Ο βιβλιογράφος Δημήτρης Δασκαλόπουλος – Η πολύτιμη παρακαταθήκη του

Όταν εκπονούσαμε με την Παναγιώτα Μ. Χατζηγεωργίου τη Βιβλιογραφία για τον Νίκο Καζαντζάκη (1906-2012) (Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2018), μελετήσαμε τις υπάρχουσες βιβλιογραφίες. Φυσικά σταθήκαμε με προσοχή στις πολυάριθμες ανάλογες δουλειές του Δημήτρη Δασκαλόπουλου, ο οποίος απεβίωσε πρόσφατα, πλήρης ημερών και κυρίως πλήρης έργου. Στον πυρήνα της ενασχόλησής του με τη νεοελληνική λογοτεχνία, δίπλα στις ποιητικές του συλλογές, τις μελέτες του και τις κριτικές του, βρίσκονται έργα αναφοράς που βιβλιογραφούν σύγχρονους Έλληνες λογοτέχνες.

Σε συνεργασία, καταρχάς, με το Ελληνικό Λογοτεχνικό και Ιστορικό Αρχείο (Ε.Λ.Ι.Α.), ξεκίνησε από τον πατριάρχη της ελληνικής βιβλιογραφίας και εξέδωσε το Γ. Κ. Κατσίμπαλης. Βιβλιογραφία και 12 κριτικά κείμενα (1980), αξιοποιώντας το αρχείο του.

Συνέχισε με αφορμή το 1981, έτος Άγγελου Σικελιανού, με τα Βιβλιογραφικά Σικελιανού 1980-1982 (1983), πάλι από το Ε.Λ.Ι.Α., το 1993 δημοσίευσε τη Βιβλιογραφία Οδυσσέα Ελύτη. 1971-1992 (εκδ. Ύψιλον) και εξέδωσε μαζί με τη Μαρία Ρώτα τη Βιβλιογραφία Αλέξανδρου Κοτζιά. 1942-1997 (Κέδρος, 1998).

Η δυναμική του άγγιξε τον Αλεξανδρινό με τη Βιβλιογραφία του Κ.Π. Καβάφη 1886-2000 (Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας, 2003), τον Νομπελίστα ποιητή με τη Βιβλιογραφία Γιώργου Σεφέρη (1922-2016) (Ίδρυμα Κώστα και Ελένης Ουράνη, 2016) και τέλος τον Μανόλη Αναγνωστάκη με τη Βιβλιογραφία Μανόλη Αναγνωστάκη (1941-2023) (Όμιλος Φίλων του Ποιητή Μανόλη Αναγνωστάκη, 2024).

Με λίγα λόγια, σε μια πορεία σαράντα έξι χρόνων, ο Δημήτρης Δασκαλόπουλος εξόπλισε τους κάθε είδους μελετητές είτε με ολόκληρες βιβλιογραφίες, είτε με εστιασμένες σε κάποια περίοδο. Πρόκειται για δεκάδες χιλιάδες λήμματα και σχόλια, κόπο δεκαετιών που μπορεί πλέον ο καθένας να τον αξιοποιήσει. Η ακάματη πένα του βιβλιογράφου σάρωσε αρχεία, περιοδικά, εφημερίδες και βιβλία, αναζήτησε έργα σε οργανωμένες βιβλιοθήκες και αλλού, κατέγραψε, ταξινόμησε, σχολίασε κ.λπ. ένα τεράστιο corpus κειμένων για κάθε πεζογράφο ή ποιητή, που μελέτησε, προσφέροντας στους ανήσυχους αναγνώστες βάσεις δεδομένων τις οποίες δεν θα μπορούσαν μόνοι τους να βρουν. Έτσι, πέντε κορυφαίοι ποιητές (Άγ. Σικελιανός, Οδ. Ελύτης, Κ.Π. Καβάφης, Γ. Σεφέρης, Μ. Αναγνωστάκης) και ένας πεζογράφος (Αλ. Κοτζιάς) είναι πλέον πιο προσιτοί στους ερευνητές, καθώς ο Δημήτρης Δασκαλόπουλος φρόντισε να μας δώσει κατάλογους με τα έργα τους αλλά και τον πλούτο των κειμένων που έχουν γραφτεί γι’ αυτούς.

Η ακάματη πένα του βιβλιογράφου σάρωσε αρχεία, περιοδικά, εφημερίδες και βιβλία, αναζήτησε έργα σε οργανωμένες βιβλιοθήκες και αλλού, κατέγραψε, ταξινόμησε, σχολίασε κ.λπ. ένα τεράστιο corpus κειμένων για κάθε πεζογράφο ή ποιητή, που μελέτησε, προσφέροντας στους ανήσυχους αναγνώστες βάσεις δεδομένων τις οποίες δεν θα μπορούσαν μόνοι τους να βρουν.

Η αφανής δουλειά του βιβλιογράφου, ο οποίος γίνεται χαλκέντερο μυρμήγκι, αφορά καταρχάς τη συγκέντρωση των λογοτεχνικών έργων των συγγραφέων και των συνεντεύξεών τους, αλλά και των πολυάριθμων κειμένων, που σκόρπισαν από εδώ κι από εκεί, συχνά χωρίς αυτά να έχουν θησαυριστεί. Και πέρα από τη γνωστή «εργογραφία» τους, ο βιβλιογράφος αναζητεί και συλλέγει τα άγνωστά τους άρθρα, κριτικές, μελέτες, σχόλια κ.ά., ώστε να καταρτίσει -όσο είναι δυνατόν- όλο το corpus του εκάστοτε λογοτέχνη.

Μα «Βιβλιογραφία» σημαίνει και αναζήτηση των όσων έχουν γραφτεί για έναν λογοτέχνη: από τα πρώτα σχόλια και τις μικρές αναγγελίες έως τις πιο τεκμηριωμένες βιβλιοκριτικές· έπειτα συνολικότερα άρθρα, βιβλία, επιστημονικές πραγματείες. Κρατώντας κανείς στα χέρια του έναν τέτοιο τόμο, μπορεί με σιγουριά να εντοπίσει ό,τι πιθανόν τον ενδιαφέρει, να αναζητήσει ερμηνευτικές απόψεις, αλλά και να δει την πρόσληψη κάθε συγγραφέα, στις θετικές του αποτιμήσεις αλλά και στις αρνητικές προσεγγίσεις του έργου του. Κάθε βιβλιογραφία είναι ο πρώτος πορτολάνος με τον οποίο ο ερευνητής μπορεί να πλοηγηθεί στα αλλιώς αχαρτογράφητα νερά και να γλιτώσει χρόνο και κόπο στη μελέτη επιμέρους κειμένων ή της συνολικής παραγωγής.

Η βιβλιογραφία για τον Αναγνωστάκη

Ενδεικτικά, η τελευταία Βιβλιογραφία του Δημήτρη Δασκαλόπουλου για τον Μανόλη Αναγνωστάκη είναι ένας ευσύνοπτος Άτλας της ποίησης και της δράσης του ποιητή, που αντικατοπτρίζει σε ώριμη μάλιστα φάση όλες τις άλλες βιβλιογραφικές δουλειές του προσφάτως εκλιπόντος βιβλιογράφου. Προηγούνται τα έντυπα που αποδελτιώθηκαν, ακολουθεί η εργογραφία του ποιητή από τα πρώτα δειλά δημοσιεύματα σε περιοδικά μέχρι άρθρα, σχόλια και ολόκληρα βιβλία, ενώ το πρώτο μέρος ολοκληρώνεται με τις συνεντεύξεις που ο ποιητής έδωσε και τις μεταφράσεις των έργων του. Στο δεύτερο μέρος, που αφορά τα βιβλιογραφικά λήμματα για τη λογοτεχνική παραγωγή του δημιουργού, καταγράφονται σε χρονολογική σειρά τα δημοσιεύματα που τον αφορούν, με σχόλια από τον Δημήτρη Δασκαλόπουλο που θα βοηθήσουν τον μελλοντικό ερευνητή να καταλάβει το περιεχόμενο καθενός από αυτά. Το βιβλίο κλείνει με χρήσιμους πίνακες και ευρετήρια.

Η Θάλεια Ιερωνυμάκη εδώ στην Bookpress αξιολογεί την προκείμενη βιβλιογραφία ως ένα οργανωμένο και ταυτόχρονα συνεκτικό ερμηνευτικό εγχείρημα, το οποίο ταξινομεί το υλικό όχι με ουδέτερο τρόπο αλλά με τέτοια κατάταξη, ώστε να αποκαλύψει την εικόνα του ποιητή και της εποχής του. Γι’ αυτό, μια καλή βιβλιογραφία δεν είναι απλή καταγραφή, αλλά συνδυάζει την ακρίβεια, τη συνολική εποπτεία και τη διακριτικά κριτική ματιά του βιβλιογράφου, ώστε να λειτουργεί και ως βιογραφία και ως πράξη κριτικής.

Οι τωρινοί και οι επόμενοι μελετητές (θα) τού χρωστάμε πολλά -όπως και σε κάθε βιβλιογράφο- και αξίζει όλοι να συνειδητοποιήσουν πώς τέτοιες εργασίες υποδομής είναι θεμελιώδεις.

Η Margaret E. Egan και η Jesse H. Shera, μάλιστα, στο άρθρο τους «Foundations of a Theory of Bibliography» υποστηρίζουν ότι ο βιβλιογράφος δεν είναι πια ένας απλός καταγραφέας, αλλά ο μεσολαβητής της πληροφορίας και ο ενεργός παράγοντας που επιτρέπει και βοηθά την πρόσβαση στη γνώση. Έτσι, η βιβλιογραφία αποκτά θεωρητική βάση η οποία τη συνδέει με την επιστήμη της πληροφόρησης, την κοινωνιολογία και τη φιλοσοφία της γνώσης, ξεπερνώντας τον στενά τεχνικό της χαρακτήρα.

Μέσα σ’ αυτή τη λογική κινήθηκε και ο Δημήτρης Δασκαλόπουλος, ο οποίος άφησε όχι μόνο επτά βιβλιογραφίες αλλά και έναν τρόπο δουλειάς, που αποτελεί παρακαταθήκη για τους επόμενους. Μετά τον Γιώργο Κατσίμπαλη (1899–1978) που συνέταξε πολυάριθμες βιβλιογραφίες (από τον Κωστή Παλαμά ως τον Νίκο Καζαντζάκη και από τους Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη και Κ. Π. Καβάφη μέχρι τον Άγγελο Σικελιανό), είναι ο πιο επιφανής συγκαιρινός βιβλιογράφος ο οποίος μάλιστα χρησιμοποίησε πιο σύγχρονες μεθόδους και αντιλήψεις για μια λειτουργική βιβλιογραφία. Οι τωρινοί και οι επόμενοι μελετητές (θα) τού χρωστάμε πολλά -όπως και σε κάθε βιβλιογράφο- και αξίζει όλοι να συνειδητοποιήσουν πώς τέτοιες εργασίες υποδομής είναι θεμελιώδεις.

Sic ad astra itur!

* Ο ΓΙΩΡΓΟΣ Ν. ΠΕΡΑΝΤΩΝΑΚΗΣ είναι διδάκτορας Νεοελληνικής Φιλολογίας, κριτικός βιβλίου και συγγραφέας. Πρόσφατα κυκλοφόρησε -σε δική του επιμέλεια- ο δεύτερος τόμος της σειράς «Ιστορίες του 21ου αιώνα», μια συλλογή 12 διηγημάτων με τίτλο «Μεταξύ ανθρώπου και μηχανής» (εκδ. Διόπτρα).

Λίγα λόγια για τον Δημήτρη Δασκαλόπουλο

Ο Δημήτρης Δασκαλόπουλος γεννήθηκε το 1939 στην Πάτρα, σπούδασε νομικά στην Αθήνα και εργάστηκε στην Εθνική Τράπεζα, όπου για μεγάλο χρονικό διάστημα είχε την ευθύνη του Τομέα Εκδόσεων & Ιστορικού Αρχείου, της έκδοσης του πολιτιστικού περιοδικού της Εμείς, ενώ υπήρξε και διευθυντής του Τμήματος Δημοσίων Σχέσεων της Τράπεζας. Είχε εκδώσει πολλά ποιητικά βιβλία, μελέτες για τη λογοτεχνία και δοκίμια, ενώ δημοσίευε επί σειρά ετών κριτικές λογοτεχνίας στον ημερήσιο και περιοδικό Τύπο. Είχε επιμεληθεί εκδόσεις έργων του Σεφέρη και είχε συντάξει βιβλιογραφίες για τον Σεφέρη, τον Γ. Κ. Κατσίμπαλη, τον Σικελιανό, τον Ελύτη, τον Μανόλη Αναγνωστάκη, τον Αλέξανδρο Κοτζιά, τη Νόρα Αναγνωστάκη, τον Κ. Π. Καβάφη κ.ά. Είχε προσκληθεί και συμμετάσχει ως ομιλητής σε πολυάριθμα συνέδρια, συμπόσια και ημερίδες.

Ήταν μέλος της Εταιρείας Συγγραφέων, του Ελληνικού Λογοτεχνικού και Ιστορικού Αρχείου (Ε.Λ.Ι.Α), της Ελληνικής Εταιρείας Γενικής και Συγκριτικής Γραμματολογίας, του Σπουδαστηρίου Νέου Ελληνισμού, της Εταιρείας Σπουδών Νεοελληνικού Πολιτισμού και Γενικής Παιδείας της Σχολής Μωραΐτη.

Το 2006 ανακηρύχτηκε επίτιμος διδάκτωρ του Τμήματος Φιλολογίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, το 2010 του Πανεπιστημίου Πατρών και το 2023 του Πανεπιστημίου της Κύπρου. Χρημάτισε αναπληρωματικό μέλος στο Διοικητικό Συμβούλιο του Κέντρου Ελληνικής Γλώσσας, αντιπρόεδρος του Εθνικού Κέντρου Βιβλίου και Πρόεδρος του ΔΣ του Ομίλου Φίλων του Μανόλη Αναγνωστάκη. Υπήρξε μέλος της Κριτικής Επιτροπής των κρατικών λογοτεχνικών βραβείων και της Κριτικής Επιτροπής του περιοδικού Διαβάζω. Το 2015 βραβεύθηκε με το βραβείο του Ιδρύματος Πέτρου Χάρη της Ακαδημίας Αθηνών για το σύνολο του έργου του, το 2021 με το Μεγάλο Τιμητικό Βραβείο του ηλεκτρονικού περιοδικού Αναγνώστης, το 2022 με το Βραβείο Συνολικής Προσφοράς Βασίλης Μιχαηλίδης του Ομίλου Λογοτεχνίας και Κριτικής της Κύπρου και με το Βραβείο Ζαν Μορεάς του Γραφείου Ποιήσεως και το 2026 με το Ειδικό Βραβείο Καβάφη στο πλαίσιο των εκδηλώσεων Καβάφεια 2026.