
Ποια είναι η σημασία της γλώσσας στην πεζογραφία και γιατί η σαγηνευτική χρήση της δεν αρκεί συχνά για να έχουμε ένα λειτουργικό μυθοπλαστικό έργο. Κάποιες σκέψεις. Εικόνα: Πίνακας του Φελίξ Βαλοτόν με τον Φελίξ Φενεόν.
Γράφει ο Γιώργος Ν. Περαντωνάκης
Υπάρχει μια διαδεδομένη εντύπωση ότι λογοτεχνία σημαίνει γλώσσα. Τελεία και παύλα. Ένα κείμενο, για να θεωρηθεί λογοτεχνικό, πρέπει να διακρίνεται από το ιδιαίτερο ύφος του, τον άρτιο χειρισμό της τρέχουσας ομιλίας, αλλά με τις αισθητικές αποκλίσεις μιας λεκτικής ανοικείωσης, ικανής να δημιουργήσει έναν προσωπικό τόνο που θα εντυπωθεί στον αναγνώστη. Η λογοτεχνία, συνεπώς, εκτιμάται ως η τέχνη του λόγου η οποία χρειάζεται τη συγγραφική δεξιοτεχνία, τόσο στη μικροδομή, το λεξιλόγιο δηλαδή, και την κατασκευή της πρότασης, όσο και στη μακροδομή, τη γενικότερη σύνθεση του κειμένου.
Φυσικά, κανείς δεν μπορεί να παραγνωρίσει ότι ένα λογοτεχνικό έργο θεωρεί τη γλωσσική του διάσταση εκ των ων ουκ άνευ προϋπόθεση της σύστασής του. Η αποκανονικοποίηση της συμβατικής γλώσσας, η χρήση ενός ιδιαίτερου ύφους που προσδιορίζει τον δημιουργό, η επιλογή της λέξης, η ποιητικότητα της γραφής, η υιοθέτηση μιας ατομικής ιδιολέκτου ανάλογα με τα χαρακτηριστικά του αφηγητή, ο ρυθμός και η πιθανή μουσικότητα, η ομαλή ροή ή αντίθετα η σκόπιμη εξάρθρωση της αφήγησης κ.λπ. αξιολογούνται ως βασικές παράμετροι, που συνδυάζονται με το σημαινόμενο, για να διεκπεραιώσουν το αισθητικό αποτέλεσμα του έργου.
Η τέχνη του λόγου
Δεν θα συνεχίσω με τα διδάγματα της φιλολογίας, της υφολογίας και της κειμενογλωσσολογίας. Είναι δεδομένο ότι η γλώσσα, η ιδιαίτερη γλώσσα, την οποία χτίζει μόνος του κάθε ποιητής ή πεζογράφος, είναι το Α της γραφής. Είναι αυτή που «καλωσορίζει» τον αναγνώστη και τον πείθει ότι εδώ έχουμε να κάνουμε με ένα άλλης μορφής κείμενο, έξω από τη νόρμα της καθημερινής γλώσσας, έξω από τους περιορισμούς της κυριολεξίας, έξω από τη συμβατική ματιά της εξωλογοτεχνικής οπτικής. Γλώσσα δεν είναι, βέβαια, τα καλολογικά στοιχεία που επιζητούσαν σε άλλες εποχές, ούτε η σπάνια πομπώδης λέξη (βλέπε λ.χ. την Οδύσσεια του Νίκου Καζαντζάκη), αλλά η ρηματική αντιστοίχιση μιας ανάλογης υφής σκέψης. Επομένως, οι επιλογές του συγγραφέα και οι αποκλίσεις του δηλώνουν στον αποδέκτη ότι δεν θα διαβάσει (δεν διαβάζει) ένα κείμενο επικοινωνιακής χροιάς αλλά μια «ποιητική» αναπραγμάτευση της πραγματικότητας.
Η λογοτεχνία ως τέχνη του λόγου δεν είναι μια σειρά από προγλωσσικές ιδέες, αλλά ένα πολυσύστημα λέξεων που αποτυπώνουν / δημιουργούν / ενεργοποιούν (με δραστικό και αμφίδρομο τρόπο) νοήματα. Αλλού περισσότερο, όπως στην ποίηση, κι αλλού λιγότερο, η γλώσσα έρχεται να διαφοροποιήσει τη λογοτεχνία από τις άλλες μορφές λόγου και να λειτουργήσει ως μοχλός διανοητικής και συναισθηματικής μέθεξης.
Φυσικά, πιο υποψιασμένοι σε σχέση με άλλοτε, γνωρίζουμε ότι η γλώσσα δεν είναι ο υψιπετής λόγος π.χ. των καθαρολόγων, ούτε η λεξιθηρία των εντυπωσιοθήρων. Ακόμα περισσότερο, ύφος μπορεί να κάνει κανείς με μη-ύφος, να διατηρήσει δηλαδή απλώς την τρέχουσα «επίπεδη» και «ουδέτερη» ομιλία ως εσκεμμένη αντίθεση προς την καθιερωμένη -έστω και πολυδιάστατη- λογοτεχνική ιδιόλεκτο (βλ. λ.χ. τα μυθιστορήματα του Τάκη Καμπύλη). Ή να προβάλλει ως λογοτεχνία τον λόγο της δημοσιογραφίας, της επιστολής, της επιστήμης κ.λπ., σε μια σκόπιμη διακειμενικότητα, που πείθει ότι η γλώσσα της λογοτεχνίας χωράει πολλά μέσα της. Το έχει κάνει ο Θανάσης Βαλτινός σε πολλά του έργα, από τα Τρία ελληνικά μονόπρακτα μέχρι τα Στοιχεία για τη δεκαετία του ’60 και τον Τελευταίο Βαρλάμη.
Πολλοί, λοιπόν, ακόμα και σήμερα μένουν προσκολλημένοι και, κατά τη γνώμη μου, περιορισμένοι στην αντίληψη ότι η γλώσσα είναι το παν στη λογοτεχνία. Ο καλός λογοτέχνης είναι τεχνίτης λόγου, ισχυρίζονται. Ο καλός λογοτέχνης ξεκινά και τελειώνει με τη ρηματική απόδοση της ενδολογοτεχνικής πραγματικότητας. Χαίρονται ως αναγνώστες το ύφος, το προσωπικό στίγμα, τον πλούτο και την ιδιαιτερότητα της γραφής, θέτοντας σε δεύτερη ή τρίτη μοίρα την αφηγηματική πραγμάτωση, τη δομή, τους χαρακτήρες, την ατμόσφαιρα, την ιδεολογία, το κοινωνικοπολιτικό συγκείμενο κ.λπ., όσο και αν θα συμφωνήσουμε ότι όλα αυτά εξαρτώνται από τη γλωσσική τους έκφραση.
Η γλώσσα-αφέντης
Βεβαίως πιστεύω κι εγώ ότι, όταν η πεζογραφία αγνοεί τη γλώσσα, γίνεται ρηχή παραλογοτεχνία. Ωστόσο… όταν την υπερτονίζει, γέρνει μονόπλευρα σε μια ναρκισσιστική αυτοαναφορικότητα. Το έκαναν στις υπερβολές τους ο Ρομαντισμός, ο Αισθητισμός, ο Μοντερνισμός, το κάνουν και σήμερα πολλοί που ακκίζονται στο λεκτικό παιχνίδι και στις υφολογικές περιαυτολογίες.
Πρόκειται για μια γλώσσα-αφέντη, που θέλει να αποσπά όλα τα βλέμματα, είναι χειμαρρώδης, εκρηκτική, πολύβουη, πολλές φορές βερμπαλιστική. Στραγγαλίζει όλα τα άλλα μέλη της οικογένειας, παραμερίζει την αφήγηση σε ρόλο συζύγου-κομπάρσου, επισκιάζει τους χαρακτήρες κι ενδύεται τον ποιητικό μανδύα, προβάλλοντας ύφος, χρώμα, λεκτική ατμόσφαιρα κι απρόσμενες συνάψεις.
Η γλώσσα-αφέντης αποβαίνει μια ελιτίστικη δεσπόζουσα, την οποία δεν ενδιαφέρει η πραγματική επικοινωνία με τον αναγνώστη, αλλά η υποσυνείδητη ωραιοπάθεια.
Οι επισκέπτες άλλοτε χαίρονται αυτό το αυτοαναφορικό παιχνίδι, που ορθώνει τη γλώσσα σε πρωταγωνιστή κι ανάγει την ανάγνωση σε μια μαγική εμπειρία αισθήσεων και βομβαρδισμών, μια ηδυπάθεια εν ολίγοις που παρασέρνει το καγιάκ στον χείμαρρο μιας μοναδικής πορείας. Άλλοτε, όμως, δυσανασχετούν καθώς όλο αυτό καταντά κούφιο κέλυφος, ένα ωραίο αυγό Φαμπερζέ, που δεν έχει όμως να προβάλει μια ουσιαστική αντιστοιχία με το περιεχόμενο, γίνεται μια ομφαλοσκοπική επίδειξη, μια επιδειξιομανία λεξιθηρίας, ναρκισσισμού και λεκτικού αυνανισμού. Η γλώσσα-αφέντης αποβαίνει μια ελιτίστικη δεσπόζουσα, την οποία δεν ενδιαφέρει η πραγματική επικοινωνία με τον αναγνώστη, αλλά η υποσυνείδητη ωραιοπάθεια.
Τα λογοτεχνικά πράγματα στην Ελλάδα
Καταληκτικά, και για να μιλήσω για τα λογοτεχνικά πράγματα στην Ελλάδα, η μακραίωνη γλώσσα, με τις πολλαπλές δυνατότητές της, τα υφολογικά επίπεδα, την ικανότητά της να αναγεννάται και να αντλεί στοιχεία λόγια, λαϊκά, ξενόφερτα, διαλεκτικά κ.λπ. κομίζει την Ιστορία ως εχέγγυο επιτυχίας. Επαναπαύεται στο ότι όλες οι μορφές της ελληνικής γλώσσας (καθαρεύουσα, δημοτική, μαλλιαρή, αρχαιοπρεπής, αργκό, διαλεκτική, ξενόφερτη κ.ά.) είναι πολύ πρόσφορες για να συστήσουν ένα άρτιο λογοτεχνικό έργο. Κι ίσως όντως είναι πολύ γόνιμες για την ποίηση και το διήγημα, όπου η μικροδομή διαδραματίζει καίριο ρόλο, και γι’ αυτό συχνά παρασύρουν τον συγγραφέα να εμποτιστεί στα νερά τους, μένοντας στη δυναμική που προσφέρει η πολυστρωματική υφή της ελληνικής. Λ.χ. η Σφαίρα στο βυζί (2003) του Κώστα Ακρίβου προσαρμόζει σε κάθε διήγημα τη γλώσσα στον αφηγητή και στο συγκείμενο. Το ίδιο δυναμικά χρησιμοποιούν τη γλώσσα όσοι επιλέγουν τη διάλεκτο, ώστε να αποκεντρώσουν την αφήγηση και τη αθηναιοκεντρική νοοτροπία. Ο Δημοσθένης Παπαμάρκος στο Γκιακ (2014) ή ο Δημήτρης Κανελλόπουλος στη συλλογή Ο θάνατος του αστρίτη και άλλες ιστορίες (2018).
Το μυθιστόρημα, ειδικά αυτό, δεν μπορεί να εμ-μένει σε μια σαγηνευτική ιδιόλεκτο, μαεστρική και λεπτοκεντημένη, αλλά ανίκανη να πάρει αγκαζέ όλα τα άλλα.
Ειδικά, όμως, στο μυθιστόρημα αυτό δεν αρκεί. Όσο η γλώσσα-αφέντης δεσπόζει και κάνει τον συγγραφέα να παραγκωνίσει το αφηγηματικό στοιχείο, εξασθενίζει τη δομή και τη σύνθεση και τις περιορίζει στο λεκτικό τους φορτίο. Αλλά, επειδή το μυθιστόρημα είναι μια πολυδιάστατη σύλληψη και εκτέλεση, χρειάζεται μέριμνα -πέρα από την έκφραση- και για την πλοκή, τους χαρακτήρες, την ατμόσφαιρα, αλλά και την πολυφωνία των γλωσσών του. Βλέπε τη διαλεκτική χρήση του Ουρανός απ’ άλλους τόπους (2021) του Σωτήρη Δημητρίου, όπου η γλώσσα συμπορεύεται με την ηρωίδα και τον τόπο ή την ειρωνική γραφή του Γιώργη Γιατρομανωλάκη, ο οποίος χρωματίζει τα γεγονότα με μπόλικο σαρκασμό.
Το μυθιστόρημα, ειδικά αυτό, δεν μπορεί να εμ-μένει σε μια σαγηνευτική ιδιόλεκτο, μαεστρική και λεπτοκεντημένη, αλλά ανίκανη να πάρει αγκαζέ όλα τα άλλα. Είναι ίσως αυτό μια απάντηση στο γιατί δεν γράφουμε σπουδαία μυθιστορήματα – σε σύγκριση με τους άλλους λαούς και τηρουμένων των αναλογιών. Ως Έλληνες βαυκαλιζόμαστε ενδόμυχα ότι η γλώσσα είναι το παν και υποβαθμίζουμε τη σύνθεση.
- Διαβάστε επίσης: Η γλώσσα του τόπου και η γλώσσα της γραφής
Η τάση του «γλωσσοϊδεαλισμού»
Όλο αυτό εντάσσεται σε μια τάση που έχουν ορισμένοι συγγραφείς μας, τάση που θα μπορούσαμε να την ονομάσουμε «γλωσσοϊδεαλισμό». Αφενός, αυτοί εμφορούνται από ιδέες, αγνές προθέσεις και υψιπετείς σκέψεις, με χριστιανικές, αριστερές ή ρομαντικές καταβολές, κοινωνικά ή πολιτικά οράματα και ψυχογραφικές διαθέσεις. Ο ιδεαλισμός τους είναι συνάμα οραματικός και μαζί ανεδαφική πτήση, επιδίωξη υψηλών στόχων και ουτοπιών, πίστη σε έναν καλύτερο κόσμο και μη ρεαλιστικές εκτιμήσεις, θεώρηση της ιστορίας και όχι της ζωής.
Αυτόν τον ιδεαλισμό τον ντύνουν συνήθως με ρούχα-συναισθήματα, που ξεχειλίζουν, είτε χρειάζονται είτε όχι κατά την ανάγνωση, με τις συγκρούσεις ατόμου και κόσμου, οι οποίες όμως μένουν σε ένα εσωτερικό πεδίο και δεν αποκτούν σάρκα και οστά. Και φυσικά τον εκφράζουν με μια γλώσσα γεμάτη με την αισθητική της ποίησης, που στρέφει την προσοχή στην απόσταση ανάμεσα στο ποιητικά αιθέριο ή αιθεροβάμον και στο πεζό της πραγματικότητας, η οποία είναι σκληρή, άδικη και ενίοτε απάνθρωπη.
Διαβάζω πεζά βιβλία που ναρκισσεύονται γλωσσικά. Και βλέπω πολλούς να επιδοκιμάζουν μια τέτοια τάση, ενθρονίζοντας -παλαιοφιλολογικά θα έλεγα- τη γλώσσα στον απόλυτο άξονα κάθε κειμένου. Αυτό ισχύει όταν αυτή εξαίρει τον ρόλο της, χωρίς να παραγνωρίζει το βάθος των χαρακτήρων, την πυγμή της αφήγησης, το εύρος των ιδεών και την ποιητική της ατμόσφαιρας (βλ. την ποιητική πεζογραφία της Ρέας Γαλανάκη). Αν συμβαίνει κάτι τέτοιο, τότε μπορεί να θεωρηθεί ισορροπημένη, που άλλοτε ρίχνει το βάρος στο ένα κι άλλοτε στο άλλο μέλος της μυθιστορηματικής οικογένειας.
* Ο ΓΙΩΡΓΟΣ Ν. ΠΕΡΑΝΤΩΝΑΚΗΣ είναι διδάκτορας Νεοελληνικής Φιλολογίας, κριτικός βιβλίου και συγγραφέας. Πρόσφατα κυκλοφόρησε –σε δική του επιμέλεια– ο δεύτερος τόμος της σειράς «Ιστορίες του 21ου αιώνα», μια συλλογή 12 διηγημάτων με τίτλο «Μεταξύ ανθρώπου και μηχανής» (εκδ. Διόπτρα).























