Της Μυρένας Σερβιτζόγλου
Μια παρέα φοιτητών του γηραιότερου πανεπιστημίου των Η.Π.Α στον βορρά της ανατολικής ακτής δημιουργεί μια ιστοσελίδα κοινωνικής δικτύωσης. Η ιδέα γεννήθηκε στον πρωτεργάτη, Mark Zuckerberg, μία νύχτα, ενώ βρισκόταν υπό την επήρεια αλκοόλ μετά από ερωτική απόρριψη. Το Facebook, το δημοφιλέστερο και ισχυρότερο οικονομικά κοινωνικό δίκτυο ξεκίνησε σαν αφροδίσιο σύμπτωμα και η πορεία του δεν υπήρξε μήτε ευθεία μήτε ειρηνική.
Η πλοκή είναι γνωστή τόσο από το βιβλίο The Accidental Billionaires του Ben Mezrich, όσο και την ταινία που ακολούθησε, The Social Network του David Fincher. Καθ’ όλη τη διάρκεια της ταινίας ο Μark Zuckerberg δίνει κατάθεση σε δύο δίκες: των Winklevoss –δύο δίδυμων αδελφών και συμφοιτητών του, οι οποίοι τον μήνυσαν ότι τους έκλεψε την ιδέα–, και του Saverin – συνεργάτη και φίλου του, με τον οποίο «τα έσπασαν» στην πορεία. Στην τελευταία σκηνή, ο Μark στέλνει αίτημα φιλίας στην πρώην του Erika και κάνει συνεχώς ανανέωση σελίδας αναμένοντας απάντηση.
Το Facebook, αφενός, αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της καθημερινότητας του 15% του παγκόσμιου πληθυσμού, αφετέρου, κατισχύει όλων των ανταγωνιστών του.
Επίσημα, στο τέλος καλοκαιριού του 2015, ο αριθμός χρηστών παγκοσμίως ανερχόταν στα 1,55 δισεκατομμύρια. Το Facebook, αφενός, αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της καθημερινότητας του 15% του παγκόσμιου πληθυσμού, αφετέρου, κατισχύει όλων των ανταγωνιστών του. Οι λόγοι της κυριαρχίας του είναι οι δύο γενεσιουργές του αιτίες, που συμπυκνώνονται στο όνομά του. Η ανάγκη για επικοινωνία και η δύναμη του προσώπου. Μια επικοινωνία, χωρίς κόστος –προσωπικό, χωροταξικό, χρονικό–, όπου τα πάντα μοιάζουν να κρίνονται χωρίς διακινδύνευση.
Η επιτελεστικότητα του Facebook είναι η ικανότητά του να παράγει αποτελέσματα πέραν της ψηφιακής του επικράτειας. Όσα διαδραματίζονται εκεί –συνομιλίες, γνωριμίες, αναρτήσεις σχολίων και φωτογραφιών–, παράγουν ισχυρά, χειροπιαστά αποτελέσματα εκτός χωροχρόνου του Facebook. Το Facebook δημιουργεί την ψευδαίσθηση ενός χώρου και χρόνου ταυτόχρονα ιδιωτικού και δημόσιου. Έχει δημιουργήσει μία υβριδική ανθρώπινη συμπεριφορά, εν ταυτώ διαπροσωπική και διαμεσολαβημένη.
Ο Κορνήλιος Καστοριάδης, του οποίου η βιογραφία κυκλοφόρησε το 2014 («Μια ζωή», Francois Dosse, εκδ. Πόλις), θεμελίωσε εννοιολογικά το κοινωνικό φαντασιακό και ανέλυσε την φαντασιακή θέσμιση της κοινωνίας. To Facebook αποτελεί βασικό πυλώνα του φαντασιακού, διαμορφώνει κοινωνικές σχέσεις και δομεί την κοινωνία. Με δόση υπερβολής, έχει κανείς την αίσθηση σήμερα ότι βιώνουμε ένα «κοινωνικό facebookικό» και γινόμαστε μάρτυρες μιας «facebookικής θέσμισης» της κοινωνίας. Χρήστες δεν είναι μόνο ιδιώτες, αλλά δημόσιες υπηρεσίες, πανεπιστήμια, μουσεία, ιδρύματα, δημοσιογραφικοί οργανισμοί.
To Facebook, ενώ ξεκίνησε σαν ένα ερωτικό καπρίτσιο ενός εξημμένου εικοσάχρονου φοιτητή, εν συνεχεία άλωσε σχεδόν τα πάντα, αρχής γενομένης από την γλώσσα. Αρκεί κανείς να αναλογιστεί τον αριθμό των λέξεων που χρησιμοποιεί καθημερινά οι οποίες ανήκουν στο συγκεκριμένο social medium. Άλωσε τις οικονομίες του δυτικού κόσμου κι όχι μόνο – η αξία του μέσου ανέρχεται στα 104 δισεκατομμύρια δολάρια, ενώ η προσωπική περιουσία του ιδρυτή του άγγιξε τα 33,3 δις. Στην Κίνα, τη χώρα με τον μεγαλύτερο πληθυσμό στον κόσμο –1,4 δισεκατομμύριο ή αλλιώς το 19% του παγκόσμιου πληθυσμού–, το Facebook είναι απαγορευμένο. Ο λόγος, πέρα από την επίσημη πολιτική λογοκρισία, είναι αμιγώς οικονομικός. Γιατί να επιτρέψεις στον Mark Zuckerberg να έχει πρόσβαση στην αγορά σου;
Κοινωνιολογικά, ο φαντασιακός χώρος του Facebook ενδεχομένως να αποδειχθεί μακροπρόθεσμα, στείρος, επικίνδυνος και αυτιστικός. Η δυσφορία των χρηστών κορυφώνεται, η ευχαρίστηση μειούται.
Κοινωνιολογικά, ο φαντασιακός χώρος του Facebook ενδεχομένως να αποδειχθεί μακροπρόθεσμα, στείρος, επικίνδυνος και αυτιστικός. Ψυχολογικές έρευνες συνεχώς πληθαίνουν με το ίδιο αποτέλεσμα. Η δυσφορία των χρηστών κορυφώνεται, η ευχαρίστηση μειούται. Έρευνα της Δημοσιογραφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Missouri-Columbia, που δημοσιεύτηκε στο επιστημονικό περιοδικό «Computers in Human Behavior» υπογραμμίζει τον αυξημένο κίνδυνο της κατάθλιψης των χρηστών.
Εκείνο το οποίο μία δεκαετία πριν θα φάνταζε σενάριο επιστημονικής φαντασίας, τη σήμερον το ζούμε κανονικά. Το προφίλ του εκάστοτε χρήστη μοιάζει με προσωπικό πειρατικό ραδιοφωνικό σταθμό, ή τηλεοπτικό κανάλι. Ο καθείς σχολιάζει, αυτοπροβάλλεται, έχει άποψη, διαφημίζει την πραμάτεια του, πουλάει μυαλό, φωτογραφίζει εαυτόν και φίλους. Ειδικά οι φωτογραφίες, σου καίνε τα μάτια. Ένα συνεχές, προστακτικό, stay tuned.
Οι σύγχρονες Κασσάνδρες είναι βέβαιες. Το Facebook θα χάσει το 80% των χρηστών ως το 2017, γιατί εξαπλώνεται, αλλά και θα σβήσει σαν αρρώστια. Αυτό υποστηρίζουν οι επιστήμονες της Σχολής Μηχανολόγων και Αεροναυπηγών του Πανεπιστημίου Princeton, John Kanarela και Joshua Spechler, σύμφωνα με το Γαλλικό Πρακτορείο, το «Science». Στην αντίπερα όχθη, η μαθηματική επιδημιολόγος Marisa Aizenberg του Πανεπιστημίου του Michigan δηλώνει ότι υπάρχουν και άλλα πιθανά «σενάρια», καθώς μια επιδημία είναι δυνατό να διαρκέσει για καιρό, επειδή οι ανανήψαντες από την ασθένεια «ξανακολλάνε».
Το εγώ φέρεται πάντοτε ως ασθενής. Συγγνωστό και ανθρώπινο, να αναζητήσει στο Facebook την γιατρειά του. H απάντηση σε όλους, ανερυθρίαστους ή ενοχοποιημένους χρήστες του Facebook, δόθηκε τον προηγούμενο αιώνα από ένα κορυφαίο ζωγράφο, αποτραβηγμένο στον κήπο του στο Giverny. Τα νούφαρα του Monet δεν δόθηκαν στο κοινό της Orangerie παρά μόνο μετά το θάνατό του, σύμφωνα με ρητές εντολές του ιμπρεσιονιστή δημιουργού τους. Για τους υπόλοιπους εξ ημών ισχύει το ταπεινό, δείξε μου το προφίλ σου στο Facebook, να σου πω ποιος είσαι.
Accidental Billionaires; Οι φοιτητές του Harvard; Don’t think so.
* Η ΜΥΡΕΝΑ ΣΕΡΒΙΤΖΟΓΛΟΥ είναι Σύμβουλος Επικοινωνίας.
