Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη
Κανονικά, πρόκειται για δύο διακριτές μορφές κειμένων που αναμετρώνται με το βιβλίο και το προβάλλουν στο κοινό. Κανονικά, η βιβλιοκριτική και η βιβλιοπαρουσίαση υπηρετούνται από διαφορετικούς ανθρώπους, ανθρώπους με διαφορετικούς ρόλους, που αναλαμβάνουν διαφορετική δουλειά στο πλαίσιο του έντυπου ή ηλεκτρονικού τύπου. Κανονικά, η διαχωριστική γραμμή που τις χωρίζει δεν είναι αξιολογικής κλίμακας, αλλά ειδολογικής.
Η βιβλιοπαρουσίαση έχει δημοσιογραφικό ρόλο. Παρόλο που θεραπεύεται και από πολλούς ερασιτέχνες (αναγνώστες, ιστολόγους) και συγγραφείς, στην «επίσημη» μορφή της υπηρετείται από εντεταλμένους δημοσιογράφους που έχουν επιφορτιστεί με το ρεπορτάζ βιβλίου και επαγγελματικά, θεσμικά, τακτικά ασχολούνται με την επικαιρότητα που χτίζεται γύρω από αυτό. Ο βασικός τους ρόλος είναι να παρουσιάσουν στο αναγνωστικό κοινό τα περί το βιβλίο και να μιλήσουν ενημερωτικά για την ίδια τη λογοτεχνία, παρουσιάζοντας τα πεζά ή ποιητικά έργα που κυκλοφορούν, ή την επιστήμη και τον πολιτισμό. Γύρω από τα εκδεδομένα κείμενα, οι βιβλιοπαρουσιαστές (εν είδει πολιτιστικών ρεπόρτερ) αναλαμβάνουν να προβάλλουν ειδήσεις σχετικές με αυτά (εκδόσεις, βιβλιοθήκες, κρατική πολιτική, διεθνή νέα, λίστες ευπώλητων, βραβεία, ομιλίες κ.λπ.) αλλά και να προσεγγίσουν συγγραφείς, ώστε να κοινοποιήσουν (με συνεντεύξεις λ.χ.) τις σκέψεις τους, τη ζωή τους και τον τρόπο με τον οποίο βλέπουν οι ίδιοι οι δημιουργοί τον εαυτό τους και την τέχνη τους.
Η βιβλιοκριτική έχει αξιολογικό ρόλο. Υπηρετείται από ανθρώπους που εστιάζουν στο βιβλίο, τόσο στο γενικότερο φαινόμενο όσο και στα συγκεκριμένα δείγματα της τρέχουσας συνήθως βιβλιοπαραγωγής.
Από την άλλη, η βιβλιοκριτική έχει αξιολογικό ρόλο. Υπηρετείται από ανθρώπους που εστιάζουν στο βιβλίο, τόσο στο γενικότερο φαινόμενο όσο και στα συγκεκριμένα δείγματα της τρέχουσας συνήθως βιβλιοπαραγωγής. Στόχος τους δεν είναι τόσο η έμμεση διαφήμιση των νέων εκδόσεων, όσο η ιεράρχηση των βιβλίων με βάσει τα κριτήρια του καθενός και η προβολή του τρόπου με τον οποίο η λογοτεχνία διασταυρώνεται με τους άλλους δημόσιους λόγους, όπως της πολιτικής, της επιστήμης, της θρησκείας κ.λπ. Είναι κατά κόρον «επαγγελματίες», έμμισθοι ή άμισθοι, που έχουν τακτική παρουσία στα έντυπα ή ηλεκτρονικά μέσα και σε απόσταση από τα εκάστοτε πρόσωπα αντιμετωπίζουν το βιβλίο ως το στόχο της κριτικής τους, ασχέτως αν το βλέπουν και ως μέσο για να μιλήσουν για ευρύτερα θέματα που απασχολούν τη λογοτεχνία, τις επιστήμες, την τέχνη και γενικότερα την κοινωνία.
Επιμέρους διαφοροποιήσεις
Όλα τα παραπάνω αποτελούν τις εξωτερικές διαφορές των δύο αδελφών, της κριτικής και της παρουσίασης. Υπάρχουν ως διαφορετικοί ρόλοι σε ένα βιβλιοφιλικό ένθετο εφημερίδας, αλλά συναντώνται και σε άλλα έντυπα που ασχολούνται με την προβολή του βιβλίου. Υπάρχουν όμως και εσωτερικές διαφορές, που εντοπίζονται στα ίδια τα βιβλιολογικά κείμενα. Κι εκεί πρέπει να εστιάσουμε. Αλλά πρώτα θέλω να διευκρινίσω ότι ναι μεν τα στοιχεία βιβλιοκρισίας είναι διαφορετικά έως και αντίθετα απ' αυτά της βιβλιοπαρουσίασης, αλλά η καθεμία από αυτές χρησιμοποιεί και δανείζεται στοιχεία της άλλης.
Νομίζω ότι η πρώτη βασική διαφορά, που αποτελεί τον άξονα των επιμέρους διαφορών, είναι η συγγραφοκεντρική στάση της παρουσίασης σε αντίθεση με την κειμενοκεντρική στάση της κριτικής. Η πρώτη παρουσιάζει το βιβλίο προς το κοινό και βρίσκει αρωγό τη γενικότερη παρουσία του συγγραφέα στα γράμματα. Γι' αυτό συχνά δεν μένει στο έργο του, αλλά προχωρά σε στιγμιότυπα από τη ζωή του, επιχειρεί μια συνοπτική βιογραφία του, για να κατατοπίσει τον αναγνώστη, και ενίοτε συνδέει τη συγγραφή του έργου με τη συγκεκριμένη φάση της ζωής του δημιουργού, το πώς δηλαδή κυοφόρησε και γέννησε το πνευματικό παιδί του. Αν ο συγγραφέας δεν είναι γνωστός ή πολυγράφος, παρουσιάζεται εξ αρχής με συγκεκριμένα στοιχεία της βιογραφίας του, εν είδει σύστασης και γνωριμίας με το κοινό.
Τη βιβλιοκριτική ενδιαφέρει περισσότερο το ίδιο το λογοτέχνημα, αφού η περιγραφή / κριτική του βαραίνει πιο πολύ στη συνείδηση του κριτικού. Το κείμενο είναι το κέντρο και ο συγγραφέας, σαν ένα είδος περικειμένου, προβάλλεται μόνο σε στενή σχέση με το έργο. Από την άλλη, η προηγούμενη παραγωγή του δεν εκτίθεται εν είδει γραμματολογικής και εργοβιογραφικής κατατόπισης, αλλά ως σημείο αναφοράς για τη θέση τού προκείμενου βιβλίου στη χρονική, ποιοτική, μορφική κλίμακα του πεζογράφου ή ποιητή. Με άλλα λόγια, τα άλλα έργα δεν συμπαρατίθενται, με σκοπό την ολόπλευρη παρουσίαση της εργογραφίας του δημιουργού, αλλά ως συγκριτικά ανύσματα για να αξιολογηθεί το παρόν λογοτέχνημα.
Παράλληλα, ο στόχος της καθεμιάς, όπως φαίνεται από τα ίδια τα δείγματά τους, είναι διαφορετικός. Η βιβλιοπαρουσίαση στοχεύει στο να περιγράψει το έργο, πριν το διαβάσει ο αναγνώστης, ώστε ο τελευταίος να ενημερωθεί για τις νέες εκδόσεις, να δει πόσο τον ενδιαφέρουν, να πάρει μια πρώτη ιδέα για το ποιόν του εκάστοτε βιβλίου. Γι' αυτό ο δημοσιογράφος αφιερώνει μεγάλο μέρος του κειμένου του στην υπόθεση, προσπαθώντας να δώσει, όσο γίνεται, μια ολοκληρωμένη εικόνα του –και μάλιστα με αφηγηματικές/διαφημιστικές τεχνικές, ώστε να δελεάσει τον ενδιαφερόμενο να διαβάσει τόσο την ίδια την παρουσίαση μέχρι τέλους όσο και το εν λόγω βιβλίο.
Η βιβλιοκρισία από την άλλη στοχεύει στην αξιολόγηση του έργου και γι' αυτό μπορεί να διαβαστεί και μετά την ανάγνωσή του. Η κριτική αφορά περισσότερο το μέλλον παρά το παρόν, αναφέρεται στη διαχρονία παρά στην αναγνωστική συγχρονία που θέλει να πρωτοδεί το βιβλίο και γι' αυτό καθήκον της είναι να τοποθετήσει το κείμενο στο ενδολογοτεχνικό του καρτεσιανό σύστημα συντεταγμένων (σαν πάνω σε μιλιμετρέ χαρτί), αλλά και να προσδιορίσει τη θέση του μέσα σε ένα πυκνό δίκτυο κοινωνικών λόγων, που εκπέμπουν παράλληλα, σύμφωνα ή αντίθετα, μηνύματα και στάσεις.
Ακόμη περισσότερο, η βιβλιοπαρουσίαση αναλαμβάνει υπό τα φτερά της πολλά έργα, που εκδόθηκαν πρόσφατα, και προσπαθεί να τα παρουσιάσει, να τα προτείνει, να τα ομαδοποιήσει, να τα συστήσει στους αναγνώστες, να τα βγάλει από τον πρώτο αδιαμόρφωτο σωρό. Κι είναι το έργο της πολύ σημαντικό, επειδή οι δημοσιογράφοι αναλαμβάνουν να ξεχωρίσουν ποια βιβλία για τον έναν ή τον άλλο λόγο αξίζει να προσεχτούν: με κριτήριο τον συγγραφέα και την ώς τώρα παραγωγή του, τα δελτία τύπου και το θέμα του βιβλίου, τις προσωπικές πληροφορίες που συλλέγουν, την πρώτη επαφή με τα νεοεκδεδομένα έργα κ.λπ. επιχειρούν το πρώτο ξεσκαρτάρισμα.
Παράθεση vs. Συλλογισμός
Θεωρώ ωστόσο πως, πέρα απ' όσα είπα, υπάρχει και μια άλλη, πολύ βασική αν και άδηλη διαφορά, που εδράζεται στον τρόπο γραφής της βιβλιοπαρουσίασης σε σχέση με τη βιβλιοκριτική. Η πρώτη χρησιμοποιεί την παράθεση, αφού απλώνει το υλικό της αφήνοντάς το στα μάτια του αναγνώστη και επιτρέποντάς του να διαλέξει αυτός τι θα του άρεσε. Μιλάει λίγο για τον συγγραφέα και λίγο για το έργο, λίγο για την ιστορία της συγγραφής του και λίγο για την υπόθεση, λίγο για το ιστορικό και κοινωνικό περικείμενο, λίγο για τις αφηγηματικές του αρετές και λίγο για τη φήμη του... Όλα παρουσιάζονται παράγραφο την παράγραφο σε ένα είδος συμπαράθεσης.
Η κριτική αντιθέτως εντάσσει όλα αυτά, ή έστω όσα της χρειάζονται, σε μια συλλογιστική πορεία, με σκοπό να αποδείξει τη βασική της θέση. Όλα τα στοιχεία μπαίνουν σε μια ακολουθία σκέψεων, ώστε να φανεί η θετική ή η αρνητική αποτίμηση του κριτικού.
Η κριτική αντιθέτως εντάσσει όλα αυτά, ή έστω όσα της χρειάζονται, σε μια συλλογιστική πορεία, με σκοπό να αποδείξει τη βασική της θέση. Όλα τα στοιχεία μπαίνουν σε μια ακολουθία σκέψεων, ώστε να φανεί η θετική ή η αρνητική αποτίμηση του κριτικού. Κι ακόμα περισσότερο, η κλιμάκωση των δεδομένων οδηγεί στην απόδειξη της κριτικής στάσης και της ερμηνείας, που μπορεί να σταθεί έξω από θετικά ή αρνητικά πρόσημα. Ο βιβλιοκριτικός δεν αφήνει τον αναγνώστη να εκτιμήσει μόνος του τα συστατικά του έργου ούτε του τα προβάλλει με μια αξιωματική ανωτερότητα ως διαφημιστικά προϊόντα, αλλά του τα παρουσιάζει με σκοπό την πειθώ, όχι τόσο επί της αξίας όσο επί της ερμηνείας που έχει να προτείνει.
Όλα όσα προτείνω εδώ με όρους άσπρο - μαύρο δεν εμφανίζονται μονόπαντα, τα μεν στις βιβλιοπαρουσιάσεις και τα δε στις βιβλιοκρισίες. Αντίθετα, στα περισσότερα τέτοια κείμενα στοιχεία τής μεν συνδυάζονται με στοιχεία τής δε· έτσι σε μια δημοσιογραφική παρουσίαση μπορεί κανείς να δει ερμηνεία ή αξιολόγηση, ενώ σε μια κριτική ενδέχεται να διαβάσει σε έκταση την υπόθεση και βιογραφικά στοιχεία. Η ποιότητα καθεμιάς απορρέει από τη συνείδηση του σκοπού της αλλά και την αναλογία των συστατικών της ώστε να υπηρετήσει καλύτερα αυτόν τον σκοπό.
* Ο ΓΙΩΡΓΟΣ Ν. ΠΕΡΑΝΤΩΝΑΚΗΣ είναι Διδάκτορας Νεοελληνικής Φιλολογίας και κριτικός βιβλίου.
