπελ Λογοτεχνίας σε ένα μεγάλο σεναριογράφο; Σ’ αυτά ακούγεται σθεναρά ο αντίλογος πως η έννοια της λογοτεχνίας διαπηδά έτσι στα εδάφη άλλων τεχνών (τραγουδιού, κινηματογράφου κ.λπ), με αποτέλεσμα να διαπλατύνεται ιμπεριαλιστικά και να κινδυνεύουν όλα τα έντεχνα γραπτά κείμενα να θεωρηθούν λογοτεχνικά.

Ακόμα πιο ευρέως σκεπτόμενος, αναρωτιέμαι αν είναι λογοτεχνία η επιστολή, που έχει υφολογικές αξιώσεις, το ημερολόγιο, που γράφεται με αφηγηματικότητα, το άρθρο ή η επιφυλλίδα, που παίζει με τη γλώσσα, τα επιγράμματα στο Facebook, που ενέχουν υψηλή δόση συγκινησιακής γλώσσας, τo μικτό είδος του βιντεοκειμένου, που συναιρεί κινηματογράφο και γραφή. Το θέμα είναι φυσικά διαχρονικό, καθώς είτε με φιλολογικούς είτε με γλωσσολογικούς όρους είναι δύσκολο να καθοριστούν με ακρίβεια τα όρια των λογοτεχνικών και των μη λογοτεχνικών κειμένων. Η έννοια του ύφους, της συνυποδήλωσης, της ποιητικής γλώσσας, η χρήση αφηγηματικών τεχνικών, η υψηλή στάθμη της φαντασίας, η αναγνωστική στάση του αποδέκτη κ.ά. δεν λύνουν τελεσίδικα το πρόβλημα.

«Καθετί μπορεί να είναι λογοτεχνία και καθετί που θεωρείται, αμετάβλητα και αναντίρρητα, λογοτεχνία μπορεί να πάψει να είναι», όπως γράφει ο Terry Eagleton.

Είναι λογοτεχνία εντέλει ό,τι γράφεται με αισθητικές αξιώσεις, ό,τι μετέρχεται μιας ιδιαίτερης γλώσσας για να (ξανα)γράψει την πραγματικότητα; Επιστρέφουμε δηλαδή σε μια ευρύτερη σφαίρα, αυτήν της «γραμματείας», η οποία περιλαμβάνει τόσο λογοτεχνικά όσο και χρηστικά κείμενα; Πού είναι τα όρια μεταξύ της λογοτεχνίας και της υπόλοιπης γραπτής παραγωγής, πού είναι τα όρια μεταξύ λογοτεχνίας και των άλλων τεχνών; Ή δεν υπάρχουν όρια και όλα… παίζουν ελεύθερα; «Καθετί μπορεί να είναι λογοτεχνία και καθετί που θεωρείται, αμετάβλητα και αναντίρρητα, λογοτεχνία μπορεί να πάψει να είναι», όπως γράφει ο Terry Eagleton.

Τότε, για να είμαστε συνεπείς με τον εαυτό μας, πρέπει να μιλάμε για Βραβείο Λόγου, πόσω μάλλον όταν η Ακαδημία της Στοκχόλμης έχει δώσει κατά καιρούς το βραβείο αυτό στον Theodor Mommsen (1902) για το ιστοριογραφικό του έργο, ή στον Rudolf Eucken (1908), στον Henri Bergson (1927) και στον Bertrand Russell (1950) για τις φιλοσοφικές τους περγαμηνές. Γι’ αυτό δεν ξέρω αν ο Bob Dylan κέρδισε το βραβείο ως ποιητής ή ως «τραγουδο-ποιός», ενώ υπήρχαν σαφώς σημαντικότεροι άνθρωποι των γραμμάτων. Είτε επομένως θα μιλάμε για λογοτεχνία και θα συζητάμε τα όρια και τις αντοχές της ή θα επικαλούμαστε την τέχνη του (γραπτού) λόγου και να βραβεύουμε τον λόγο απ’ όπου και αν προέρχεται.

* Ο ΓΙΩΡΓΟΣ Ν. ΠΕΡΑΝΤΩΝΑΚΗΣ είναι Διδάκτορας Νεοελληνικής Φιλολογίας και κριτικός βιβλίου.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Από τη Μαντάμ Σουσού στον Βαρδιάνο στα σπόρκα – Όλα τα βιβλία που έγιναν σειρές

Από τη Μαντάμ Σουσού στον Βαρδιάνο στα σπόρκα – Όλα τα βιβλία που έγιναν σειρές

Λογοτεχνία και τηλεόραση: Τι δίνει «τηλεοπτικότητα» σε ένα λογοτεχνικό έργο; Με ποια κριτήρια επιλέγεται για να μεταφερθεί στη μικρή οθόνη; Κατά πόσο οι τηλεοπτικές μεταφορές ανατροφοδοτούν την ανάγνωση λογοτεχνικών έργων; Ο εξαντλητικός κατάλογος που περιλαμβάνει τα βιβλία που έγιναν σειρές τα τελευταία 50 χρόνια, ...

Λογοτεχνία; Να λείπει, μου αρκεί η επιστήμη!

Λογοτεχνία; Να λείπει, μου αρκεί η επιστήμη!

Λογοτεχνία vs Επιστήμη. Κεντρική εικόνα: Ο Nietzsche σε υπαίθρια αφίσα στην Ubatuba, στη Βραζιλία © mauRÍCIO SANTOS/Unsplash

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Φέτος, διακόσια χρόνια από την Επανάσταση του 1821, ένα από τα ερωτήματα που με απασχολεί ...

Ιστορίες από τη ζωή

Ιστορίες από τη ζωή

Ιστορίες από τη ζωή των αρχαίων ημών – και όχι μόνο.

Του Κώστα Κουτσουρέλη

Συγγενής και σύντροφος του Αλκιβιάδη, ο Αξίοχος (γράφει ο Λυσίας) τον ακολούθησε στην Άβυδο. Εκεί και οι δυο τους νυμφεύθηκαν τη Μεδοντιάδα. Όταν από τον γάμο των τριών γεννήθηκ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Διαβάζοντας με τον Νίκο Κουφάκη

Διαβάζοντας με τον Νίκο Κουφάκη

Πρόσωπα από το χώρο των τεχνών, των ιδεών και του πολιτισμού, αποκαλύπτουν το δικό τους αναγνωστικό χαρακτήρα, τη μύχια σχέση τους με το βιβλίο και την ανάγνωση. Σήμερα, ο ηθοποιός Νίκος Κουφάκης απαντά σε 18 κλασικές ή απρόσμενες βιβλιοφιλικές ερωτήσεις.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
«Ξενοδοχείο Metropol», του Όιγκεν Ρούγκε (προδημοσίευση)

«Ξενοδοχείο Metropol», του Όιγκεν Ρούγκε (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Eugen Ruge «Ξενοδοχείο Metropol» (μτφρ. Γιώτα Λαγουδάκου), το οποίο κυκλοφορεί στις 6 Δεκεμβρίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Συζήτηση στον πέμπτο όροφο

...
Παγκόσμια Ημέρα κατά του AIDS: Δυο πολύ χρήσιμα βιβλία

Παγκόσμια Ημέρα κατά του AIDS: Δυο πολύ χρήσιμα βιβλία

Η επιδημία του AIDS επηρεάζει με πολλούς τρόπους τη ζωή χιλιάδων οροθετικών στη χώρα μας ενώ οι νέες μολύνσεις κάθε χρόνο είναι εκατοντάδες. Το 1988 ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας καθιέρωσε την 1η Δεκεμβρίου ως Παγκόσμια Ημέρα κατά του AIDS. Προσεγγίζουμε το θέμα με οδηγούς δύο καλά βιβλία, πολύ διακριτά μεταξύ τους...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Ξενοδοχείο Metropol», του Όιγκεν Ρούγκε (προδημοσίευση)

«Ξενοδοχείο Metropol», του Όιγκεν Ρούγκε (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Eugen Ruge «Ξενοδοχείο Metropol» (μτφρ. Γιώτα Λαγουδάκου), το οποίο κυκλοφορεί στις 6 Δεκεμβρίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Συζήτηση στον πέμπτο όροφο

...
«Τα πουλιά που ήθελαν να τραγουδήσουν», της Τσάρλι Τζέιν Άντερς (προδημοσίευση)

«Τα πουλιά που ήθελαν να τραγουδήσουν», της Τσάρλι Τζέιν Άντερς (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο της Charlie Jane Anders «Τα πουλιά που ήθελαν να τραγουδήσουν» (μτφρ. Πόλυ Μοσχοπούλου), το οποίο κυκλοφορεί στις 30 Νοεμβρίου από τις εκδόσεις Φουρφούρι.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Το Δέντρο δεν μιλούσε. ...

«Μακάβριες ιστορίες κατά Σαρλ Μποντλέρ», του Έντγκαρ Άλαν Πόε (προδημοσίευση)

«Μακάβριες ιστορίες κατά Σαρλ Μποντλέρ», του Έντγκαρ Άλαν Πόε (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση ενός διηγήματος του Edgar Allan Poe από το βιβλίο «Μακάβριες ιστορίες», έτσι όπως το μετέφρασε στα γαλλικά ο Charles Baudelaire. Η εικονογράφηση είναι του Benjamin Lacombe, ενώ η μετάφραση από τα γαλλικά είναι της Ιλέην Ρήγα. Το βιβλίο κυκλοφορεί στις 30 Νοεμβρίου από τις εκδόσεις Οξύ.

Επιμέλει...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Παγκόσμια Ημέρα κατά του AIDS: Δυο πολύ χρήσιμα βιβλία

Παγκόσμια Ημέρα κατά του AIDS: Δυο πολύ χρήσιμα βιβλία

Η επιδημία του AIDS επηρεάζει με πολλούς τρόπους τη ζωή χιλιάδων οροθετικών στη χώρα μας ενώ οι νέες μολύνσεις κάθε χρόνο είναι εκατοντάδες. Το 1988 ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας καθιέρωσε την 1η Δεκεμβρίου ως Παγκόσμια Ημέρα κατά του AIDS. Προσεγγίζουμε το θέμα με οδηγούς δύο καλά βιβλία, πολύ διακριτά μεταξύ τους...

Εδώ Πολυτεχνείο: Όλα όσα πρέπει να γνωρίζουν τα παιδιά σε δυο βιβλία

Εδώ Πολυτεχνείο: Όλα όσα πρέπει να γνωρίζουν τα παιδιά σε δυο βιβλία

Καθώς η χρονική απόσταση που μας χωρίζει από την εξέγερση του Πολυτεχνείου πλησιάζει τον μισό αιώνα, τίθεται το ερώτημα πώς να μιλήσουμε στα σημερινά παιδιά για ένα από τα κομβικότερα γεγονότα της σύγχρονης Ιστορίας της Ελλάδας που για τα ίδια δεν είναι παρά μια αργία μεταξύ 28ης Οκτωβρίου και Χριστουγέννων.

...
11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

Είκοσι χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από τα γεγονότα που μας εισήγαγαν στον 21ο αιώνα. Ήταν η μεγαλύτερη και πιο σοκαριστική αλληλουχία τρομοκρατικών ενεργειών που έγινε ποτέ, με μερικά λεπτά διαφορά: οι επιθέσεις στους Δίδυμους Πύργους στη Νέα Υόρκη, και στο Πεντάγωνο στην Ουάσιγκτον, την 11η Σεπτεμβρίου του 2001. Α...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ